بۇگىندە لۋۆر مۋزەيىن تاماشالاۋشىلار سانى شىعانعا شىعىپ كەتسە كەرەك. وعان كۇمان جوق. مۋزەياڭسارلى جاندار كورسەتكىشى ۇلتىم, جۇرتىم دەيتىن ءاربىر ادامدى ەرىكسىز وتانىڭداعى مۋزەيلەردىڭ جاي-كۇيىنە قاراي جەتەلەي جونەلەرى انىق. بىزدە مۋزەي مادەنيەتى قاي ورەدە؟
ءامىر تەمىر سالدىرعان ق.ا.ياساۋي ماۆزولەيىن مۋزەي دەپ قاراساق, بىزدەگى مۋزەي جاساۋ تاريحى ورتا عاسىرعا كەتەدى. بىراق ول كەزدە مۋزەي اتىمەن جىكتەلىس جاسالماعان. ەلىمىزدىڭ تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى العاش قازاقتىڭ ءبىر استاناسى بولعان ورىنبوردا ۇيىمداستىرىلادى. ۇيىمداستىرۋشى – قازاق ومىرىنەن حيكاياتتار جازعان, تۇڭعىش رەت « ۇلى ورىس ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىن» جاساقتايتىن ۆلاديمير دال. ورىنبوردان قىزىلورداعا كوشكەن. قىزىلوردادان الماتىعا. كۇنشىعىس ەڭبەكشىلەرى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى ب.كەنجەباي ۇلى 1925 جىلى «جاس الاش» گازەتىنە جۋرناليستىك قىزمەتكە جىبەرىلەدى. مەجەلەۋ كەزەڭى. استانا قىزىلورداعا كوشىپ ۇلگەرىپتى. مۋزەي جۇرتىنا باس سۇققان ەكەن. ساۆەلەۆتىڭ «قىرعىزشا (قازاقشا)-ورىسشا سوزدىگىنىڭ» ج ۇلىم-ج ۇلىم ءبىر نۇسقاسىنا كەزىگەدى. ءتىل تاريحىندا ايتىلا بەرمەيتىن سوزدىكتى قولتىعىنا قىسادى دا, قىزىلوردا قايداسىڭ دەپ وتارباعا ءمىنىپ, تارتىپ وتىرادى. ەڭ قىمبات قازىنا جۇرتتا قالعان.
باس مۋزەيدى ءار جىلدارى اركىم-اركىم باسقاردى. سارا ەسوۆا, رايحان قوسمامبەتوۆا, نۇرسان ءالىمباي. حح عاسىردىڭ 80-جىلدارى ماسكەۋدە ادەبيەتتانۋدىڭ الەمدىك تۇلعاسى ۆيكتور شكلوۆسكيگە بارىپ جولىقتىم. كوپ اڭگىمەنىڭ ىشىندە «سوعىس جىلدارىندا قازاقستانعا, الماتىعا ىعىپ بارىپ, ۋاقىتشا قونىس تەپكەندە ورتالىق مۋزەيدە جۇمىس ىستەپ ەدىم. باي كىتاپحاناسى بار ەدى. ودان ەفرون – بروككاۋز كوپتومدىعىن الىپ ەدىم. مۋزەي كىتاپحاناسى اسا باي ەدى», دەگەن. سىرت مۇقاباسىنا التىن جالاتقان كوپتومدىق ەنتسيكلوپەديانى كورگەندە كوزىمە جاس تىعىلدى. الدەبىر مۇڭدى وكسىك قىستى.
مۋزەي قىزمەتكەرىمىن. ماسكەۋدەن ورالىسىمەن «ورتالىق مۋزەيگە» كىردىم. ۆ.ب.شكلوۆسكيدەن ەستىگەن كىتاپتار, بۇيىمدار (ەكسپونات), بايىرعى جادىگەرلىكتەر كوزىمە شالىنبادى. وكىنىشتى. مۋزەي – ەڭ الدىمەن تاريح. «تاريح دەگەنىمىز – ءاربىر ۇلتتىڭ جادى» (ن.كارامزين). ءبىز مۋزەي ىسىنە ەنجار قارايتىن حالىقپىز. دەمەك, ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق تاريحىمىزعا پەرزەنتتىك كوزبەن قاراي الماي ءجۇرمىز. بۇل – مۋزەيدىڭ تاريحى جايىندا ءبىر-ەكى اۋىز اششى ءسوز بولسىن... مۇمكىن, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ جۇرەك قۇلاعى اشىلار...
