27 تامىز، 2010

ەڭبەك ەرىنىڭ ءىسى دە ەرەن

432 رەت كورسەتىلدى
جاز بويى كوكتەن تامشى تامباپ ەدى، مىنە، قوستانايلىق ديقاندار ەگىنگە وراق سالعاندا كۇننىڭ قاباعى اشىلماي، جاڭ­بىر جيىلەي باستادى. الايدا، مەڭدىعارا اۋدانىنداعى  “قارقىن” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىندەگى كومباينشىلار اۋا رايىنىڭ بۇلاي قۇبىلعانىنا اسا قوبالجي قويمايدى. وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن شارۋاشىلىقتىڭ  تەحنيكا پاركى  تۇگەلدەي جاڭارتىلدى. ەۋروپادان اكەلىن­گەن كومباينداردىڭ ىشىندە  تويعا با­راتىنداي اق كويلەك، دجينسى شالبارمەن وتىراتىن كومباينشىلار تەڭىزدەي تول­قىعان القاپتىڭ بيدايىن ۇستارا ءجۇرىپ وتكەندەي ءبىر ساتتە ورىپ شىعادى. كوك­تەمدە دە ەگىندى ىلعال ساقتايتىن  تەحنو­لوگيامەن سەۋىپ العان. شارۋاشىلىق باسشىسى سايران بۇقانوۆ تەحنيكا جاڭارتۋ ءىسىن ەڭ باستى ماسەلە دەپ بىلگەن. نەسيە الدى، شارۋاشىلىقتىڭ تابىسىن سالدى، ايتەۋىر از جىلدا ماقساتىنا جەتىپ تىندى. بيىل دا جىل تاۋلىگى تولمايتىن ۋاقىتتا  جاڭا تەحنيكا الۋعا 150 ميل­ليون تەڭگە جۇمسادى. مىنە، بيىل قۋاڭ­شىلىقتان وبلىس اۋداندارىنىڭ بارلى­عىندا دەرلىك استىق شىعىمى  تومەندەپ، ديقانداردىڭ كوڭىلى الاڭداپ تۇرعاندا ساكەڭ باستاعان شارۋاشىلىق العاشقى كۇننەن-اق گەكتارىنا 12-14 تسەنتنەردەن اينالدىرىپ جاتىر. التىن ءداننىڭ قامىرلىلىعى – 31. جەر-انانى باپتاپ، كۇتسەڭ  ونىڭ جومارتتىعىندا شەك بار ما؟ ەڭبەك ەت، اينالاڭنان دا سونى تالاپ ەت. بۇل  بيىل 27-ءشى وراعىن باستاپ وتىر­عان ديقان، اگرونوم، باسشى سايران بۇقا­نوۆتىڭ ۇستانعان ۇستانىمى. وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى رەتىندە دە ساكەڭ تىندىرىپ وتىرعان ءىستىڭ اۋقىمى كەڭ.  وتكەن جىلى ەلىمىز پرەزي­دەن­تىنىڭ قولى­نان قازاق­ستان­نىڭ ەڭبەك ەرى اتاعىن الدى. ال ساي­ران بالكەن ۇلى ءوزىنىڭ 60 جاسقا تولىپ وتىر­عان تۋعان كۇنى  بيىلعى جىل­دىڭ وراعىن باستادى. ۇلكەن­نىڭ الدىن كەسىپ وتپەيتىن، كى­شىگە اعالىق مەيىرىمىنەن تان­بايتىن ءسا­كەڭ­نىڭ مۇنداي قاراپايىمدى­عىنا قالاي قايران قالماسسىڭ! 90-شى جىلداردىڭ قىلبۇراۋ كەزىندە سايران بۇقانوۆ “حاركوۆ”  شارۋا­شى­لىعىن تالان-تاراجدان امان ساقتاپ قال­دى. اۋىلداعى جاعداي وتە قيىن بولدى. جۇمىس جوق، اقشا ءتىپتى كورمەيدى. ادام­دار قالاعا قاراپ الاڭداپ، كوشۋگە ىڭعاي­لاندى. ول اۋىلداستارىنا “كوشپەڭ­دەر!” دەدى. ال ونىڭ بەكەر سويلەمەيتىنىن، تاباندى مىنەزىن بىلەتىن اۋىل اقساقال­دارى دا ساكەڭە ء“بىز كوشپەيىك، ال سەن اۋىلدان كەتىپ قالما” دەگەن تىلەك ايتتى. ۋادە بەرىك بولدى. مىنە، قازىر حاركوۆ اۋىلى ەشتەڭەدەن مۇقتاج ەمەس. جۇمىس بار، داستارحان مول، اۋىلداعى الەۋمەتتىك  نىسانداردىڭ بارلىعى  ىسكە قوسىلعان. اۋىلداستارىنىڭ دا، ساكەڭنىڭ دا  ويلاعانى وسى بولاتىن. بۇگىن دە ول بارعا توقمەيىلسىپ وتىرعان جوق. اۋىلدى دا، اۋىل شارۋاشىلىعىن دا جاڭا ساتىعا كوتەرۋدى ماقسات تۇتقان. “قارقىن” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ القاپتارىندا ديقاندار­مەن قاتار عالىمدار ەڭبەك ەتەدى. موينى وزىق شەتەلدىك  فيرمالارمەن، كومپانيا­لارمەن بايلانىس جاسايدى، ويتكەنى ۇيرەنەتىن تۇستار كوپ. مامانداردىڭ بىلىك­تىلىگىن  كوتەرۋ ءۇشىن  وقۋدان دا قار­جى ايامايدى. ال “حاركوۆتە” ءبىر