ادامزاتتىڭ اجداھاسى قۇرساۋلانعان كۇن

كەشە استانانىڭ “رەديسسون ساس” قوناقۇيىندە يادرولىق سىناققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنىنە ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىنا بۇۇ, ەقىۇ, يۋنەسكو, ماگاتە سياقتى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار باسشىلارىنىڭ, قازاقستانداعى ديپكورپۋستىڭ وكىلدەرى, ءتيىستى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار باسشىلارى, باق جانە ت.ب. قاتىستى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نا­­زار­باەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعان كۇنى – 29 تامىزدى بۇۇ بىلتىرعى جىلدىڭ جەل­توق­­سان ايىندا “جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋى­نان باس تارتۋدىڭ بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك كۇنى” دەپ جا­ريا­لاعان ەدى. كەشەگى كونفەرەنتسيا سونى العاش رەت اتاپ وتۋگە ارنالدى. وندا ءبىرىنشى بولىپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ مەم­لەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر مي­نيسترى قانات ساۋداباەۆ سويلەدى. ول الدى­مەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا ارناعان جولداۋىن وقىپ بەردى. وندا: “1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا مەنىڭ جارلىعىم­مەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلدى. بۇل – ادامزات تاريحىنداعى حالىقتىڭ قالاۋىمەن جابىلعان ەڭ العاشقى پوليگون. يادرولىق سىناقتاردىڭ زارداپتارىن ءوزىنىڭ باسىنان وتكەرگەن قازاق­ستان حالقى بۇكىل الەمدەگى پوليگون­داردىڭ جابىلعانىن قالايدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قىرىق جىلدا 490 يادرولىق جارى­لىس جاسالدى, سونىڭ كەسىرىنەن ءبىر جارىم ملن. ادام زارداپ شەكتى جانە ەلى­مىزدىڭ الىپ اتىرابىنا قاسىرەت كەلدى. حال­قى­مىزدىڭ باسىنان كەشكەن وسى زارداپ­تارى – ءبىزدىڭ الەمدىك انتيادرولىق قوز­عالىس­قا كوشباسشى بولۋىمىزعا تاريحي دا, مورال­دىق تا قۇقىق بەرەدى”, دەلىنگەن. ودان ءارى پرەزيدەنت يادرولىق قارۋ­سىز الەم تۋرا­لى يدەيا­نى ىسكە اسىرۋدا ۆاشينگتوندا بول­عان يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميت­تىڭ ماڭىزدى­لىعىن اتاپ وتە كەلىپ, وندا ءوزىنىڭ يادرولىق قارۋدى جاپپاي, ۆەرتيكالدى جانە گوريزون­تال­دى باعىتتا تاراتپاۋ تۋرالى امبەباپ شارت ازىرلەۋدى, يادرولىق وتىننىڭ حالىق­ارا­لىق بانكىن قۇرۋدى, سونداي-اق يادرولىق قاۋىپ­سىزدىك بويىنشا وقۋ ورتا­لىعىن ۇيىمداس­تىرۋدى ۇسىنعانىن ەسكە سالادى. جول­داۋى­نىڭ سوڭىندا ەلباسى تۇڭ­عىش رەت اتا­لىپ وتىرعان جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋى­نان باس تارتۋدىڭ بۇكىلدۇنيە­جۇزىلىك كۇنىندە ءبىز الەمدى يادرولىق قاۋىپتەن قۇت­قارۋعا باعىتتالعان حالىقارالىق ىنتى­ماق­تاستىقتاردىڭ تەرەڭدەي تۇسۋىنە ءۇمىت­تىمىز. وعان ءبىزدى بولاشاق ۇرپاق الدىن­داعى جاۋاپكەرشىلىگىمىز مىندەتتەيدى دەيدى. پرەزيدەنتتىڭ قاتىسۋشىلارعا ارناعان جولداۋىن جاريالاعاننان كەيىن قانات ساۋداباەۆ ءوزىنىڭ قۇتتىقتاۋ ءسوزىن وقىدى. وندا مينيستر كونفەرەنتسياعا قاتىسۋ­شىلارعا ىستىق سالەم جولداي وتىرىپ, بۇل كۇننىڭ الەمدىك قاۋىپسىزدىك ءۇشىن اسا ما­ڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. الدىمەن پوليگون­دى جاۋىپ, ارتىنان, 1991 جىلى الەمدە ءتورتىنشى ورىن الاتىن يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋ ارقىلى قازاقستان ءوزىنىڭ بەيبىتشىلىك سۇيگىش دامۋ باعدارىن تانىتتى. وسى كەزدەن باستاپ قازاقستان, ەلباسىنىڭ ايتۋىنشا, “بەيبىتشىلىكتىڭ ەپيتسەنترىنە” اينالدى, دەي كەلىپ, ورتالىق ازيانى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق دەپ تانۋ تۋرالى شارتقا سەمەيدە قول قويىل­عاندىعىنىڭ ماڭىزىن اۋىزعا الدى. سون­داي-اق ول قازاقستاننىڭ 29 تامىز كۇنىنە ەرەكشە مارتەبە بەرۋ تۋرالى باستاماسىن قولداعان ەلدەرگە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. بۇگىنگى كۇنى يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى (ياسجتش) كەلىسىمگە