جاز بويى كوكتەن تامشى تامباپ ەدى, مىنە, قوستانايلىق ديقاندار ەگىنگە وراق سالعاندا كۇننىڭ قاباعى اشىلماي, جاڭبىر جيىلەي باستادى. الايدا, مەڭدىعارا اۋدانىنداعى “قارقىن” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىندەگى كومباينشىلار اۋا رايىنىڭ بۇلاي قۇبىلعانىنا اسا قوبالجي قويمايدى. وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن شارۋاشىلىقتىڭ تەحنيكا پاركى تۇگەلدەي جاڭارتىلدى. ەۋروپادان اكەلىنگەن كومباينداردىڭ ىشىندە تويعا باراتىنداي اق كويلەك, دجينسى شالبارمەن وتىراتىن كومباينشىلار تەڭىزدەي تولقىعان القاپتىڭ بيدايىن ۇستارا ءجۇرىپ وتكەندەي ءبىر ساتتە ورىپ شىعادى. كوكتەمدە دە ەگىندى ىلعال ساقتايتىن تەحنولوگيامەن سەۋىپ العان. شارۋاشىلىق باسشىسى سايران بۇقانوۆ تەحنيكا جاڭارتۋ ءىسىن ەڭ باستى ماسەلە دەپ بىلگەن. نەسيە الدى, شارۋاشىلىقتىڭ تابىسىن سالدى, ايتەۋىر از جىلدا ماقساتىنا جەتىپ تىندى. بيىل دا جىل تاۋلىگى تولمايتىن ۋاقىتتا جاڭا تەحنيكا الۋعا 150 ميلليون تەڭگە جۇمسادى. مىنە, بيىل قۋاڭشىلىقتان وبلىس اۋداندارىنىڭ بارلىعىندا دەرلىك استىق شىعىمى تومەندەپ, ديقانداردىڭ كوڭىلى الاڭداپ تۇرعاندا ساكەڭ باستاعان شارۋاشىلىق العاشقى كۇننەن-اق گەكتارىنا 12-14 تسەنتنەردەن اينالدىرىپ جاتىر. التىن ءداننىڭ قامىرلىلىعى – 31. جەر-انانى باپتاپ, كۇتسەڭ ونىڭ جومارتتىعىندا شەك بار ما؟ ەڭبەك ەت, اينالاڭنان دا سونى تالاپ ەت. بۇل بيىل 27-ءشى وراعىن باستاپ وتىرعان ديقان, اگرونوم, باسشى سايران بۇقانوۆتىڭ ۇستانعان ۇستانىمى. وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى رەتىندە دە ساكەڭ تىندىرىپ وتىرعان ءىستىڭ اۋقىمى كەڭ. وتكەن جىلى ەلىمىز پرەزيدەنتىنىڭ قولىنان قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى اتاعىن الدى. ال سايران بالكەن ۇلى ءوزىنىڭ 60 جاسقا تولىپ وتىرعان تۋعان كۇنى بيىلعى جىلدىڭ وراعىن باستادى. ۇلكەننىڭ الدىن كەسىپ وتپەيتىن, كىشىگە اعالىق مەيىرىمىنەن تانبايتىن ءساكەڭنىڭ مۇنداي قاراپايىمدىعىنا قالاي قايران قالماسسىڭ!
90-شى جىلداردىڭ قىلبۇراۋ كەزىندە سايران بۇقانوۆ “حاركوۆ” شارۋاشىلىعىن تالان-تاراجدان امان ساقتاپ قالدى. اۋىلداعى جاعداي وتە قيىن بولدى. جۇمىس جوق, اقشا ءتىپتى كورمەيدى. ادامدار قالاعا قاراپ الاڭداپ, كوشۋگە ىڭعايلاندى. ول اۋىلداستارىنا “كوشپەڭدەر!” دەدى. ال ونىڭ بەكەر سويلەمەيتىنىن, تاباندى مىنەزىن بىلەتىن اۋىل اقساقالدارى دا ساكەڭە ء“بىز كوشپەيىك, ال سەن اۋىلدان كەتىپ قالما” دەگەن تىلەك ايتتى. ۋادە بەرىك بولدى. مىنە, قازىر حاركوۆ اۋىلى ەشتەڭەدەن مۇقتاج ەمەس. جۇمىس بار, داستارحان مول, اۋىلداعى الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ بارلىعى ىسكە قوسىلعان. اۋىلداستارىنىڭ دا, ساكەڭنىڭ دا ويلاعانى وسى بولاتىن.
