اۆتور قازىرگى زامان ادامدارىن «جول ۇستىندەگى جولاۋشىعا» تەڭەپ, ولارعا «مىنا دۇنيەگە نەگە كەلىپ, نەگە كەتەمىز؟» دەگەن ساۋال قويىپتى. ءوزى دە جىلدار بويى سابىلىپ جاۋاپ ىزدەسە كەرەك, ومىردەن تۇيگەندەرىن ەلەكتەن وتكىزىپ, عىلىم مەن ءدىن تۋرالى پىكىرتالاستاردى سارالاپ, ولاردىڭ ىشىنەن كۇمان تۋدىرمايتىن جاڭالىقتار مەن دەرەكتەردى ىرىكتەپ, «قوڭىر داپتەرىنە» قوندىرىپتى.
جازباداعى ءاربىر وي مەن دەرەك عىلىمي تۇرعىدان دايەكتەلگەن جانە ولار ماتەريانى, اتومدى, ەلەكترون مەن فوتوندى زەرتتەگەن, كورىنەتىن جانە كورىنبەيتىن جاراتىلىستىڭ بارلىعى ەنەرگيادان («تىلسىم قۋاتتان») تۇراتىنىن انىقتاعان الەمگە ايگىلى ماكس پلانك اشقان جاڭالىقتار كەلتىرىلەدى. ء«تاڭىر ماتريتساسى», «سانا ماتريتساسى» دەگەن كىتاپتاردىڭ اۆتورى, امەريكالىق عالىم گرەگگ برەيگەننىڭ, جاپوندىق عالىم ميتيو كاكۋدىڭ جانە دنق-نىڭ دا «تىلسىم قۋاتقا» باعىناتىنىن انىقتاعان باسقا دا عالىمدارمەن سىرلاسادى.
سونداي-اق جازۋشى يسلام دىنىمەن قاتار باسقا دىندەردەگى (بۋدديزم, داوتسيزم) جاراتۋشى مەن جاراتىلىس تۋرالى ىلىمدەردى زەرتتەگەن عۇلامالار ءۋاجىن العا تارتادى. عىلىم مەن ءدىن, جاراتىلىس پەن جاراتۋشى تۋرالى عىلىمي مالىمەتتەردى انا تىلىمىزدە تاپ-تۇيناقتاي قىلىپ ايتا بىلگەن اۆتوردى ءبىرىنشى رەت كورۋىم. سوندىقتان سماعۇل ەلۋبايدى وسى زاماننىڭ ويشىلى دەپ سانايمىن.
«قوڭىر داپتەردەگى» ويلاردى وقىرمان تۇپنۇسقادان وقۋ كەرەك. ونى ءتۇسىنۋ ءۇشىن وقىرمانعا دا عىلىم مەن ءدىننىڭ تاريحي «تەكەتىرەسى» تۋرالى بەلگىلى ءبىر دايىندىق كەرەك. ويتپەگەن جاعدايدا ء«ار كاللادا ءبىر قيال» دەيدى عوي.
ءۇزىندىنى وقىپ شىققان سوڭ, سماعۇل اعامىزعا حابارلاسىپ, «قوڭىر داپتەر» تۋرالى سىر تارتتىم. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ول كىتاپ تولىعىمەن جازىلىپ بىتكەن, بىرەر ايدا باسپاعا جول تارتادى ەكەن. سماعۇل اعامىزعا: «اباي, الەمنىڭ وزگە دە ويشىلدارى بۇرىن بۇل تاقىرىپتى نەگە قوزعاماعان؟» دەگەن سۇراق قويدىم. ول: «اباي ءومىر سۇرگەن زاماندا قازاقتار يسلامنىڭ دالالىق سالت-عۇرىپقا ساي كەلەتىن جولىن ۇستاندى. ول كەزدە بۇگىنگىدەي ەمەس, ينتەرنەت جوق. ال كۆانتتىق جاڭالىق XX عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا عانا اشىلدى. سوعان قاراماستان حاكىم اباي سول زامانداعى عىلىم مەن ءدىن تۋرالى ايتىستى اينالىپ وتپەدى, «اللانىڭ ءوزى دە راس, ءسوزى دە راس. اللا تاعالا ولشەۋسىز. ءبىزدىڭ اقىلىمىز ولشەۋلى. ولشەۋلىمەن ولشەۋسىزدى بىلۋگە بولا ما؟» دەگەن اتىشۋلى ويىن «قاراسوزدەرىندە» جازدى.
ال يسلام ءدىنىنىڭ بىرنەشە اعىمى بارىن ءبىزدىڭ حالىق تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن, بىزگە بوتەن ەلدەردەن ءتۇرلى اعىم كەلە باستاعان كەزدە عانا ءبىلدى. كەيىنگى جىلدارى جەر شارىندا دىنارالىق قاتىناستار ءورشي باستادى. قازىرگى كەزدە الەمنىڭ 30-دان استام ەلىندە ءارتۇرلى, سانالى ادامنىڭ ميىنا سىيعىسىز سوعىستار مەن قاقتىعىستار ءجۇرىپ جاتىر. «قۇدايسىز قوعامنان قورىق!» دەپ جۇرگەنىمىز سودان.
ونداي سۇمدىقتى قالاي توقتاتۋعا بولادى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەدىم. جاۋابىن عىلىم مەن دىننەن تاپتىم. «اللا نە سۇراساڭ, سونى بەرەم» دەيدى. اكادەميك ۆ.ۆەرنادسكي ادام ساناسىنىڭ عالامدىق ساناعا اسەر ەتەتىنىن وتكەن عاسىردىڭ باسىندا انىقتاپ, ونى نووسفەرا (جەر توڭىرەگىندە قالىپتاسقان رۋحاني سفەرا) دەپ اتادى. وسىلاردان جانە باسقا دا الەمگە بەلگىلى عالىمدار مەن عۇلامالاردىڭ پىكىرلەرىنەن شىعاتىن قورىتىندى: ادامدار دۇعا وقىپ, اق تىلەكتەر تىلەسە, ولار قابىل بولادى.
سوندىقتان مەن «قوڭىر داپتەردەگى» ويلاردى عالامتور ارقىلى جاريالايتىن كەز كەلدى دەپ شەشتىم. ادامدى ادام ەتۋ ءۇشىن كۇرەس توقتاماۋ كەرەك. مەنىڭ بۇل ويلارىم ادامزات اراسىنا نەعۇرلىم كوپ تاراسا, ولاردىڭ جۇرەگىندە سوعۇرلىم سەنىم ۇلعايادى دەپ سەنەم. سەنىم بار جەردە ناتيجە بار ەكەنى بەلگىلى. ويتكەنى يسا پايعامبار: «ەگەر كوكىرەكتەرىڭدە بۇرشاقتىڭ تۇيىرىندەي سەنىم بولسا, انا تۇرعان تاۋعا «قوزعال!» دەسەڭدەر, قوزعالادى», دەپ ايتقان.
«قوڭىر داپتەردى» ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىنە اۋدارۋدى ارماندايمىن. ويتكەنى ونداعى ويلار جۇمىر باستى پەندەلەرگە ورتاق ويلار عوي!» دەپ جاۋاپ بەردى اۆتور.
اڭگىمەدەن كەيىن مەن سماعۇل اعامىزدىڭ ارمانى ورىندالىپ, جەر بەتىندە تىنىشتىق ورناسا ەكەن دەپ تىلەدىم.
ەرجان يساقۇلوۆ,
گەنەرال-مايور, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