الەمنىڭ 182 ەلى قوسىلىپ, ونىڭ 153-ءى كەلى­سىم­نىڭ كۇشىنە ەنۋىنە بايلانىستى مەملەكەت ىشىندەگى پروتسەدۋرالارىن جاساپ ۇلگەردى, دەدى ول. بىراق كەيبىر ىقپالدى ەلدەردىڭ ياسجتش قول قويماي نەمەسە وعان راتيفي­­كا­تسيا جاساۋ­عا اسىقپاي وتىرعان­دىعى كەي­بىر رەسمي يادرولىق مەملەكەت­تەردىڭ وسىن­داي قارۋلار­دى سىناقتان وتكىزۋىنە, ال “تا­بال­دىرىقتا” تۇرعان ەلدەر­دىڭ زىمىراندىق-يادرولىق باعدارلاما­لارىن ودان ءارى جالعاستىرا بەرۋىنە مۇمكىن­دىك بەرىپ وتىر. ەندى 29 تامىز جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋى­نان باس تارتۋدىڭ بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك كۇنى بولىپ جاريا­لاندى. سون­دىقتان, مەن كونفەرەن­تسياعا قاتىسۋشى­لار­دى جانە تا­رات­پاۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋشى بارلىق بەل­سەن­­دىلەردى وسى كۇندى ناقتى ارەكەتتەر­مەن قارسى الۋعا شاقىرامىن, دەدى ق.ساۋداباەۆ. ودان ءارى ق.ساۋداباەۆ بۇرىنعى سەمەي يادرولىق پوليگونى ايماعىنىڭ تۇرعىن­دارىن وڭالتۋ, سول جەر مەن ونىڭ ەكولو­گياسىن زالالسىزداندىرۋ باعىتىندا بۇۇ-نىڭ اتقارىپ وتىرعان ءرولىن اتاپ ءوتىپ, باس حاتشى پان گي مۋن مىرزانىڭ ءساۋىر ايىندا سول جەردە بولىپ, قاسىرەتتى ءوز كوزى­مەن كورگەنىنە العىسىن جەتكىزدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى مەن بۇۇ-نىڭ سەمەي ايماعىن وڭالتۋ باعدارلامالارىنا جاپو­نيا, نيدەرلاندى, شۆەيتساريا, كانا­دا سياقتى ەلدەر مەن ەۋروكوميسسيا, يۋسايد, ماگاتە, بۇۇدب سياقتى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بەلسەنە قاتىس­قان­دىعىن اتاپ ءوتىپ, ولارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. سونىڭ ىشىندە ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن حالىق­ارالىق وقۋ ورتالىعىن ۇيىمداستىرۋعا كورسەتكەن جاردەمى ءۇشىن نورۆەگياعا ايرىق­­شا العىسىن ايتتى. ودان ءارى كونفەرەنتسيا ءوزىنىڭ جۇمىسىن بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ جولداۋىن تىڭداۋمەن جالعىستىردى. ونى باس حاتشىنىڭ ارناۋلى وكىلى م.ەنچا وقىپ بەردى. جولداۋدا پان گي مۋن الەمدەگى بارلىق يادرولىق پوليگونداردى جابۋدىڭ مەزگىلى جەتكەنىن, قازىر تەك ولار تۋعىزعان پروب­لەمالاردى شەشۋمەن اينالىسۋ قاجەت­تىگىن ايتىپتى. “مەن الەمدىك قوعامداستىق­قا سەمەي پوليگونىنىڭ زاردابىن جاق­سىلاپ زەرتتەۋگە شاقىرامىن, سوندا يادرو­لىق قارۋدىڭ قانشالىقتى قاسىرەت اكەلەتىنى تۇسىنىكتى بولادى. ءبىز بۇل پروبلەمانى شەشۋدى كەلەسى ۇرپاققا قالدىرۋعا ءتيىس ەمەسپىز”, دەلىنگەن باس حاتشى جولداۋىندا. يۋنەسكو-نىڭ باس ديرەكتورى ي.بو­كو­ۆانىڭ جولداۋىن ۇيىمنىڭ ورتالىق ازياداعى ايماقتىق وكىلى س.لازارەۆ جەتكىزدى. وندا قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىندەگى رولىنە جوعارى باعا بەرىلگەن. قازاقستاننىڭ وسى ۇيىمداعى تۇراقتى وكىلى ولجاس سۇلەيمەنوۆ تە سويلەپ, بۇۇ-نى يادرولىق قارۋدان زارداپ شەككەندەرگە كومەك بەرەتىن حالىقارالىق قور قۇرۋعا شاقىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل قوردىڭ نەگىزىن يادرو­لىق سىناقتاردىڭ 20 جىل بويى توقتاتىلۋى­نان ۇنەمدەلگەن قاراجات قۇراسا قۇبا-قۇپ بولار ەدى. سونىمەن قاتار, كونفەرەنتسيادا ياسجتش ۇيىمى دايىندىق كوميسسيا­سىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى ت.توت, ماگاتە باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ۆ.بۋكارتا جانە ت.ب. سويلەدى. جۇمىس قورى­تىندىسى بويىنشا كونفەرەنتسيا الەمدىك قوعامداس­تىققا ۇندەۋ قابىلدادى. وسىدان كەيىن “سەمەي ءوڭىرى: قالپىنا كەلتىرۋدەن دامۋعا” اتتى ەكىنشى پلەنارلىق وتىرىس بولدى. وندا بۇۇ باس حاتشىسى­نىڭ كومەكشىسى, بۇۇ دب اي­ماقتىق ديرەكتورى ك.ۋدوۆيچكي, قازاق­ستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى ج.ايتجانوۆا, “قازاتومونەر­كاسىپ” ۇك پرە­زي­دەنتى ۆ.شكولنيك, جاپو­نيا, اقش, رەسەي ەلدەرىنىڭ قازاقستانداعى ەلشىلەرى جانە ت.ب. سويلەپ, اتالعان ماسەلە بو­يىن­شا اتقارىلعان جۇمىستار تۋرالى جانە ونى جەتىلدىرۋ باعىتىنداعى ويلارىمەن ءبولىستى. جاقسىباي سامرات.