بۇگىن دە ول بارعا توقمەيىلسىپ وتىرعان جوق. اۋىلدى دا, اۋىل شارۋاشىلىعىن دا جاڭا ساتىعا كوتەرۋدى ماقسات تۇتقان. “قارقىن” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ القاپتارىندا ديقاندارمەن قاتار عالىمدار ەڭبەك ەتەدى. موينى وزىق شەتەلدىك فيرمالارمەن, كومپانيالارمەن بايلانىس جاسايدى, ويتكەنى ۇيرەنەتىن تۇستار كوپ. مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ ءۇشىن وقۋدان دا قارجى ايامايدى. ال “حاركوۆتە” ءبىر اۋىلداسىنىڭ بالاسى مەكتەپكە بارسا, ءبىر اۋىلداسى كەلىن ءتۇسىرىپ, قىز ۇزاتسا وعان قۇتتى بولسىن ايتىپ شىعۋعا, ءبىر اۋىلداسىنىڭ ۇيىندە قيىنشىلىق بولسا ونى جۇباتۋعا سول جەردەن الدىمەن اۋىل اعاسى سايران بالكەن ۇلى تابىلادى. باستان اساتىن جۇمىسىنىڭ كوپتىگىنە قاراماي ساكەڭ مۇندايعا ۋاقىت تابادى. بۇل–ونىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتى.
بيىل قوستاناي دالاسىندا قۋاڭشىلىق بولدى. بۇل توبىل وڭىرىندە كوپ جىلدان كەيىن قايتالانىپ وتىرعان تابيعات قۇبىلىسى. وبلىس بويىنشا بارلىعى 4 ميلليون 283 مىڭ گەكتارعا ءدان ءسىڭىرىلگەن بولاتىن. وڭتۇستىك وڭىردەگى جانگەلدين, امانگەلدى, اۋليەكول, ناۋىرزىم, ارقالىق اۋداندارىندا جاڭبىردىڭ ازدىعى وزىق تەحنولوگيانى دا ەلەي بەرمەدى – ەگىن ءبارىبىر ناشار شىقتى. ال وبلىستىڭ سولتۇستىگىندەگى اۋداندار قانشا قۋاڭشىلىق بولسا دا گەكتار اينالىمىن ورتاشا 8 تسەنتنەردەن كەلتىرەمىز دەپ وتىر. ال مەڭدىعارا اۋدانىنداعى “قارقىن” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىندەگى سياقتى گەكتار اينالىمىنىڭ 14 تسەنتنەردەن اسىپ جاتقانى سيرەك. بۇل قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى سايران بۇقانوۆتىڭ 60 جىلدىق مەرەيجاسىنا ناعىز تارتۋ بولعالى تۇر.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا.
قوستاناي وبلىسى.