اۋىل­داسىنىڭ بالاسى  مەكتەپكە بارسا، ءبىر اۋىلداسى كەلىن ءتۇسىرىپ، قىز ۇزاتسا وعان قۇتتى بولسىن ايتىپ شىعۋعا،  ءبىر اۋىل­داسىنىڭ ۇيىندە قيىنشىلىق بولسا ونى جۇباتۋعا سول جەردەن الدىمەن اۋىل اعاسى سايران بالكەن ۇلى تابىلادى. باستان اساتىن جۇمىسىنىڭ كوپتىگىنە قاراماي ساكەڭ مۇندايعا ۋاقىت تابادى. بۇل–ونىڭ ادامگەرشىلىك  قاسيەتى. بيىل قوستاناي دالاسىندا قۋاڭشى­لىق بولدى. بۇل توبىل وڭىرىندە كوپ جىلدان كەيىن قايتالانىپ وتىرعان تابي­عات قۇبىلىسى. وبلىس بويىنشا بارلىعى 4 ميلليون 283 مىڭ گەكتارعا ءدان ءسىڭى­رىلگەن بولاتىن. وڭتۇستىك وڭىردەگى جان­گەلدين، امانگەلدى، اۋليەكول، ناۋىرزىم، ارقالىق اۋداندارىندا جاڭبىردىڭ ازدىعى وزىق تەحنولوگيانى دا ەلەي بەرمەدى – ەگىن ءبارىبىر ناشار شىقتى. ال وبلىستىڭ سولتۇستىگىندەگى اۋداندار قانشا قۋاڭشىلىق بولسا دا گەكتار اينالىمىن ورتاشا 8 تسەنتنەردەن كەلتىرەمىز دەپ وتىر. ال مەڭدىعارا اۋدانىنداعى “قار­قىن” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەس­تىگىندەگى سياقتى گەكتار اينالىمىنىڭ 14 تسەنتنەردەن اسىپ جاتقانى سيرەك. بۇل قازاق­ستان­نىڭ ەڭبەك ەرى ساي­ران بۇقانوۆ­تىڭ 60 جىلدىق مە­رەيجاسىنا نا­عىز تارتۋ بولعالى تۇر. ءنازيرا جارىمبەتوۆا. قوستاناي وبلىسى. * * *

سەرپىندى جوبالاردىڭ سەنىمدى سەرىگى

قۇرىلىس ەكونوميكانىڭ لوكوموتيۆى دەسەك، ەلىمىزدى يندۋستريالاندىرۋ كارتا­سىندا اسا ماڭىزدى نىساندار قاتارى اتالعان. ولاردىڭ ىشىندە وڭىردەگى جۇزەگە اساتىن مويناق سۋ ەلەكتر، بالقاش جىلۋ-ەنەرگەتيكالىق ستانسالارى، “جەتىگەن – قورعاس” تەمىر جول جەلىسى جانە بولاشا­عى­نان كوپ ءۇمىت كۇتتىرەتىن جوبالاردى ايت­قان ءجون. جالپى، ەلىمىزدە ورىندالعان نەگىزگى باعدارلامالار قۇرىلىسپەن تىكە­لەي بايلانىستى. ماسەلەن، مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي، “100 مەكتەپ، 100 اۋرۋ­حانا”، “بالاپان” باعدارلامالارى وسىلاردىڭ قاتارىندا. حا­لىق ءۇشىن اسا قاجەتتى ءارى ماڭىزدى 2008-2010 جىلدارعى تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىسىن ­دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ، قانشاما ادام باسپانالى بولدى. ال تالدىقورعان شا­ھارىنىڭ باس جوسپارىنا سايكەس “قاراتال” شاعىن اۋدانىندا دوستىق ءۇيى، ءتىل سارايى سياقتى ايرىقشا قۇرىلىستار بوي كوتەرىپ، جاڭا كوشە­لەر پايدا بول­عا­نى وسىنىڭ ايعاعى. اتالعان شاعىن اۋداندا تەننيس كورتىن سالۋعا قاتىستى جوباعا كونكۋرس جاريالانعانى دا جاق­سىلىقتىڭ جالعاسى. تۇڭعىش پرەزيدەنت­تىڭ 900 ورىندى زياتكەرلىك مەكتەبى، 240 ورىندى بالاباقشا، 1500 ورىندى سپورت سارايى جاقىندا ەسىگىن ايقارا اشقانىن ەسكەرسەك، شاھاردا 320 ورىندى تاعى ءبىر بالاباقشا قۇرىلىسى باستالدى. تۇرعىن ءۇي سالۋ جالعاسىپ، قالانىڭ ورتالىق ءبو­لىگىندەگى 422 گەكتار ايماقتاعى قۇرىلىس جۇرگىزۋ جانە وڭتۇستىك-باتىستا تۇرعىنجاي اۋدانىن سالۋ جوسپارىنىڭ جوبالارى جا­سالعان. وڭىردە 2005-2007 جىلدارعا ارنالعان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى مەملەكەتتىك باع­دار­لاماسى تابىستى ءتامامدالىپ، باعدارلاما اياسىندا ءبىر ميلليون شارشى مەتردەن استام باسپانا پايدالانۋعا بەرىلىپتى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋدىڭ 2008-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باع­دارلامامەن 1592،1 مىڭ شارشى مەتر تۇر­عىن ءۇي سالىپ، پايدا­لانۋعا بەرۋ جوس­پارلانسا، ەكى جىل ىشىندە ونىڭ 70 پايىزعا جۋىعى ورىندالدى. ناتيجەسىندە 1087،7 مىڭ شارشى مەتر باسپانا مۇقتاج جاندارعا بەرىلىپ، قونىس تويلارى ءوتتى. بيىل قارجىلاندىرۋدىڭ بارلىق كوزى ەسەبىنەن 610 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ، سالاداعى جۇمىس جاندانعان. جەتىسۋلىقتار عانا ەمەس، قازاقستان­دىق­تار اسىعا كۇتكەن الماتىعا سەرىكتەس “G4 ءCىty” ءتورت قالا سالۋ جوباسىنىڭ ءجۇ­زەگە اسار ءساتىن كۇتكەندەر قاتارى قان­شاما. وڭتۇستىك ايماقتا قالا قۇرىلىسىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جۇيەسى جاسالىپ، وندا باسقالارمەن بىرگە تۇرعىن سانى 304 مىڭ ادام بولاتىن “G4 ءCىty” – سەرىكتەس ءتورت قالا ەسكەرىلگەن. سەرپىندى جوبا 2030 جىلعا دەيىن جۇزەگە اسىرىلادى دەپ كۇتىلۋدە. وسىلايشا شەتەلدىك جانە جەكە مەن­شىك ينۆەستيتسيا تارتۋ ارقىلى 9 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي، اكىم­شىلىك عيماراتتار، مەكتەپ، بالاباقشا، دەن­ساۋلىق ساقتاۋ، ساۋدا جانە تاعى باسقا دا الەۋمەتتىك نىساندار تۇرعىزىلماقشى. جوسپارلانعان تۇرعىن ۇيلەردىڭ باعاسى حالىقتىڭ بارلىق ساناتى ءۇشىن قول­جەتىمدىلىگى ەسكەرىلگەن. الماتى قالاسىنا سەرىكتەس قالالاردى دامىتۋ جونىندەگى اتال­عان جۇمىستارعا 13،5 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلسا، ۇستىمىزدەگى جىلى ونىڭ 7،8 ملرد. تەڭگەسىن يگەرۋ مىندەتتەلىپتى. بۇگىن ەلىمىزدىڭ ۇكىمەتى مەن وبلىستىق ءماسليحات سەرىكتەس ءتورت قالانىڭ باس جوس­پار­ىن بەكىتكەنىن قۋانىشپەن ايتا الا­مىز. “G4 ءCىty” قالاسىنىڭ جوسپارى تو­لىق جاسالعان. ال ء“Growىng” جانە “Green ءCىty” سەرىكتەس قالالارىنىڭ تو­لىق جانە قۇرىلىس سالۋ جوبالارى بوي­ىنشا مەملەكەتتىك ەمەس ساراپتاۋلاردىڭ قۇپتاعاندىعى جايلى قو­رى­تىندى شى­عارىلىپتى. قۇرىلىس جانە تۇر­عىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ءىس­تەرى اگەنتتىگى “Gate ءCىty” – ءبىرىنشى سەرىكتەس قالانىڭ ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جونىندەگى تەحنيكالىق-ەكونو­ميكالىق نەگىزدەمەسىن بەكىتسە، ينجەنەر­لىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفرا­قۇرىلىم قۇرى­لىسىنا جوبالىق-سمەتالىق قۇجات­تار جاسالعان. ءبىرىنشى سەرىك­تەس قالانىڭ “قويانقۇس” تۇر­عىنجاي اۋدانى ءۇشىن العاش­قى كەزەكتە گازبەن قامتاما­سىز ەتۋ مەن ۋاقىت­شا اۆتو­جول­دار قۇرىلىسى جالعاس­پاق­شى. “Golden ءCىty” – ەكىنشى سەرىكتەس قالانىڭ ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ءجو­نىندەگى تەحنيكالىق-ەكو­نو­ميكالىق نەگىزدەمە مەملەكەت­تىك ەمەس ساراپتاۋدان ءوتىپ، جوعارىدا اتالعان اگەنتتىككە بەرىلگەن. ءۇشىنشى جانە ءتورتىنشى سەرىكتەس قالالار – ء“Growىng” جانە “Green ءCىty” قالاسىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى سوڭعى ساراپتامالاردان وتكىزىلۋدە. وڭىردە ەلباسىنىڭ “100 مەكتەپ، 100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسىمەن ون مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى تولىق اياقتالىپ، ءبىلىم وشاق­تارى شاكىرتتەر يگىلىگىنە بەرىلگەن. وسى­لايشا 7050 وقۋشى جان-جاقتى جابدىق­تالعان جاڭا مەكتەپتەردە