مۋزەي ءىسى دەگەنىمىز – الدىمەن مۋزەي جاساۋ, سوسىن ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ, كەزەڭ-كەزەڭدە ەكسپوزيتسياسىن جاڭارتىپ, جاڭعىرتىپ قايتا ەكسپوزيتسيالاپ دامىتۋ, ۇلتتىق مادەنيەت ساناتىنا قوسىپ, ونى قورعاۋ. تىرنەكتەگەن ەڭبەك. ۇلت مۇراتىمەن قامشىنىڭ ورىمىندەي جىمداسىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر. ولاي بولماي, ساياساتقا «كۇيلەپ» كەتەرىمىز تاعى بار. ول – تراگەديا.
مۋزەي ولكەتانۋ ىسىنەن باستاۋ الادى. ولكەتانۋ دا – ۇلت تاريحى. ۇمىتتىم, 1929 جىلى ما, قازاقستاندا تۇڭعىش «ولكەتانۋشىلاردىڭ ءبىرىنشى سەزى» وتەدى. الەمنىڭ ءار شالعايىنان ءال-قۋاتىنشا تۇركىتانۋشىلار كەلىپ قاتىسادى. قازاقتار قىبىجىقتاپ, ورىس رەۆوليۋتسيونەرلەرىنە مۋزەي جاساۋ كەرەكتىگىن ايتۋمەن بولادى. جالعان ينتەرناتسيوناليزم. ۇمىتپاسام, اتاقتى تۇركىتانۋشى باسكاكوۆ سول سەزدە: «مۋزەي ءىسى – ۇلتتىق تاريح, ۇلتتىق مادەنيەت», دەپ قازاقتاردى كوزگە شۇقيدى. ساياساتقا ابدەن بويۇسىنعان قازاقتار قايتىپ ولكەتانۋدىڭ
ءىى سەزىن وتكىزگەن ەمەس كۇنى بۇگىنگە دەيىن.
حالىق قولىنداعى تاريحتىق ءمانى بار بۇيىمتايىمدى (وزبەكالى جانىبەك) ءبىر ورتالىققا جيناپ, سان سالالى مۋزەي جاساۋدىڭ العىشارتى كەرەك-ءتى. ولكەتانۋ سەزى وسى جيداشىلىق ءىستىڭ ادىستەمەسىن انىقتاۋعا ءتيىستى ەدى. ول كەزدە بۇل ماسەلەنى دە ءىلىپ الىپ كەتە المادى. جيناقتالعان جادىگەرلىكتى عىلىمي جۇيەلەپ, ەكسپونات پاسپورتىن جاساپ, مۋزەيگە اينالدىرۋدىڭ ءادىسناماسىن جاساۋ دا – سەز ايقىنداعان ءبىر مىندەت. ونى دا يگەرىپ, دامىتىپ الىپ كەتە المادىق. سودان دا قازاق جاعدايىندا مۋزەي ءىسى ورىنبورداعىداي قارقىن الا قويمادى.
كەزىندە ءوڭىر-وڭىردە (وبلىستار) جاساقتالعان ولكەتانۋ مۋزەيلەرى – رەسەي ولكەتانۋ مۋزەيلەرىنىڭ فيليالى سياقتى بولىپ جاساقتالدى. ۇلتتىق ءپىشىم, ۇلتتىق تاريحتان جۇرداي. ءمان-مازمۇنى ۇلتتىق تانىمعا قايشى. ءبىزدىڭ ورىستانۋىمىزدىڭ «التىن قاينارى» – وسى اتى قازاقشا, مازمۇنى – ورىسشا جاساقتالعان مۋزەيلەر.
جادىگەر شاھار تۇركىستان وبلىس ورتالىعىنا اينالار تۇستا وبلىس اكىمىنە سالانىڭ ءىى سەزىن تۇركىستاندا وتكىزەيىك, سوندا كونە شاھاردى ساقتاۋدىڭ, جاڭعىرتۋدىڭ ءجون-جوباسى انىقتالادى دەگەنىمىز بار. قۋانا قابىلداعان سياقتى ەدى. ءسوزىمىز جەردە قالدى. تۇركىستاندى وبلىس ورتالىعىنا اينالدىرۋدى ەسترادالىق سيپاتتا جۇرگىزىپ كەپ بەردىك.