* * *
سەرپىندى جوبالاردىڭ سەنىمدى سەرىگى
قۇرىلىس ەكونوميكانىڭ لوكوموتيۆى دەسەك, ەلىمىزدى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىندا اسا ماڭىزدى نىساندار قاتارى اتالعان. ولاردىڭ ىشىندە وڭىردەگى جۇزەگە اساتىن مويناق سۋ ەلەكتر, بالقاش جىلۋ-ەنەرگەتيكالىق ستانسالارى, “جەتىگەن – قورعاس” تەمىر جول جەلىسى جانە بولاشاعىنان كوپ ءۇمىت كۇتتىرەتىن جوبالاردى ايتقان ءجون. جالپى, ەلىمىزدە ورىندالعان نەگىزگى باعدارلامالار قۇرىلىسپەن تىكەلەي بايلانىستى. ماسەلەن, مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي, “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا”, “بالاپان” باعدارلامالارى وسىلاردىڭ قاتارىندا. حالىق ءۇشىن اسا قاجەتتى ءارى ماڭىزدى 2008-2010 جىلدارعى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ, قانشاما ادام باسپانالى بولدى. ال تالدىقورعان شاھارىنىڭ باس جوسپارىنا سايكەس “قاراتال” شاعىن اۋدانىندا دوستىق ءۇيى, ءتىل سارايى سياقتى ايرىقشا قۇرىلىستار بوي كوتەرىپ, جاڭا كوشەلەر پايدا بولعانى وسىنىڭ ايعاعى. اتالعان شاعىن اۋداندا تەننيس كورتىن سالۋعا قاتىستى جوباعا كونكۋرس جاريالانعانى دا جاقسىلىقتىڭ جالعاسى. تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ 900 ورىندى زياتكەرلىك مەكتەبى, 240 ورىندى بالاباقشا, 1500 ورىندى سپورت سارايى جاقىندا ەسىگىن ايقارا اشقانىن ەسكەرسەك, شاھاردا 320 ورىندى تاعى ءبىر بالاباقشا قۇرىلىسى باستالدى. تۇرعىن ءۇي سالۋ جالعاسىپ, قالانىڭ ورتالىق ءبولىگىندەگى 422 گەكتار ايماقتاعى قۇرىلىس جۇرگىزۋ جانە وڭتۇستىك-باتىستا تۇرعىنجاي اۋدانىن سالۋ جوسپارىنىڭ جوبالارى جاسالعان. وڭىردە 2005-2007 جىلدارعا ارنالعان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تابىستى ءتامامدالىپ, باعدارلاما اياسىندا ءبىر ميلليون شارشى مەتردەن استام باسپانا پايدالانۋعا بەرىلىپتى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋدىڭ 2008-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامامەن 1592,1 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىپ, پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانسا, ەكى جىل ىشىندە ونىڭ 70 پايىزعا جۋىعى ورىندالدى. ناتيجەسىندە 1087,7 مىڭ شارشى مەتر باسپانا مۇقتاج جاندارعا بەرىلىپ, قونىس تويلارى ءوتتى. بيىل قارجىلاندىرۋدىڭ بارلىق كوزى ەسەبىنەن 610 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ, سالاداعى جۇمىس جاندانعان. جەتىسۋلىقتار عانا ەمەس, قازاقستاندىقتار اسىعا كۇتكەن الماتىعا سەرىكتەس “G4 ءCىty” ءتورت قالا سالۋ جوباسىنىڭ ءجۇزەگە اسار ءساتىن كۇتكەندەر قاتارى قانشاما. وڭتۇستىك ايماقتا قالا قۇرىلىسىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جۇيەسى جاسالىپ, وندا باسقالارمەن بىرگە تۇرعىن سانى 304 مىڭ ادام بولاتىن “G4 ءCىty” – سەرىكتەس ءتورت قالا ەسكەرىلگەن. سەرپىندى جوبا 2030 جىلعا دەيىن جۇزەگە اسىرىلادى دەپ كۇتىلۋدە. وسىلايشا شەتەلدىك جانە جەكە مەنشىك ينۆەستيتسيا تارتۋ ارقىلى 9 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي, اكىمشىلىك عيماراتتار, مەكتەپ, بالاباقشا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ساۋدا جانە تاعى باسقا دا الەۋمەتتىك نىساندار تۇرعىزىلماقشى. جوسپارلانعان تۇرعىن ۇيلەردىڭ باعاسى حالىقتىڭ بارلىق ساناتى ءۇشىن قولجەتىمدىلىگى ەسكەرىلگەن. الماتى