باسەكەگە قابى­لەتتى ءبىلىم الۋدا. وقۋشىلاردىڭ سالا­ماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋى ءۇشىن سپورت زالدارى زاماناۋي قۇرال-جابدىق­تارمەن قامتىلعان. ال باعدارلاما بويىنشا التى اۋرۋحانا­نىڭ جالپى قۇنى 14 ملرد. تەڭگەلىك ءتور­تەۋىنىڭ قۇرىلىسى جالعاسۋدا. مەردىگەر ۇيىمدار بەلگىلەنگەن قۇرىلىس-قۇراستىرۋ جۇمىستارىن تولىق كولەمدە ورىنداسا، بيىل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 6،9 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپتى. قازىرگى كەزدە ىلە اۋدانى وتەگەن باتىر كەنتىندە 200 ءتو­سەك­تىك الماتى وڭىرلىك بالالار اۋرۋحاناسى مەن 450 ادامدى قابىلداۋعا ارنالعان ەمحانا، تالعار قالاسىندا 150 توسەكتىك اۋداندىق ورتالىق اۋرۋحانا، ەڭبەكشى­قا­زاق اۋدانى ەسىك قالاسىندا 250 توسەكتىك اۋداندىق ورتالىق اۋرۋحانا جانە الاكول اۋدانى دوستىق كەنتىندە 50 توسەكتىك اۋىلدىق اۋرۋحانا قۇرىلىستارى بەلگى­لەن­گەن جۇمىس كەستەسىنە ساي جۇرگىزىلۋدە. سەرپىندى جوبالار قاتارىنداعى جە­تىگەن – قورعاس تەمىر جول جەلىسى ەكونو­مي­كالىق تۇرعىدا عانا ەمەس، ساياسي ءمان­دى­لىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. قىتايمەن ەكى اراداعى شەكارادا ەكىنشى تەمىر جول وتكەلىن اشۋ جوباسى ەلىمىز ارقىلى وتەتىن جۇك تاسىمالىنىڭ كولەمىن ارتتىرۋمەن قاتار ۋاقىتتى قىسقارتادى. وسىلايشا قازاقستاننىڭ اقتاۋ ايماعى مەن كورشى مەملەكەت اراسىن مەيلىنشە جاقىنداتۋعا مۇمكىندىك تۋادى. جوبا قۇنى 147،4 ملرد. تەڭگە بولسا، 2010 جىلعا 63 ملرد. تەڭگەسى بولىنگەن. وبلىس اۋماعى ارقىلى وتەتىن جەلى بويىندا شويىن جولدىڭ تابانىن توسەۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ، قۇرى­لىس جۇمىستارىنا 800 تەحنيكا، 5000 ادام تارتىلعان. كۇمىسجان بايجان ”. الماتى وبلىسى. * * *

ەكىباستۇز نان-توقاشقا دا باي

اياق باسقان جەرى كومىرگە، پايدالى قازبالارعا تولى ءوندىرىستى ءوڭىر وركەندەپ ءوسىپ كەلەدى. قالادا 137 مىڭنان اسا حالىق تۇرادى. بۇعان قالا­نىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇ­رى­لىمىنا ەنەتىن 30-عا جۋىق اۋىلدارمەن وندا تۇراتىن 9 مىڭداي حالىقتى قوسىڭىز. سون­دىقتان دا، كومىرلى ءوڭىردى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ، قالا مەن اۋىلداردىڭ ءبىر­لەسىپ اتقاراتىن جاۋاپتى مىندەتىنە اينالدى. الىپ ءون­دىرىس ورىندارى شوعىرلانعان وڭىردە قىسى-جازى ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىنىڭ تۇراقتىلىعىن قام­تاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ۇكى­مەت باسشىسىنىڭ ەكىباستۇزعا جاساعان ساپارى كەزىندە دە ايتىلعان بولاتىن. قالا باسشىلىعى بۇل مىندەتتى ەكىباستۇزدا جاڭادان نان-توقاش كومبيناتىن سالۋ ارقىلى شەشۋگە بولاتىنىن ءتۇسىندى. جوبا ەلىمىزدىڭ ۇدە­مە­نى يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق باعدارلاماسىنا جاتقى­زى­لىپ، وڭىرلىك يندۋستريالان­دىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلدى. ءسوي­تىپ، جوباعا 1 ملرد. 842 مىڭ تەڭگە تۇراتىن ينۆەس­تي­تسيا تارتىلدى. بۇل جوبانىڭ 600 ميلليون تەڭگەسىن “قاز­اگروقارجى” اكتسيونەرلىك قوعامى نەسيە تۇرىندە ءبولدى. بۇرىنعى ەسكى نان كوم­بيناتى نەمىستەردىڭ جانە اۆس­تريالىق جاڭا قۇرال-جابدىق­تار­مەن جاڭارتىلىپ جاڭا