سۋرەتتى تۇسىرگەن – يۋري بەككەر
شىعارماشىل ۇيىمداردىڭ پاراساتى مەن ۇستانىمى
اتالعان توپ الدىمەن شىعارماشىلىق زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەستى. جيىن بارىسىندا كواليتسيا مۇشەلەرى – ءماجىلىس دەپۋتاتى امانجول ءالتاي, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى مەرەكە قۇلكەنوۆ, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى قوعامى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى راۋان كەنجەحان ۇلى ءسوز سويلەپ, كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار تاريحي ساباقتاستىقتى ساقتاي وتىرىپ, مەملەكەتتى دامۋدىڭ جاڭا ساپالىق كەزەڭىنە باستايتىنىن اتاپ ءوتتى.
جيىنعا مادەنيەت جانە ونەر سالاسىنىڭ تانىمال وكىلدەرى, شىعارماشىلىق وداقتاردىڭ جەتەكشىلەرى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامى, ستۋدەنتتەر, سونداي-اق مينيسترلىككە قاراستى ۇيىمداردىڭ باسشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرى قاتىستى.
كەزدەسۋ بارىسىندا ۆيتسە-پرەمەر ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان اۋقىمدى ساياسي رەفورمالار مەن جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ ءمان-ماڭىزىنا كەڭىنەن توقتالدى. ول مەملەكەت باسشىسىنىڭ ادىلەتتىلىك, زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن باستامالارى ەل دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىن ايقىنداپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
ايدا بالاەۆا 15 ناۋرىزدا وتەتىن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمنىڭ تاريحي ماڭىزىنا نازار اۋدارىپ, بۇل تاڭداۋ تەك بۇگىنگى بۋىن ءۇشىن ەمەس, كەلەر ۇرپاق ءۇشىن دە جاۋاپتى شەشىم ەكەنىن ايتتى. سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ جارتى جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى قوعاممەن اشىق فورماتتا جۇمىس جۇرگىزگەنىن, مىڭداعان ۇسىنىس قارالىپ, جاڭا رەداكتسيادا ەسكەرىلگەنىن جەتكىزدى.
ۆيتسە-پرەمەر جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ وزەگى – ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ەڭ جوعارى قۇندىلىق رەتىندە ايقىنداۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. پرەامبۋلادا بىرلىك پەن ىنتىماق, ۇلتارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىم, ەگەمەندىك پەن اۋماقتىق تۇتاستىق وزگەرمەيتىن قۇندىلىقتار رەتىندە بەكىتىلگەنىن ايتتى.
سونداي-اق جاڭا رەداكتسيادا مادەنيەت پەن رۋحانيات ماسەلەلەرىنە ەرەكشە ءمان بەرىلگەنى اتاپ ءوتىلدى. اتاپ ايتقاندا, تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ, ءتول مادەنيەتتى قولداۋ, زياتكەرلىك مەنشىكتى قورعاۋ, شىعارماشىلىق ەركىندىكتى قامتاماسىز ەتۋ نورمالارى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە ايقىندالعان. العاش رەت ازاماتتاردىڭ تسيفرلىق ورتاداعى قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى نورما ەنگىزىلگەنى دە ايتىلدى.
«جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ ەڭ باستى وزەگى – ازاماتتاردىڭ يگىلىگى, ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىنا نەگىزدەلۋى. جاڭا پرەامبۋلادا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى العاش رەت مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى باسىمدىعى رەتىندە ايقىن بەلگىلەندى», دەدى ا.بالاەۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا رەداكتسيادا بىرلىك پەن ىنتىماقتاستىق, ۇلتارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىم قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ بەرىك ىرگەتاسى رەتىندە بەكىتىلگەن. ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىك, ەلدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى وزگەرمەيتىن قۇندىلىقتار ساناتىنا ەنگىزىلگەن.