قالاسىنا سەرىكتەس قالالاردى دامىتۋ جونىندەگى اتالعان جۇمىستارعا 13,5 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلسا, ۇستىمىزدەگى جىلى ونىڭ 7,8 ملرد. تەڭگەسىن يگەرۋ مىندەتتەلىپتى. بۇگىن ەلىمىزدىڭ ۇكىمەتى مەن وبلىستىق ءماسليحات سەرىكتەس ءتورت قالانىڭ باس جوسپارىن بەكىتكەنىن قۋانىشپەن ايتا الامىز. “G4 ءCىty” قالاسىنىڭ جوسپارى تولىق جاسالعان. ال ء“Growىng” جانە “Green ءCىty” سەرىكتەس قالالارىنىڭ تولىق جانە قۇرىلىس سالۋ جوبالارى بويىنشا مەملەكەتتىك ەمەس ساراپتاۋلاردىڭ قۇپتاعاندىعى جايلى قورىتىندى شىعارىلىپتى. قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ءىستەرى اگەنتتىگى “Gate ءCىty” – ءبىرىنشى سەرىكتەس قالانىڭ ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جونىندەگى تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن بەكىتسە, ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم قۇرىلىسىنا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار جاسالعان. ءبىرىنشى سەرىكتەس قالانىڭ “قويانقۇس” تۇرعىنجاي اۋدانى ءۇشىن العاشقى كەزەكتە گازبەن قامتاماسىز ەتۋ مەن ۋاقىتشا اۆتوجولدار قۇرىلىسى جالعاسپاقشى. “Golden ءCىty” – ەكىنشى سەرىكتەس قالانىڭ ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ءجونىندەگى تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە مەملەكەتتىك ەمەس ساراپتاۋدان ءوتىپ, جوعارىدا اتالعان اگەنتتىككە بەرىلگەن. ءۇشىنشى جانە ءتورتىنشى سەرىكتەس قالالار – ء“Growىng” جانە “Green ءCىty” قالاسىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى سوڭعى ساراپتامالاردان وتكىزىلۋدە. وڭىردە ەلباسىنىڭ “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسىمەن ون مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى تولىق اياقتالىپ, ءبىلىم وشاقتارى شاكىرتتەر يگىلىگىنە بەرىلگەن. وسىلايشا 7050 وقۋشى جان-جاقتى جابدىقتالعان جاڭا مەكتەپتەردە باسەكەگە قابىلەتتى ءبىلىم الۋدا. وقۋشىلاردىڭ سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋى ءۇشىن سپورت زالدارى زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن قامتىلعان. ال باعدارلاما بويىنشا التى اۋرۋحانانىڭ جالپى قۇنى 14 ملرد. تەڭگەلىك ءتورتەۋىنىڭ قۇرىلىسى جالعاسۋدا. مەردىگەر ۇيىمدار بەلگىلەنگەن قۇرىلىس-قۇراستىرۋ جۇمىستارىن تولىق كولەمدە ورىنداسا, بيىل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 6,9 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپتى. قازىرگى كەزدە ىلە اۋدانى وتەگەن باتىر كەنتىندە 200 ءتوسەكتىك الماتى وڭىرلىك بالالار اۋرۋحاناسى مەن 450 ادامدى قابىلداۋعا ارنالعان ەمحانا, تالعار قالاسىندا 150 توسەكتىك اۋداندىق ورتالىق اۋرۋحانا, ەڭبەكشىقازاق اۋدانى ەسىك قالاسىندا 250 توسەكتىك اۋداندىق ورتالىق اۋرۋحانا جانە الاكول اۋدانى دوستىق كەنتىندە 50 توسەكتىك اۋىلدىق اۋرۋحانا قۇرىلىستارى بەلگىلەنگەن جۇمىس كەستەسىنە ساي جۇرگىزىلۋدە. سەرپىندى جوبالار قاتارىنداعى جەتىگەن – قورعاس تەمىر جول جەلىسى ەكونوميكالىق تۇرعىدا عانا ەمەس, ساياسي ءماندىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. قىتايمەن ەكى اراداعى شەكارادا ەكىنشى تەمىر جول وتكەلىن اشۋ جوباسى ەلىمىز ارقىلى وتەتىن جۇك تاسىمالىنىڭ كولەمىن ارتتىرۋمەن قاتار ۋاقىتتى قىسقارتادى. وسىلايشا قازاقستاننىڭ اقتاۋ ايماعى مەن كورشى مەملەكەت اراسىن مەيلىنشە جاقىنداتۋعا مۇمكىندىك تۋادى. جوبا قۇنى 147,4 ملرد. تەڭگە بولسا, 2010 جىلعا 63 ملرد. تەڭگەسى بولىنگەن. وبلىس اۋماعى ارقىلى وتەتىن جەلى بويىندا شويىن جولدىڭ تابانىن توسەۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ, قۇرىلىس جۇمىستارىنا 800 تەحنيكا, 5000 ادام تارتىلعان. كۇمىسجان بايجان ”. الماتى وبلىسى. * * *ەكىباستۇز نان-توقاشقا دا باي