زا­مان ۇلگىسىندە قايتا جاڭعىر­تىل­دى. جۇمىس قىزۋ ءجۇر­گىزىلدى. وسىنداي جوبا جۇيەسىن جىلدام قولعا العا “ەنەرگيا-كاپيتال” جاقىندا ەكىباس­تۇز­دىقتارعا جاقسى سىيلىق جا­سادى. جاڭا كەشەن پايدالانۋ­عا بەرىلدى. ەندى قالا مەن اۋىل حالقى نان-توقاشتاردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن وزدەرىنىڭ سۇرانىستارى­نا وراي تۇتىنا الاتىن بولدى. كومبينات تاۋلىگىنە 30 توننا نان ونىمدەرىن ءپىسىرىپ شى­عا­دى. جاڭا كەشەننىڭ وندىرىستىك تەحنولوگياسى تۇگەلدەي كوم­پيۋتەر جۇيەسىنە قوسىلعان، بار­لىق جۇمىستار وپەراتور­لار­دىڭ باقىلاۋىمەن ىسكە اسۋدا. كەشەنگە قابىلداناتىن ۇننىڭ قۇرامى، نان مەن تو­قاشتار جاسالاتىن قامىردىڭ ساپاسى تۇگەلدەي زەرتتەلىپ، ار­نايى تەكسەرۋ زەرتحانا­لارى­نان وتكىزىلەدى. جاڭا جوبانىڭ ومىرگە كەلۋى وسى جەردە اشىل­عان 40 جۇمىس ورنى دەگەن ءسوز. الداعى ۋاقىتتا ءوندىرىس ورنى تولىق قۋاتىمەن جۇمىسقا كوش­كەن كەزدە جۇمىس ورىن­دارىنىڭ سانى دا ارتا تۇسەدى. – ءبىزدىڭ شىعارعان ءونىم­دە­رىمىزدىڭ ساپاسىن ارتتىرىپ، ءوز ورنىمىزدى الۋ ءۇشىن اس­تانا، قاراعاندى جاقتارعا ءونىم­دەرىمىزدى جەتكىزۋ ويى­مىزدا بار، – دەيدى كومبينات ديرەكتورى اسحات دۇرجىباەۆ. ايتسا ايتقانداي، بۇل كۇن­دەرى “ەكىباستۇز” دەپ اتالاتىن ناندى ساۋدا ورىندارىنان كورۋگە بولادى. ەكىباستۇزدىق نان-توقاش ونىمدەرىنىڭ باسقا اتاۋلارى “جۇلدىز”، “سارى­ارقا” دەپ اتالادى. قالا باس­شى­لىعىنىڭ شەشىمى بويىن­شا زەينەتكەرلەرگە نان ءونىم­دە­رى ارزان باعامەن بەرىلەدى. جاڭا جوبانىڭ ءوڭىر ەكونو­مي­كاسىنىڭ وركەندەۋىنە قو­سار ۇلەسى مول. فاريدا بىقاي. پاۆلودار وبلىسى. * * *

قارقىن قاراجاتقا ساي بولسا

جامبىل وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋدا ونەركاسىپ سالاسىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىل­دىعىن­دا­عى كورسەتكىشتەرگە كوز جىبەرسەك، وبلىستىڭ ونەركاسىبى 51،9 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندى­رىپتى. بۇل وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 10،8%-عا ارتىق. ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ ءوسىمى، اسىرەسە، كەن ءوندىرۋ مەن كەن ورنىن پايدالانۋدا (37،6%)، سودان كەيىن وڭدەۋ ونەركاسىبىندە (22،4%) كوبەيە تۇسكەن. ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋدە، سونداي-اق گاز بەن بۋدى وندىرۋدە ەداۋىر ىلگەرىلەۋشىلىك بار. ەلىمىزدىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنال­عان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيا­لىق دامۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە وبلىستا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالپى قۇنى 1،6 ملرد. تەڭگەگەگە باعالانعان 2 جوبانى  – “الباسار” جشس مەن “جاسۇلان جانە ك” جشس  ىسكە اسىرعان، ول سەرىك­تەس­تىكتەردە قازىر قوسىمشا 335 جۇمىس ورنى اشىلىپ وتىر. سونداي-اق، جارتى جىلدىڭ بەلەسىندە بەنزين ءوندىرۋ  44،4%-عا، بىلعارى  21،3 ەسەگە، اياق-كيىم 12،5 ەسەگە، قۇرىلىستىق قۇراما مەتالل قون­دىر­عىلارى  2،3 ەسەگە، بەتوننان جاسالعان قۇرىلىستىق قۇراما قوندىرعىلار  4،8%-عا، اراق بۇيىمدارى  1،8 ەسەگە ارتقان. بۇل جاقسى، ال جاقسىنى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. بىراق، وكىنىشكە