سونىمەن قاتار كواليتسيا مۇشەلەرى ءوز سوزدەرىندە ادىلەتتىلىك, زاڭ مەن ءتارتىپ, تابيعاتقا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ قاعيداتتارى العاش رەت نەگىزگى زاڭ دەڭگەيىندە ايقىندالىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل قوعامداعى ادىلدىك پەن ءتارتىپتى نىعايتىپ قانا قويماي, كەلەر ۇرپاق الدىنداعى ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىكتى دە زاڭدىق تۇرعىدا بەكىتەتىنىن جەتكىزدى.
ءوز كەزەگىندە ۆيتسە-پرەمەر جاڭا اتا زاڭنىڭ بۇكىل قوعام ءۇشىن ورتاق جاۋاپكەرشىلىك ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
«جاڭا اتا زاڭنىڭ تاعدىرى – تەك زاڭگەرلەر مەن ساياساتكەرلەردىڭ ەمەس, بۇكىل قوعامنىڭ ورتاق ءىسى. اسىرەسە مادەنيەت پەن ونەر سالاسىنىڭ وكىلدەرى ءۇشىن بۇل قۇجاتتىڭ ءمانى تەرەڭ», دەدى ول.
كەزدەسۋدە جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا مادەنيەت, عىلىم مەن ءبىلىمدى دامىتۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلگەنى ايتىلدى. العاش رەت «تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ» مەن ء«تول مادەنيەتتى قولداۋ» نەگىزگى قاعيداتتار رەتىندە ايقىندالىپ وتىر. سونداي-اق ازاماتتاردىڭ تاريحي جانە مادەني مۇراعا ۇقىپتى قاراۋ مىندەتى بەكىتىلگەن.
مەملەكەت مادەني ارالۋاندىقتى, عىلىمي ىزدەنىستى جانە بىلىمگە نەگىزدەلگەن دامۋدى ستراتەگيالىق باسىمدىق رەتىندە بەلگىلەيدى. زياتكەرلىك مەنشىكتى قورعاۋ كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلىپ, شىعارماشىلىق ەركىندىك مازمۇندىق تۇرعىدان ناقتىلانعان.
بۇدان بولەك, العاش رەت ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن تسيفرلىق ورتادا قورعاۋ تۋرالى نورما ەنگىزىلگەن. بۇل جاڭا تەحنولوگيالار داۋىرىندە ادامنىڭ جەكە دەرەكتەرى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. وتباسى ينستيتۋتىنا قاتىستى دا ناقتى نورما بەكىتىلگەن. كونستيتۋتسيادا نەكە ەر ادام مەن ايەل ادامنىڭ ەرىكتى تاڭداۋى مەن تەڭ قۇقىعىنا نەگىزدەلگەن وداق ەكەنى ايقىن كورسەتىلگەن. جالپى العاندا, جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى ادام قۇقىقتارىنا تۇبەگەيلى باعدارلانعان جانە جاڭا قوعامدىق كەلىسىمنىڭ بەرىك نەگىزىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان قۇجات رەتىندە ۇسىنىلىپ وتىر.
«بۇل رەفەرەندۋم – كەزەكتى ساياسي ناۋقان ەمەس, بولاشاعىمىزدىڭ باستى قۇقىقتىق كەپىلى. ونىڭ ساتىمەن ءوتۋى ءسىز بەن بىزگە تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان بارشاڭىزدى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن قولداۋعا شاقىرامىن», دەدى ا.بالاەۆا.
كەزدەسۋدە تەاتر جانە كينو اكتەرى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى بولات ءابدىلمانوۆ, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ رەكتورى ارمان جۇدەباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ورتالىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى سەرجان ساروۆ جانە وزگە دە قاتىسۋشىلار جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنا قاتىستى پىكىر ءبىلدىرىپ, سالانى ودان ءارى دامىتۋ باعىتىنداعى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. قاتىسۋشىلار ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاۋاپتى تاڭداۋ جاساۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
جيىن سوڭىندا قاتىسۋشىلار كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ەل بولاشاعى ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزىنا توقتالىپ, رەفەرەندۋمنىڭ ءساتتى ءوتۋى بارشا ازاماتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءوز كەزەگىندە ا.بالاەۆا بارشا قازاقستاندىقتاردى 15 ناۋرىزدا وتەتىن رەفەرەندۋمعا بەلسەندى قاتىسۋعا جانە جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن قولداۋعا شاقىردى.