1960 جىلداردان باستاپ بۇگىنگە دەيىنگى مۋزەي ءىسى – قايراتكەرلىگىن حالقىنا قالتقىسىز ارناعان وزبەكالى جانىبەك ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. جاستار ۇيىمىن باسقارعان ول كيم جەتەكشىسىنىڭ بىرىنە اينالعان جارىق جۇلدىز عاني مۇراتباەۆقا تۋعان جەرىندە (قازالىدا) مۋزەي جاساقتادى. 23 جىل عانا ءومىر سۇرگەن جاستار كوسەمى كيم-گە (ماسكەۋ) – تاشكەنت ارقىلى بارادى. سونى ەسكەرگەن وزبەكالى جانىبەكوۆ وزبەكستاندىق ارىپتەسى يادگاروۆتى پايدالانىپ, تاشكەنتتە عاني مۇراتباەۆقا مۋزەي اشتىرادى. شىمكەنتتە لەنينگە ەسكەرتكىش جوق كەزدىڭ وزىندە ماسكەۋلىك ءمۇسىنشى شۋميلوۆيچكە قۇيدىرىپ, عانيعا ەسكەرتكىش قويدىرادى. ۆاگانكوۆ زيراتىنا جەرلەنگەن. توپىراعى كەپكەن سوڭ, ۇمىت بولعان عاني مۇراتباەۆ زيراتىن ونى اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالعان ب.كەنجەباي ۇلى, ءو.تۇرمانجان ۇلى, ج.ارىستان ۇلى ارقىلى تاۋىپ, باسىنا ەسكەرتكىش قويدىرادى. بۇكىلوداقتىق ءىس-شاراعا اينالدىرادى.
1970 جىلى تورعاي وبلىسىنا ءۇشىنشى باسشىلىققا «مادەني سسىلكاعا» (ش.مۇرتازا) جىبەرىلگەن وزبەكالى جانىبەك «ساقتان قازاققا دەيىن» اتاپ ەكسپوزيتسيا جاساقتاپ, اتقورادان ولكەتانۋ مۋزەيىن جاسايدى. الماتىدان ماناش قوزىباەۆتى شاقىرتىپ, سارىارقا وڭىرىندەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى انىقتايدى. سونىڭ ءبىرى – بۇگىنگى كۇندەرى قولعا الىپ وتىرعان جوشى حان مازارى, كەسەنەسى...
وزبەكالى جانىبەك يۋنەسكو تىزىمىنە ق.ا.ياساۋي كەسەنەسىن كىرگىزسەك, ونى حالىقارالىق تۋريزم تىزبەسىنە قوسساق, قازاق اتى تۋريزم ارقىلى سىرت ەلدەرگە كەڭ تانىلار ەدى دەگەن ارمان جەتەگىندە بولدى. ءبىزدى مۋزەي ىسىنە جەكتى. جاي جەكپەدى, ۇلتتىق نامىسىمىزدى وياتىپ, تاسقايراققا جانىعان سەلەبەدەي ەتىپ, سەرگىتىپ جۇمسادى, مۋزەي ىسىنە سولاي جۇمىلدىردى. ول: «اياداي حۋنگاريادا 614 مۋزەي بار. داليعان تەرريتوريانى الىپ جاتقان بىزدە بار-جوعى 35 قانا مۋزەي بار. ۇيات ەمەس پە؟ بىزدەگى مۋزەيلەردىڭ اتى عانا قازاقشا. قازاق مۋزەيلەرىن نەگە جاسامايمىز؟ كىمنەن كەمبىز؟» دەگەنى ەسىمدە قالعانى. قىسقا قايىرىپ ايتسام, مادەنيەت قايراتكەرى وزبەكالى جانىبەك سول جىلدارى قازاق مادەنيەتىنە ءتۇپ-تامىرىنان تارتىپ رەفورما جاسادى. جاڭا ۇلتتىق سيپاتتى مۋزەيلەر اشتى. ءىرىباستى 35 مۋزەي ول ورنىندا وتىرعان جىلدارى 75-كە جەتتى. مۋزەي اشۋعا ماسكەۋ ەرىك بەرمەيدى. سىعالاپ, سىنالاپ جاسايمىز. ونى فيليال اتايمىز. ءبىر دەڭىز.
ەكىنشىدەن, ورىسشا سويلەپ تۇرعان وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيلەرى قايتا قارالىپ (رەەكسپوزيتسيا), تۇبىرىمەن قازاقتىڭ ۇلتتىق تاريحىنا قۇرىلدى. تازا ورىسشا قۇرىلعان شىعىس قازاقستان وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيىن ۇلتتىق مۋزەي ەتىپ قۇرعان كەزدەرى قانداي قيىندىقتارعا تاپ بولدى دەسەڭىزشى. ارينە, ماسكەۋ ۇلتتىق ءپىشىم, ۇلتتىق مۋزەي جاساۋعا جول بەرە قويمايدى. جول بەرمەسىنە وزبەكالى جانىبەك قويمايدى.
وزبەكالى جانىبەك مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇرگەندە 15 وبلىسقا سول وڭىردەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى تىزىمگە الدىرىپ, «وبلىستىڭ تاريحي ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىزىمى» اتالاتىن ءبىر-ءبىر جۋان كىتاپ جاساتىپ بەردى.