قاراي، مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى بايلىقتىڭ ءبارى بولماسا دا، ءبىرازى بارشىلىق دەپ ەسەپتەلەتىن وب­لىس­تا ناتري تريپوليفوسفاتىن، ورتوفوس­فور قىشقىلىن، تابيعي گازدى، گاز كوندەنساتىن، قۇ­را­مىندا التىنى بار كونتسەنترات­تار، التىن مەن كۇمىس، فەرروسيلي­كو­مارگانەتس، گيپس، ەلەكتر قۋاتىن جانە تابيعي سۋدى ءوندىرۋ تومەندەي تۇسكەن. قاراتاۋ قالاسىنداعى “سارىتاس” زاۋىتى ىسكە قوسىلادى، ءسويتىپ جەرگىلىكتى تۇر­عىنداردى جۇمىسپەن، ال وبلىس ەكونو­مي­كاسىن قىرۋار تابىسپەن قارىق قىلا­دى ەكەن دەگەن رەسەيدىڭ  فوسفور ءوندى­رەتىن اسا ءىرى كومپانياسى دا ءتۇرلى تۇساۋلاردان ءالى ىسكە كىرىسە الماي وتىر. بۇگىندە كەز كەلگەن ءوڭىردىڭ ەكونومي­كا­لىق تۇرعىدان دامۋى ونىڭ ينۆەستيتسيا تارتا بىلۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل رەتتە وبلىستىڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالىن تومەن دەپ ايتا المايمىز. نەگىزگى كاپيتالعا سا­لىنعان جالپى ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار-ماۋسىمىندا 37363،6 ملن. تەڭگەنى قۇراعان. بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 29%-عا ارتىق. ينۆەستيتسيالىق قىزمەتتىڭ ءوسۋ قارقىنى اۋداندار اراسىندا، اسىرەسە، سارىسۋ (2،5 ەسە)، تالاس (113،2%) اۋدان­دارىندا، ال قالالاردان تارازدا (2،3 ەسە) باي­قالادى. وكىنىشكە قاراي، بۇل شوق­تىقتى شوعىردىڭ ىشىنەن جاڭاتاس، شۋ قالالارى كورىنبەيدى. سونداي-اق، وبلىس اۋماعىندا قىتايعا ءترانزيتتى ماگيسترال­دىق گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى بويىنشا جۇمىستاردىڭ كىسقارۋى سالدارىنان كاپي­تالدىق سالىمدار بايزاق (13،1%)، جامبىل (15،9%)، جۋالى (12،3%)، كورداي (13،8%)، مەركى (15%)، ت.رىسقۇلوۆ (19،3%) جانە شۋ (17%) اۋداندارىندا ازايا تۇسكەن. سوندىقتان “الما ءپىس، اۋزى­ما ءتۇس” دەگەندەي، قۇداي ايداپ كەلىپ قالعان ترانزيتتىك جوبالارعا سەنىم ارتا بەرمەي، ءار اۋدان، ءار قالا اكىمدەرى سول اۋماق حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن تۇراقتى ينۆەستي­تسيا­لىق جوبالار كولەمىن ۇلعايتۋ ماقساتىن­دا ىزدەنىپ، جۇمىس ىستەگەنى ابزال سياقتى. جارتى جىل ىشىندە ءبىلىم بەرۋ نىسان­دارى قۇرىلىسىندا 972،9 ملن. تەڭگە نەمەسە بولىنگەن قاراجاتتىڭ 88،7%-ى يگەرىلىپتى. دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى قۇ­رىلىسىندا، ونىڭ ىشىندە “100 اۋرۋ­حانا” جوباسى شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلىپ جاتقان 4 نىساندا دا قاراجات يگەرىلۋى كوڭىل كونشىتكەندەي. ەلدى مەكەن­دەردى  سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىن دامى­تۋعا، “جول كارتاسىنىڭ” نىساندارىن ەسەپ­كە الماعاندا، 1016،5 ملن. تەڭگە (83%)، ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت قاراجاتى ەسەبىنەن  979،3 ملن. تەڭگە يگە­رىلىپتى. دەگەنمەن جاڭا وقۋ جىلى باس­تالار كەزەڭدە قۇرىلىس جۇمىستارى قولعا الىنعان نىساندار مەن ولاردى مەر­زىمىندە ساپالى ءبىتىرۋدى مويىندارىنا العان مەردىگەر كومپانيالاردىڭ سالدىر-سالاقتىعى توڭىرەگىندە پىش-پىش اڭگىمە­نىڭ شىعۋى جاقسىلىق ەمەس. نەگە دەسەڭىز، قارجى بار، ال قىرقىن ماردىمسىز. سوڭعى جىلدارى وبلىستا  تۇرعىن ءۇي قۇ­رىلىسىنىڭ قارقىن الا باستاۋى