اياق باسقان جەرى كومىرگە, پايدالى قازبالارعا تولى ءوندىرىستى ءوڭىر وركەندەپ ءوسىپ كەلەدى. قالادا 137 مىڭنان اسا حالىق تۇرادى. بۇعان قالانىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمىنا ەنەتىن 30-عا جۋىق اۋىلدارمەن وندا تۇراتىن 9 مىڭداي حالىقتى قوسىڭىز. سوندىقتان دا, كومىرلى ءوڭىردى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ, قالا مەن اۋىلداردىڭ ءبىرلەسىپ اتقاراتىن جاۋاپتى مىندەتىنە اينالدى. الىپ ءوندىرىس ورىندارى شوعىرلانعان وڭىردە قىسى-جازى ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ەكىباستۇزعا جاساعان ساپارى كەزىندە دە ايتىلعان بولاتىن. قالا باسشىلىعى بۇل مىندەتتى ەكىباستۇزدا جاڭادان نان-توقاش كومبيناتىن سالۋ ارقىلى شەشۋگە بولاتىنىن ءتۇسىندى. جوبا ەلىمىزدىڭ ۇدەمەنى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسىنا جاتقىزىلىپ, وڭىرلىك يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلدى. ءسويتىپ, جوباعا 1 ملرد. 842 مىڭ تەڭگە تۇراتىن ينۆەستيتسيا تارتىلدى. بۇل جوبانىڭ 600 ميلليون تەڭگەسىن “قازاگروقارجى” اكتسيونەرلىك قوعامى نەسيە تۇرىندە ءبولدى. بۇرىنعى ەسكى نان كومبيناتى نەمىستەردىڭ جانە اۆستريالىق جاڭا قۇرال-جابدىقتارمەن جاڭارتىلىپ جاڭا زامان ۇلگىسىندە قايتا جاڭعىرتىلدى. جۇمىس قىزۋ ءجۇرگىزىلدى. وسىنداي جوبا جۇيەسىن جىلدام قولعا العا “ەنەرگيا-كاپيتال” جاقىندا ەكىباستۇزدىقتارعا جاقسى سىيلىق جاسادى. جاڭا كەشەن پايدالانۋعا بەرىلدى. ەندى قالا مەن اۋىل حالقى نان-توقاشتاردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن وزدەرىنىڭ سۇرانىستارىنا وراي تۇتىنا الاتىن بولدى. كومبينات تاۋلىگىنە 30 توننا نان ونىمدەرىن ءپىسىرىپ شىعادى. جاڭا كەشەننىڭ وندىرىستىك تەحنولوگياسى تۇگەلدەي كومپيۋتەر جۇيەسىنە قوسىلعان, بارلىق جۇمىستار وپەراتورلاردىڭ باقىلاۋىمەن ىسكە اسۋدا. كەشەنگە قابىلداناتىن ۇننىڭ قۇرامى, نان مەن توقاشتار جاسالاتىن قامىردىڭ ساپاسى تۇگەلدەي زەرتتەلىپ, ارنايى تەكسەرۋ زەرتحانالارىنان وتكىزىلەدى. جاڭا جوبانىڭ ومىرگە كەلۋى وسى جەردە اشىلعان 40 جۇمىس ورنى دەگەن ءسوز. الداعى ۋاقىتتا ءوندىرىس ورنى تولىق قۋاتىمەن جۇمىسقا كوشكەن كەزدە جۇمىس ورىندارىنىڭ سانى دا ارتا تۇسەدى. – ءبىزدىڭ شىعارعان ءونىمدەرىمىزدىڭ ساپاسىن ارتتىرىپ, ءوز ورنىمىزدى الۋ ءۇشىن استانا, قاراعاندى جاقتارعا ءونىمدەرىمىزدى جەتكىزۋ ويىمىزدا بار, – دەيدى كومبينات ديرەكتورى اسحات دۇرجىباەۆ. ايتسا ايتقانداي, بۇل كۇندەرى “ەكىباستۇز” دەپ اتالاتىن ناندى ساۋدا ورىندارىنان كورۋگە بولادى. ەكىباستۇزدىق نان-توقاش ونىمدەرىنىڭ باسقا اتاۋلارى “جۇلدىز”, “سارىارقا” دەپ اتالادى. قالا باسشىلىعىنىڭ شەشىمى بويىنشا زەينەتكەرلەرگە نان ءونىمدەرى ارزان باعامەن بەرىلەدى. جاڭا جوبانىڭ ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ وركەندەۋىنە قوسار ۇلەسى مول. فاريدا بىقاي. پاۆلودار وبلىسى. * * *قارقىن قاراجاتقا ساي بولسا
جامبىل وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋدا ونەركاسىپ سالاسىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنداعى كورسەتكىشتەرگە كوز جىبەرسەك, وبلىستىڭ ونەركاسىبى 51,9 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرىپتى. بۇل وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 10,8%-عا ارتىق. ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ ءوسىمى, اسىرەسە, كەن ءوندىرۋ مەن كەن ورنىن پايدالانۋدا (37,6%), سودان كەيىن وڭدەۋ ونەركاسىبىندە (22,4%) كوبەيە تۇسكەن. ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋدە, سونداي-اق گاز بەن بۋدى وندىرۋدە ەداۋىر ىلگەرىلەۋشىلىك بار. ەلىمىزدىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە وبلىستا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالپى قۇنى 1,6 ملرد. تەڭگەگەگە باعالانعان 2 جوبانى – “الباسار” جشس مەن “جاسۇلان جانە ك” جشس ىسكە اسىرعان, ول سەرىكتەستىكتەردە قازىر قوسىمشا 335 جۇمىس ورنى اشىلىپ وتىر. سونداي-اق, جارتى جىلدىڭ بەلەسىندە بەنزين ءوندىرۋ 44,4%-عا, بىلعارى 21,3 ەسەگە, اياق-كيىم 12,5 ەسەگە, قۇرىلىستىق قۇراما مەتالل قوندىرعىلارى 2,3 ەسەگە, بەتوننان جاسالعان قۇرىلىستىق قۇراما قوندىرعىلار 4,8%-عا, اراق بۇيىمدارى 1,8 ەسەگە ارتقان. بۇل جاقسى, ال جاقسىنى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى بايلىقتىڭ ءبارى بولماسا دا, ءبىرازى بارشىلىق دەپ ەسەپتەلەتىن وبلىستا ناتري تريپوليفوسفاتىن, ورتوفوسفور قىشقىلىن, تابيعي گازدى, گاز كوندەنساتىن, قۇرامىندا التىنى بار كونتسەنتراتتار, التىن مەن كۇمىس, فەرروسيليكومارگانەتس, گيپس, ەلەكتر قۋاتىن جانە تابيعي سۋدى ءوندىرۋ تومەندەي تۇسكەن. قاراتاۋ قالاسىنداعى “سارىتاس” زاۋىتى ىسكە قوسىلادى, ءسويتىپ جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى جۇمىسپەن, ال وبلىس ەكونوميكاسىن قىرۋار تابىسپەن قارىق قىلادى ەكەن دەگەن رەسەيدىڭ فوسفور ءوندىرەتىن اسا ءىرى كومپانياسى دا ءتۇرلى تۇساۋلاردان ءالى ىسكە كىرىسە الماي وتىر. بۇگىندە كەز كەلگەن ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان دامۋى ونىڭ ينۆەستيتسيا تارتا بىلۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل رەتتە وبلىستىڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالىن تومەن دەپ ايتا المايمىز. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان جالپى ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار-ماۋسىمىندا 37363,6 ملن. تەڭگەنى قۇراعان. بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 29%-عا ارتىق. ينۆەستيتسيالىق قىزمەتتىڭ ءوسۋ قارقىنى اۋداندار اراسىندا, اسىرەسە, سارىسۋ (2,5 ەسە), تالاس (113,2%) اۋداندارىندا, ال قالالاردان تارازدا (2,3 ەسە) بايقالادى. وكىنىشكە قاراي, بۇل شوقتىقتى شوعىردىڭ ىشىنەن جاڭاتاس, شۋ قالالارى كورىنبەيدى. سونداي-اق, وبلىس اۋماعىندا قىتايعا ءترانزيتتى ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى بويىنشا جۇمىستاردىڭ كىسقارۋى سالدارىنان كاپيتالدىق سالىمدار بايزاق (13,1%), جامبىل (15,9%), جۋالى (12,3%), كورداي (13,8%), مەركى (15%), ت.رىسقۇلوۆ (19,3%) جانە شۋ (17%) اۋداندارىندا ازايا تۇسكەن. سوندىقتان “الما ءپىس, اۋزىما ءتۇس” دەگەندەي, قۇداي ايداپ كەلىپ قالعان ترانزيتتىك جوبالارعا سەنىم ارتا بەرمەي, ءار اۋدان, ءار قالا اكىمدەرى سول اۋماق حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن تۇراقتى ينۆەستيتسيالىق جوبالار كولەمىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا ىزدەنىپ, جۇمىس ىستەگەنى ابزال سياقتى. جارتى جىل ىشىندە ءبىلىم بەرۋ نىساندارى قۇرىلىسىندا 972,9 ملن. تەڭگە نەمەسە بولىنگەن قاراجاتتىڭ 88,7%-ى يگەرىلىپتى. دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى قۇرىلىسىندا, ونىڭ ىشىندە “100 اۋرۋحانا” جوباسى شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلىپ جاتقان 4 نىساندا دا قاراجات يگەرىلۋى كوڭىل كونشىتكەندەي. ەلدى مەكەندەردى سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىن دامىتۋعا, “جول كارتاسىنىڭ” نىساندارىن ەسەپكە الماعاندا, 1016,5 ملن. تەڭگە (83%), ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن 979,3 ملن. تەڭگە يگەرىلىپتى. دەگەنمەن جاڭا وقۋ جىلى باستالار كەزەڭدە قۇرىلىس جۇمىستارى قولعا الىنعان نىساندار مەن ولاردى مەرزىمىندە ساپالى ءبىتىرۋدى مويىندارىنا العان مەردىگەر كومپانيالاردىڭ سالدىر-سالاقتىعى توڭىرەگىندە پىش-پىش اڭگىمەنىڭ شىعۋى جاقسىلىق ەمەس. نەگە دەسەڭىز, قارجى بار, ال قىرقىن ماردىمسىز. سوڭعى جىلدارى وبلىستا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قارقىن الا باستاۋى قۋانتادى. جارتى جىل ىشىندە پايدالانۋعا بەرىلگەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ جالپى كولەمى 74,1 مىڭ شارشى مەتردى قۇراعان. بۇل وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىنە قاراعاندا 22,1%-عا كوپ. مۇنىڭ ىشىندە جەكە قۇرىلىسشىلار ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن 72,6 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالعان. ء“بايتەرەك” شاعىن اۋدانىندا وتكەن جىلى قۇرىلىسى اياقتالماي قالعان 70 پاتەرلى تۇرعىن ءۇي دە پايدالانۋعا بەرۋ الدىندا تۇر. جالپى, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ كولەمى 8 اۋداندا جانە تاراز قالاسىندا وسكەنى بايقالادى, ال بايزاق پەن تالاس اۋداندارىندا 19,3% جانە 5,4%-عا از سالىنعان. شالعايدا جاتقان تالاس اۋدانىنىڭ ەكونوميكالىق جانە دەموگرافيالىق جاعدايىنىڭ ماقتانارلىقتاي ەمەس ەكەنى بەلگىلى, ال وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى, ىشكى جانە سىرتقى ميگراتسيانىڭ نىساناسىنا اينالعان بايزاق اۋدانىندا, باسقا-باسقا, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ وركەن جايا تۇسپەۋى تۇسىنىكسىز. مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە كوممۋنالدىق (جالعا بەرىلەتىن) جانە يپوتەكالىق تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا جىلدىڭ باسىنان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جالپى سوماسى 502,8 ملن. تەڭگە ماقساتتى ترانسفەرتتەر مەن پايىزسىز نەسيە بولىنگەن, ونىڭ ناقتى يگەرىلگەنى 24,7 ملن. تەڭگە (4,9%). بولىنگەن قاراجات نەگىزىنەن جوبالاۋ-ىزدەۋ جۇمىستارىنا جۇمسالعان. ال “بايتەرەك” شاعىن اۋدانىندا 70 پاتەرلى 4 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسىنا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن كونكۋرستىق راسىمدەر وتكىزىلمەگەن, وسىعان سايكەس مەملەكەتتىك باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا بولىنگەن قاراجاتتىڭ يگەرىلۋى باستالماعان. وسى رەتتە, ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم نىساندارىنا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجاتتىڭ يگەرىلۋى 34,9%-دى (282,1 ملن. تەڭگە), ونىڭ ىشىندە بايزاق – 34,1%, جامبىل – 4,9%, جۋالى – 0,3%, كورداي – 54,5%, مەركى – 98,8%, شۋ اۋداندارىندا – 0,7% جانە تاراز قالاسىندا 36,5% قۇراعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. بۇگىندە وبلىستا جەم-ءشوپ دايىنداۋ جانە ماساقتى ءداندى داقىلداردى جيناۋ جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. مال شارۋاشىلىعىندا ءونىم ءوندىرۋ كولەمى مەن مال باسى ءوسىمى ساقتالىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, ەت ءونىمىن ءوندىرۋدىڭ تومەندەگەنى شۋ (5%), قوي مەن ەشكى باسىنىڭ قىسقارۋى بايزاق (1,2%), تۇيەنىڭ – جامبىل (22,9%), قۇستىڭ – مويىنقۇم (10,2%), بايزاق (3,2%) جانە شوشقانىڭ – بايزاق (27,3%), ت.رىسقۇلوۆ (19%), مەركە (5,8%) اۋداندارىنىڭ شارۋاشىلىقتارىندا بايقالعان. بيىل اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1673,6 ملن. تەڭگە سۋبسيديا ءبولىندى, 1 شىلدەگە ونىڭ 440,4 ملن. تەڭگەسى يگەرىلىپتى. بۇدان باسقا, وبلىستىق بيۋدجەتتەن اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن قولداۋعا 16 ملن. تەڭگە سۋبسيديا ءبولىنىپ, ونىڭ 7,5 ملن. تەڭگەسى يگەرىلگەن. جەمىس-جيدەك پەن ءجۇزىمنىڭ كوپجىلدىق كوشەتتەرىن وتىرعىزۋ جانە ءوسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە 0,5 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, ول 100 % يگەرىلگەن. كورىپ وتىرعانىمىزداي, ەلدە, ونىڭ ىشىندە وڭىردە قاراجات جوق ەمەس بار, گاپ سونى وڭ مەن سولعا شاشپاي, ەل يگىلىگىنە, ياعني وبلىس ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە جۇمساي بىلۋدە مە دەيمىز. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى. جامبىل وبلىسى. * * * ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ينتەرنەت-سايتتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى www.government.kz ىشكى ىستەر مينيسترلىگى www.mvd.kz قورعانىس مينيسترلىگى www.mod.kz قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى www.eco.gov.kz ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى www.edu.gov.kz سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى www.mfa.kz دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى www.mz.gov.kz كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى www.mtk.gov.kz ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى www.enbek.gov.kz قارجى مينيسترلىگى www.ءmىnfىn.kz ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگى www.ءmىnplan.kz ادىلەت مينيسترلىگى www.ءmىnjust.kz توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى www.emer.kz مادەنيەت مينيسترلىگى www.sana.gov.kz بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى www.bam.gov.kz اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى www.ءmىnagrى.kz ەكونوميكالىق دامۋ جانە www.ءmىnplan.kz ساۋدا مينيسترلىگى - تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى www.mts.gov.kz مۇناي جانە گاز مينيسترلىگى www.memr.gov.kz يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى www.ءmىt.kz ستاتيستيكا اگەنتتىگى www.stat.kz