وزبەكالى جانىبەك باسشىلىعى كەزىندە ءوڭىر-وڭىردەگى تەاترلار ىشىنەن سول ونەر وشاعىنىڭ تاريحىن اڭگىمەلەيتىن سالالىق مۋزەيلەر جاساقتالىپ ەدى. جىلجىمالى كورمە ەمەس, قالىپتى مۋزەي! كۇندەلىگىمە كوز سالسام, اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترى جانىنان مۋزەي اشىلعان كۇن – 1985 جىلدىڭ 27 قىركۇيەگى. «بۇگىن قازاقتىڭ اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترى جانىنان ادەمى مۋزەي اشىلۋعا ءتيىستى. ونى ەكسپوزيتسيالاعان, كوركەمدەگەن تالانتتى ديزاينەر امانجول نايمانباەۆ بريگاداسى. بۇل – ۇلت رەسپۋبليكاسى تەاترلارىندا ءالى قولعا الىنباعان, جاڭالىقتى ءىس. ۇلتتىق ونەر سالاسىنا قوسىلعالى تۇرعان جاڭالىق» (27 سەنتيابر, 1985) دەپ جازىپپىن كۇندەلىگىمە. ول مۋزەي دە وڭايشىلىقپەن اشىلعان جوق. «كۇلاشتىڭ ساحناعا كيەتىن ءساندى كويلەگى تابىلدى, دەپ قۋاندى ءبىر كۇنى وزەكەڭ. كۇلاشتاي بۇلبۇلدىڭ ساحناعا شىعاردا سەبەتىن ءيىسسۋى تابىلدى», دەپ ءبىر قوراپتى كورسەتتى قۋانىپ وزەكەڭ. ءارى قاراي جاڭگىر حاننىڭ پاتشا سارايىن بيلەگەندە كيگەن بي كويلەگى جايىندا جەتەلى اڭگىمەگە كوشتى, جارىقتىق. تابىلعان بۇيىم-تايىم (وزبەكالى جانىبەك بالاماسى) ءبارى اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ مۋزەيىنەن ورىن تەۋىپ ەدى, شىركىن. انا جىلى تەاتر جوندەۋگە قويىلدى. مۋزەي كۇيرەتىلدى.
وزبەكالى جانىبەك مۋزەي ۇلتتىق مادەنيەت مايەگى, تاربيە ورتالىعى دەپ قارايتىن. ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ سىرت ەلدەرگە شىعارىپ كورسەتەر ناقتى, زاتتى كورسەتكىشى دەپ بىلەتىن. ول مينيسترلىك ىشىنەن «مۋزەي ءبولىمىن» جاساقتاپ ەدى. تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قايتا جاڭعىرتاتىن جاڭعىرتۋ ينستيتۋتىن اشقان ەدى. كىم ءبىلسىن, بۇگىن سونىڭ قايسىسى ورنىندا, قايسىسى ءىزىم-قايىم. وزبەكالى جانىبەكتىڭ تۋعان جەرىندە قوعامدىق ىنتامەن مۋزەيىن اشقان ەدىك. جامپوزدىڭ 90 جىلدىعىنا قاراي وتىرار اۋدانى باسشىلىعى كەڭەيتۋ, كوركەيتۋ ورنىنا جاۋىپ تىندى. وزەكەڭنىڭ ۇستازى – قازاق ادەبيەتى تاريحىنا 15 عاسىر رۋحانياتىن قوسقان «ادەبيەت تاريحىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ءپىرى» اتانعان بەيسەمباي كەنجەباي ۇلىنا ارناپ «تۇرىكتانۋ» مۋزەيىن جىلداپ جاساقتاپ ەدىك. ەكى جىلدان اسىپ بارادى, جاۋىپ تىندى. بۇدان ءبىراز جىل بۇرىن جاساقتالعان «وتىرار كىتاپحاناسى» دا جوق.
اڭگىمە لۋۆردان باستالىپ ەدى-اۋ. جىلىنا لۋۆرعا 8,5 ميلليون كىسى كىرەدى. ارتىق كىرگىزبەيدى. شەكتەۋ. ءبىزدىڭ ادامزاتتىق قۇندىلىق قاتارىنان ورىن العان ق.ا.ياساۋي ماۆزولەيىنە جىل بويى زيارات ەتىپ كەلەتىن ادامدار سانى ميلليوننان جاڭا استى. فرانتسۋز پرەزيدەنتى ميتتەران سوڭىنا ۇلتتىق كىتاپحانا قالدىردى. جەرگىلىكتى اكىمدەر ورتا عاسىردا الەكساندريا كىتاپحاناسىنان كەيىنگى ماشھۇرلىككە يە بولعان وتىرار كىتاپحاناسىن تىرىلتەيىن دەسەڭ, عيماراتىن ساتىپ, جاۋىپ تاستايدى. و, توبا!
قۇلبەك ەرگوبەك,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