قۋان­تادى. جارتى جىل ىشىندە پايدالانۋعا بەرىلگەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ جالپى كولەمى 74،1 مىڭ شارشى مەتردى قۇراعان. بۇل وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىنە قاراعاندا  22،1%-عا كوپ. مۇنىڭ ىشىندە جەكە قۇرى­لىسشىلار ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن 72،6 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالعان. ء“باي­تەرەك” شاعىن اۋدانىندا وتكەن جىلى قۇرىلىسى اياقتالماي قالعان 70 پاتەرلى تۇرعىن ءۇي دە پايدالانۋعا بەرۋ الدىندا تۇر. جالپى، تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىسىنىڭ كولەمى 8 اۋداندا جانە تاراز قالاسىندا وسكەنى بايقالادى، ال بايزاق پەن تالاس اۋداندارىندا 19،3% جانە 5،4%-عا از  سالىنعان. شالعايدا جاتقان تالاس اۋدانىنىڭ ەكونومي­كا­لىق جانە دەموگرافيالىق جاعدايىنىڭ ماقتانار­لىق­تاي ەمەس ەكەنى بەلگىلى، ال وبلىس ور­تالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى، ىشكى جانە سىرتقى ميگراتسيا­نىڭ نىساناسىنا اينالعان بايزاق اۋدانىندا، باسقا-باس­قا، تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ وركەن جايا تۇسپەۋى تۇسىنىكسىز. مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە كوممۋنالدىق (جالعا بەرىلەتىن) جانە يپوتەكالىق تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا جىلدىڭ باسىنان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جالپى سوماسى 502،8 ملن. تەڭگە ماقساتتى ترانسفەرتتەر مەن پايىزسىز نەسيە بولىنگەن،  ونىڭ ناقتى يگەرىلگەنى 24،7 ملن. تەڭگە (4،9%). بولىنگەن قاراجات نەگىزىنەن جوبالاۋ-ىزدەۋ جۇمىستارىنا جۇمسالعان. ال “بايتەرەك” شاعىن اۋدانىندا 70 پاتەرلى 4 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسىنا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن كونكۋرستىق راسىمدەر وتكىزىلمەگەن، وسىعان سايكەس مەملەكەتتىك باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا بولىنگەن قاراجاتتىڭ يگەرىلۋى باستالماعان. وسى رەتتە، ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ين­فراقۇرىلىم نىساندارىنا رەسپۋبلي­كا­لىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجاتتىڭ يگەرىلۋى 34،9%-دى (282،1 ملن. تەڭگە)، ونىڭ ىشىندە بايزاق – 34،1%، جامبىل – 4،9%، جۋالى – 0،3%، كورداي – 54،5%، مەركى – 98،8%، شۋ اۋدان­دارىندا – 0،7%  جانە تاراز قالاسىندا 36،5% قۇراعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. بۇگىندە وبلىستا جەم-ءشوپ دايىنداۋ جانە ماساقتى ءداندى داقىلداردى جيناۋ جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. مال شارۋاشىلىعىندا ءونىم ءوندىرۋ كولەمى مەن مال باسى ءوسىمى ساقتالىپ وتىر. سو­نى­مەن بىرگە، ەت ءونىمىن ءوندىرۋدىڭ تومەن­دەگەنى شۋ (5%)، قوي مەن ەشكى باسىنىڭ قىسقارۋى بايزاق (1،2%)، تۇيەنىڭ – جامبىل (22،9%)، قۇستىڭ – مويىنقۇم (10،2%)، بايزاق (3،2%) جانە شوشقانىڭ – بايزاق (27،3%)، ت.