ۇلتتىق زياتكەرلىك ارقاۋى
بۇدان سوڭ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى باستاعان جالپىۇلتتىق كواليتسياسىنىڭ مۇشەلەرى عىلىمي قاۋىمداستىق وكىلدەرىمەن كەزدەستى. جيىن جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ ماڭىزى مەن ونىڭ زياتكەرلىك ءارى يننوۆاتسيالىق ۇلت قالىپتاستىرۋداعى رولىنە ارنالدى. كەزدەسۋ بارىسىندا ءبىلىم, عىلىم جانە يننوۆاتسيا سالالارى ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى رەسۋرستارى مەن قوزعاۋشى كۇشىنە اينالىپ وتىرعانى اتاپ ءوتىلدى.
– ءبىلىم, عىلىم جانە يننوۆاتسيالار جاڭا ەكونوميكالىق ءوسىم مودەلىندە شەشۋشى ورىن الادى. بۇل – تابيعي رەسۋرستار مەن وندىرىستىك الەۋەتپەن قاتار, ادام كاپيتالى ساپاسىنىڭ الدىڭعى ورىنعا شىعۋى دەگەن ءسوز. جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىستار مەن گەوساياسي تۇراقسىزدىق كەزەڭىندە ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ ءبىلىمى مەن كاسىبي دەڭگەيىنە بايلانىستى, – دەدى ايدا بالاەۆا.
مينيستر جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا جانە مەملەكەتتىڭ ورنىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعانىن, وندا ادام قۇقىقتارى ەڭ جوعارى قۇندىلىق رەتىندە ايقىندالعانىن جەتكىزدى. تسيفرلاندىرۋ مەن تەحنولوگيالىق ترانسفورماتسيا ۇدەرىسىندە عىلىمي ازىرلەمەلەر مەن ۇلتتىق زياتكەرلىك الەۋەتتى دامىتۋ ايرىقشا ماڭىزعا يە بولماق.
ءوز كەزەگىندە عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك كونستيتۋتسيالىق رەفورما ەلىمىزدىڭ جاڭا دامۋ ۇلگىسىنە كوشۋىن زاڭدىق تۇرعىدا بەكىتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
– بۇگىندە باستى رەسۋرس – شيكىزات تا, ينفراقۇرىلىم دا ەمەس, ازاماتتاردىڭ ينتەللەكتى, ءبىلىمى مەن قۇزىرەتى. قابىلدانعان وزگەرىستەردىڭ فورمالدى ورىندالۋى ەمەس, ولاردىڭ جۇيەلى ءارى تولىق جۇزەگە اسۋى – ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ جولىنداعى نەگىزگى مىندەت, – دەدى مينيستر.
كەزدەسۋدە عىلىمي قاۋىم وكىلدەرى دە ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. اتاپ ايتقاندا, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى اسقار جۇمادىلداەۆ, فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى ايگۇل سادۋاقاسوۆا, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ۆياچەسلاۆ لوكشين, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولات تىلەپ, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى جانسەيىت تۇيمەباەۆ عىلىم مەن ءبىلىم باسىمدىقتارىن كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتۋدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن اتاپ ءوتتى.
– بۇل رەفەرەندۋم – ەل دامۋىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭى. ازاماتتاردىڭ سانالى تاڭداۋى قۇقىقتىق جۇيەنىڭ نىعايۋىنا جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىمنىڭ ارتۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. سوندىقتان عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ قوعامدىق ديالوگكە قوسار ۇلەسى ەرەكشە, – دەپ تۇيىندەدى ا.بالاەۆا.
كەزدەسۋ سوڭىندا قاتىسۋشىلار رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا بەلسەندى قاتىسۋدىڭ ەلدى جاڭعىرتۋ مەن ونىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىن كۇشەيتۋدەگى شەشۋشى قادام ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
الماتى