رىسقۇلوۆ (19%)، مەركە (5،8%) اۋداندارىنىڭ شارۋاشى­لىقتارىندا بايقالعان. بيىل اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1673،6 ملن. تەڭگە سۋبسيديا ءبولىندى، 1 شىلدەگە ونىڭ 440،4 ملن. تەڭگەسى يگەرىلىپتى. بۇدان باس­قا، وبلىستىق بيۋدجەتتەن اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن قولداۋعا 16 ملن. تەڭ­گە سۋبسيديا ءبولىنىپ، ونىڭ 7،5 ملن. تەڭگەسى يگەرىلگەن. جەمىس-جيدەك پەن ءجۇ­زىم­نىڭ كوپجىلدىق كوشەتتەرىن وتىرعىزۋ جانە ءوسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە 0،5 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ، ول  100 % يگەرىلگەن. كورىپ وتىرعانىمىزداي، ەلدە، ونىڭ ىشىندە وڭىردە قاراجات جوق ەمەس بار، گاپ سو­نى وڭ مەن سولعا شاشپاي، ەل يگىلىگىنە، ياعني وبلىس ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە جۇمساي بىلۋدە مە دەيمىز. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى. جامبىل وبلىسى. * * * ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ينتەرنەت-سايتتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى          www.government.kz ىشكى ىستەر مينيسترلىگى                                       www.mvd.kz قورعانىس مينيسترلىگى                                         www.mod.kz قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى         www.eco.gov.kz ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى                       www.edu.gov.kz سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى                                  www.mfa.kz دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى                       www.mz.gov.kz كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى     www.mtk.gov.kz ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى                                                                www.enbek.gov.kz قارجى مينيسترلىگى                                                www.ءmىnfىn.kz ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگى                                                                www.ءmىnplan.kz ادىلەت مينيسترلىگى                                                www.ءmىnjust.kz توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى                    www.emer.kz مادەنيەت مينيسترلىگى                                          www.sana.gov.kz بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى            www.bam.gov.kz اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى                 www.ءmىnagrى.kz ەكونوميكالىق دامۋ جانە                                   www.ءmىnplan.kz ساۋدا مينيسترلىگى - تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى                     www.mts.gov.kz مۇناي جانە گاز مينيسترلىگى                             www.memr.gov.kz يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى                            www.ءmىt.kz ستاتيستيكا اگەنتتىگى                                            www.stat.kz
سوڭعى جاڭالىقتار

QazaqGaz ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ قۇرامى وزگەردى

قازاقستان • 02 جەلتوقسان، 2022

ماۋلەن اشىمباەۆ قىتاي حالقىنا كوڭىل ايتتى

پارلامەنت • 02 جەلتوقسان، 2022

شەكارانى بۇكىل ەل قورعايدى

قوعام • 02 جەلتوقسان، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار