اباي – 165
اباي (يبراھيم) قۇنانباي ۇلى قازاقتىڭ ۇلى اقىنى, تەرەڭ ويشىلى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ەل باسقارۋدىڭ باتپان جۇگىن قايىسپاي كوتەرگەن نار تۇلعالى قوعام قايراتكەرى. ءبىز مۇنى ونىڭ قارشاداي كۇنىنەن ەل ىسىنە ارالاسۋىنان, ەسەيگەندە بولىستىق مىندەت اتقارۋىنان, تولىسقان شاعىندا قازاق قاۋىمىنا ارناپ زاڭ شىعارعانىنان بىلەمىز. اقىننىڭ بۇل ىستەردى قالاي الىپ جۇرگەنىن كورسەتۋ ءۇشىن سول كەزەڭدەگى قوعامدىق قۇرىلىس جايىنا قىسقاشا كوز جىبەرەيىك.
1731 جىلعى 19 اقپاندا پەتر ءبىرىنشىنىڭ جەسىرى, پاتشايىم اننا يوانوۆنا كىشى ءجۇزدى رەسەي يمپەرياسىنىڭ قول استىنا الۋ ءجونىندەگى گراموتاعا قول قويدى, سونىڭ ارتىنشا رەسەيگە ورتا ءجۇز دە قوسىلا باستادى. بۇرىن قوقان, حيۋا حاندىقتارىنىڭ دارگەيىندە بولىپ كەلگەن جەتىسۋ قازاقتارى دا ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ورتاسىندا ورىسقا قارادى. ال ء“بولىپ ال دا, بيلەي بەر” ساياساتىن ۇستانعان وتارشىلار قازاقتى ورىنبور, ءتۇركىستان, باتىس ءسىبىر گۇبەرناتورلىعىنا بولگەنىن بىلەمىز. ءار جەردە ۇساق حاندىقتار قۇرىلدى, حالىقتىڭ تۇتاستىعى, ابىلاي ورناتقان بىرلىگى بۇزىلدى, “ەسىم سالعان ەسكى جولدىڭ”, “قاسىم سالعان قاسقا جولدىڭ”, تاۋكەنىڭ “جەتى جارعىسىنىڭ” قاعيدالارى قاعاجۋ كوردى. بۇلاردىڭ ورنىنا قازاقتاردى كىرىپتارلىققا سالاتىن ورىس زاڭدارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى شىعىپ, بوگەتسىز كۇشىنە ەندى. ولاردىڭ دەنى ۇلتىمىزدى دىنىنەن, ءتىلىنەن, سالت-ءداستۇرىنەن, ادەت-عۇرپىنان ايىرىپ, ورىستاندىرۋ ساياساتىن كوزدەيدى. رەسەي يمپەرياسىنىڭ 1775-1780 جىلدارعى زاڭدار جيناعىندا ەكىنشى ەكاتەرينا پاتشايىمنىڭ قازاق دالاسىنداعى رۋ باسىلارىن ءوزارا قىرقىستىرا بەرۋ جونىندە ورىس ميسسيونەرلەرىنە جازعان حاتى جاريالانعان. ابىلاي ورناتقان بىرلىكتى قالپىنا كەلتىرىپ, حالىقتى بوداندىق بۇعاۋىنان بوساتپاق بولعان كەنەسارى قاسىم ۇلى جاساعان كوتەرىلىس ءساتسىز اياقتالى, باسىنان بيلىك كەتكەن ەل ەرىكسىز جۋاسىپ, وتارشىلاردىڭ ىڭعايىنا جىعىلدى.
رەسەي يمپەرياسى بودان حالىققا شەڭگەلىن باتىرا ءتۇستى, ەل باسقارۋدىڭ حاندىق جۇيەسىن جويىپ, بيلەپ-توستەۋدىڭ وزدەرىنە قولايلى ءتارتىبىن ورناتتى. قارقارالى دۋانىنا اعا سۇلتاندىققا سايلانعان قۇنانبايدىڭ اكەسى وسكەنباي دا, اتاسى ىرعىزباي دا بي بولعان, پاتشادان شەن العان, شەكپەن كيگەن ادامدار. ءبىربەتكەي, وجەت ىرعىزباي اۋەلدە ورىسقا باعىنعىسى كەلمەسە, وسكەنباي وعان كەرىسىنشە, ءيى جۇمساق, مامىلەگەر كىسى بولىپتى. ال قۇنانبايدىڭ جايى كوپشىلىككە جاقسى بەلگىلى, بويىنان ادىلدىك تە, قاتالدىق تا تابىلادى. وقىماسا دا توقىعانى كوپ, شەشەن, ءدىندار ادام. ول كۇشىك توبىقتىعا بولىس بوپ جۇرگەندە, ودان كەيىن دە ەلدى ەكىگە بولۋگە جول بەرمەدى, ورىس ميسسيونەرلەرىنىڭ قازاقتاردى شوقىندىرماق بولعان ىسىنە بوگەت جاسادى, اۋىلدا مەكتەپ اشقىزدى.
بۇل كەزدە قوياندى جارمەڭكەسى اشىلىپ, قازاق دالاسىنا ساۋدا كاپيتالى جول سالىپ, العاشقى قونىس اۋدارۋشىلار كەلىپ, وتىرىقشى تۇرمىس ورىن تەبە باستاعان ەدى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا قۇنانباي ءوزىنىڭ سەمەيدەگى احمەت ريزا مەدرەسەسىندە ءۇش جىل وقىعان, ءۇش اي ورىس مەكتەبىندە ساۋات اشقان, ون ءۇش جاسار زەرەك بالاسى يبراھيمدى قاسىنا الىپ, ەل ىسىنە ارالاستىرا باستادى. بولاشاق ۇلى اقىن اۋەلى اكەسىنىڭ جۇمساۋىمەن شىڭعىستىڭ تورىندە وتىرعان كوكشە رۋىنىڭ ادامى قاراتايعا بارىپ, قۇنانباي مەن ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى كيكىلجىڭ سىرىنا قانىپ قايتادى, بۇل ونىڭ قوعامدىق جۇمىسقا جەگىلۋىنىڭ باسى ەدى.
سۇرقى جامان, سۇرقيا زاماننىڭ سىرىن اباي بىرتە-بىرتە پايىمدايدى, وتارشىلدىق قامىتىن كيگەن قازاق ەلىندە ادىلەتتىڭ اق تۋى جىعىلعانىن, ارامدىقتىڭ اتى وزعانىن, اتقامىنەرلەردىڭ بويىندا ەكىجۇزدىلىك, جاعىمپازدىق, باقتالاستىق, الىمجەتتىلىك, كۇنشىلدىك ەتەك العانىن, ەل ءىشىن ۇرلىق-قارلىق, ارىزقويلىق, وسەكشىلدىك سيياقتى جەكسۇرىن ادەتتەر جايلاعانىن, كەسەلدى قىلىقتار كوبەيگەنىن كوردى. “قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قايران جۇرتىم” دەپ قابىرعاسى قايىسقان, كوكىرەگى قارس ايىرىلعان اقىن قانداستارىنىڭ بويى مەن ويىن وسىلاردان تازارتىپ, قاتارعا قوسۋعا سوزىمەن دە, ىسىمەن دە ارەكەت ەتتى. باسىنان ەركى كەتكەن ەلىنە بۇل كەساپاتتاردىڭ قايدان كەلگەنىن بىلسە دە جۇرتىن بيلەۋشى حالىقتان ءبولىپ اكەتۋدى كوزدەمەدى, كەرىسىنشە ونىمەن تەرەزە تەڭەستىرۋدىڭ جولى رەتىندە “ورىسشا وقۋ كەرەك, حيكمەت تە, مال دا, ونەر دە عىلىم دا – ءبارى ورىستا. ورىستىڭ عىلىمى, ونەرى – دۇنيەنىڭ كىلتى. ونى بىلگەنگە ءدۇنيە ارزانىراق تۇسەدى” دەگەن اقىلىن كولدەنەڭ تارتتى. سەمەيدەن ۇنەمى كىتاپ الدىرىپ, ورىسپەن ىرگە باسقا ەلدەردىڭ اقىن, جازۋشىلارىنىڭ, ويشىلدارىنىڭ ەڭبەكتەرىمەن تانىستى.
ابايدىڭ قايىن اتاسى الشىنباي تىلەنشى ۇلى ورتا ءجۇزدىڭ اتاقتى ءبيى قازداۋىستى قازىبەكتىڭ شوبەرەسى, ارعىننىڭ بەتكە ۇستار ادامدارىنىڭ ءبىرى بولدى. رەسەي يمپەرياسىنىڭ زاڭدارى ۇستەمدىك قۇرۋىنا بايلانىستى ونىڭ دا بەدەلى تومەندەي باستادى. جاعدايدىڭ سولاي وزگەرۋىنە وراي اباي دا “ەسكى بيشە وتىرمان بوس ماقالداپ” دەۋگە ءماجبۇر بولدى. ايتسە دە جۇرتتىڭ ءتۇرلى داۋ-شارىن شەشكەندە ءادىل شەشىم شىعارعان سوزدەردى كوپ ايتتى, ولاردىڭ حاتقا تۇسكەندەرى ءوز الدىنا, ەل اۋزىندا قالعاندارى ءالى جينالۋدا.
1875 جىلى قوڭىر كوكشەگە جاڭا بولىس سايلاۋ كەرەك بولدى, بۇل ورىنعا الدىن الا ماماي رۋىنىڭ جۋانى, سول ەلدە تۇراتىن ۇزىكباي بورىباەۆ بەلگىلەندى. الايدا ۇيەز باستىعى پاۆەل ياكوۆلەۆيچ يزمايلوۆتىڭ تاڭداۋى كوزى اشىق, ورىسشا ساۋاتتى, ەلگە قادىرلى يبراھيم قۇنانباي ۇلىنا ءتۇستى. بۇل كەزدە ابايدىڭ جاسى تۋرا وتىزدا, وردا بۇزار شاعى. ۇلكەن ۇلىق شاقىرىپ الىپ, كەلىسىمىن سۇرادى. كورشىلەرىنىڭ جاعدايىن كورىپ ءجۇرگەن, قولىنان كەلگەنشە كۇشتىلەردەن تەپەرىش كورگەن ناشار ادامدارعا كومەكتەسۋدى, ارانى اشىلعان بايلاردى تاۋبەگە كەلتىرۋدى, ادىلەت ورناتۋدى, ۇرلىق-قارلىقتى تىيۋدى, جۇرتتى جونگە سالۋدى كوزدەگەن اقىن قارسى بولمادى. پاراقور بيلەۋشىلەردەن قۇتىلعان قاراپايىمبۇقارا ونى قۇشاق جايا قارسى الدى. اقىل-پاراساتىمەن, ادامگەرشىلىگىمەن, ادىلدىگىمەن, بىلىمىمەن ەلگە دە, جوعارعى جاققا دا جاققان اقىن باسقارعان جۇرت بارىمتا-سارىمتانى, داۋ-شاردى ازايتىپ, ءتۇزۋ جولعا تۇسە باستادى. مۇمكىن ولار ء“سوز تۇزەلدى, تىڭداۋشى, سەن دە تۇزەل” دەگەن ابايدىڭ:
“كەمدى كۇن قىزىق داۋرەن تاتۋ وتكىز,
جەتپەسە بىرىڭدىكىن ءبىرىڭ جەتكىز.
كۇنشىلدىكسىز تاتۋ بوپ شىن كوڭىلمەن,
قياناتشىل بولماقتى ەستەن كەتكىز”, – دەگەن سوزدەرىنە توقتاعان بولار.
وكىنىشكە قاراي, سول ولەڭدە “جامان تاتۋ قازادى وزىڭە ور, وعان سەنسەڭ ءبىر كۇن بولارسىڭ قور” دەپ ءوزى ايتقانداي, بۇرىن تاتۋ-ءتاتتى جۇرەتىن جوعارىداعى ۇزىكباي قىزعانىشتان ءىشى كۇيىپ, ايىرىلىپ قالعان باق قۇسىن قولىنا قوندىرماق بوپ, “قوڭىر كوكشەنىڭ جاڭا بولىسى يبراھيم قۇنانباەۆ مەنىڭ ەجەلگى قونىسىم تايماقكولدى تارتىپ الدى” دەپ جالا جاۋىپ, باسقا پالەلەردى دە ءۇيىپ-توگىپ, جاقتاستارىنان جالعان كۋالار دايىنداپ, اقشا جيناپ, سەمەيگە بارادى, وزگەگە تىزەسىن باتىرعان زورلىقشىل بايلاردان ونى قولداۋشىلار دا تابىلدى.
تايماقكول بولسا بۇرىن ەشكىمنىڭ مەنشىگى ەمەس, بوس جاتقان ءوڭىر, سويتسە دە اقىنعا كورىنەۋ جابىلعان جالانى راسقا شىعارماق بولعان جالعان كۋالەردىڭ ءبىرى كەزىندە اكەسىمەن وشتەسكەن قاراتاي ساپاقوۆ, ارىزقويدى ايداپ سالۋشى دا سول, بۇلاردان باسقا باقتىباەۆ, قۇدايبەردين,ۇركىمباەۆ, شيلىباەۆ دەيتىندەر شىقتى.
“جاۋ تابىلسا بۇزىلماس جان كورمەدىم,
ارتىق جولداس تاپپادىم تاتۋلىقتان”, – دەپ اقىن سول تۇستى تۇسپالداعان ءتارىزدى.
الايدا ابايدى بىلەتىن, سىيلايتىن ادامدار دا از ەمەس ەدى, ۇيەز باستىعى يزمايلوۆ, ونىڭ ورنىنا كەلگەن لوسوۆسكي, كازانتسەۆ, باسقا ورىس دوستارى دا قورعادى. سولاردىڭ ىشىندە چەرنىشەۆسكي مەن شەلگۋنوۆتىڭ شاكىرتى, سولاردىڭ ۇيىرمەسىنە قاتىسقانى ءۇشىن سانكت-پەتەربۋگ ۋنيۆەرسيتەتىنەن شىعارىلىپ, سىبىرگە جەر اۋدارىلعان, ودان سەمەيگە كەلگەن, وبلىستىق ستاتيستيكا باسقارماسىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن جەبىرەي جىگىتى ەۆگەني پەتروۆيچ ميحاەليستىڭ ورنى بولەك. سونىڭ ىقپالىمەن بۇرىن سەمەي سوتىندا قىزمەتتە بولعان الەكساندر ەگوروۆيچ ۆرانگەل, ۇيەزدىك سۋديا پ.ۆ.ماكوۆەتسكي اقىنعا وڭ كوزدەرىمەن قارادى. ونىڭ ۇستىنە جەتى ءجۇز ادام كۋا بوپ, ابايدى اقتاپ سوتتا ءسوز سويلەدى, ءسويتىپ 1884 جىلى ون جىلعا سوزىلعان ءىس جابىلدى.
كەلەسى جىلى سەمەيدەن جەتپىس شاقىرىم جەردە, شار وزەنى بويىنداعى قارامولا جارمەڭكەسىندە قىر ەلى ءۇشىن زاڭ جوباسىن جاساۋعا ارنالعان توتەنشە سيەز شاقىرىلدى. وعان وبلىسقا قارايتىن سەمەي, زايسان, كەرەكۋ, وسكەمەن, قارقارالى ۇيەزدەرىنەن كەلگەن وكىلدەر قاتىستى. سول جيىندى كوزى كورگەن ءمۇسىرالى اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, ءار ەلدەن جينالعان ءجۇز بي ءوزارا اقىلداسا كەلىپ, ابايدى توبە بي ەتىپ سايلايدى. ونى سەمەي, كەرەكۋ, قارقارالى جاق قولدايدى, ال توبىقتىدا ەسكى كەگى بار ءوسكەمەن, زايسان ۇيەزدەرىنىڭ قازاقتارى قارسى شىعادى. ۋاقتىڭ بەدەلدى اقساقالى, ابايدىڭ دوسجار ادامى ءالىمحان باستاپ, باسقالار قوستاپ, ولاردىڭ بەتىن قايتارادى. اقىرى اقىن زاڭ جوباسىن جاساۋعا كىرىسكەندە الگى كىسىگە جولىعىپ, بىلاي دەيدى:
– الەكە, ويازبەن سويلەستىم, ورىستىڭ قازاق داۋى تۋرالى شىعارعان زاڭى تۋرا كەلمەيتىنىن ايتتىم. وياز وعان توقتاپ, “ولاي بولسا سەن قازاقتىڭ عۇرپىنا, ادەتىنە, تۇرمىسىنا لايىق زاڭ شىعارىپ جاز. وسى سيازعا جينالعان ەلگە, بيلەرگە وقىپ بەر, ەگەر ولارعا ۇناماعانى بولسا تۇزەت. سول كوپتىڭ ۇناتقان زاڭىن مەن بەكىتەيىن, بۇدان بىلاي قازاق ورتاسىنا بەلگىلى زاڭ بولسىن” دەدى. سونى جازىپ جاتىرمىن. ءۇش كۇنگە دەيىن بيلەر جينالماي, ۇيلەرىندە وتىرا تۇرماق بولدى. ال اعايىن ءسوزدى ءوزى ءبىتىم قىلا بەرەر, جاڭا زاڭدى جۇرت ۇناتقاننان كەيىن وياز بەكىتەدى.
ءبىز بۇل كۇندە جوعارعى بيلىك ورىندارىن باسقارۋشى, اتقارۋشى, زاڭ شىعارۋشى دەپ جىكتەپ ءجۇرمىز. جوعارىداعى جايلارعا قاراپ, اباي ۇلكەن قوعام قايراتكەرى رەتىندە سولاردىڭ ەكى تارماعىندا ءىز قالدىرعانىن كورەمىز. ول “قارامولا ەرەجەسىن” جازعاندا وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتىڭ اۋىرلىعىن سەزىنىپ, ونى اسا ءبىر ىجداھاتپەن ورىنداي ءبىلدى. اقىن ءۇشىنشى سوزىندە “... ءاربىر بولىس ەلدە ستارشينا باسى ءبىر بي سايلاعاندىق, بۇل حالىققا كوپ زالال بولعاندىعى ءبىلىنىپ, سىنالىپ ءبىلىندى. بۇل بيلىك دەگەن ءبىزدىڭ قازاق ىشىندە ءاربىر سايلانعان كىسىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. بۇعان بۇرىنعى “قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىن”, “ەسىم حاننىڭ ەسكى جولىن”, ءاز تاۋكە حاننىڭ كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە كەڭەس بولعاندىعى “جەتى جارعىسىن” بىلمەك كەرەك. ءھام ول ەسكى سوزدەردىڭ قايسىسى زامان ءوزگەرگەندىكتەن ەسكىرىپ, بۇل جاڭا زامانعا كەلىسپەيتۇعىن بولسا, ونىڭ ورنىنا تاتىمدى تولىق بيلىك شىعارىپ, تولەۋ سولارعا جارارلىق كىسى بولسا كەرەك ەدى; ونداي كىسى از, ءتىپتى جوق”, – دەپ جازعان ەدى. اقىرى سول كىسى تابىلدى, ول ءوزى بوپ شىقتى.
اباي ءوزىن ەل بيلەۋ ونەرىنە باۋلىعان اكەسى قۇنانبايدىڭ اۋزىنان ەسكى جول-جوبانى كوپ ەستىپ, كوكىرەگىنە ءتۇيىپ ءوستى. رەسەي يمپەرياسىنىڭ بۇرىنعى-سوڭدى شىعارعان زاڭدارىن جەتىك ءبىلدى, لونتەۆتىڭ “وبىچنىە پراۆو ۋ كيرگيزوۆ”, شارل مونتەسكەنىڭ “زاڭدار رۋحى تۋرالى”, شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ “سوت رەفورماسى تۋرالى” جازبالارىمەن تانىس بولدى. “قارامولا” ەرەجەسى تۋرالى م.اۋەزوۆ: “ول كۇننىڭ جاعدايىندا شاماسى كەلگەن كوپشىلىك ءۇشىن ادىلەت ىزدەگەن اباي ۇرلىق, قىلمىس پەن ايەل ماسەلەسىنە ارناپ ەكى ەرەجە ايتادى” دەيدى.
اباي ءوزىنىڭ قارا سوزدەرىندە “بۇرىنعى قازاق جايىن جاقسى بىلگەن ادام ايتىپتى, “بي ەكەۋ بولسا, داۋ تورتەۋ بولادى” دەپ. ونىڭ ءمانىسى تاق بولماسا, جۇپ بيلەر تالاسىپ, داۋ كوبەيتە بەرەدى. دەگەنمەن دۇرىس ايتىلعان ءسوز. ءويتىپ بي كوبەيتكەنشە, ءاربىر بولىس ەلدەن تولىمدى-ءبىلىمدى ءۇش-اق كىسى بيلىككە جىل كەسىلمەي سايلانسا, ولار تۇسسە, ايتپەسە تۇسپەسە. ولار بيلەرگە داۋگەر ادامدار قاراماي, ەكەۋى ەكى كىسىنى بيلىككە تاڭداپ الىپ, ۇستىنە بىرەۋدى پوسرەدنيككە سايلاپ الىپ ءبىتە بەرسە, ەگەر وعان دا ىنتىماقتاسا الماسا, باعاناعى ءۇش ءبيدىڭ ءبىرەۋىن الىپ, ياكي جەرەبەمەن سايلاپ الىپ جۇگىنسە, سوندا داۋ ۇزاماي, ءبىتىم بولار ەدى” دەگەن ءسوزىن ىسكە اسىرادى, ەرەجەدەگى داۋدى شەشەتىن بيلەر سانى ءار تاراپتان ۇشتەن ارتىق بولماسىن دەپ كورسەتەدى. بيلەر كوبەيسە داۋ ۇلعايىپ قانا قويماي, پارا الۋشىلىق قوسا قاۋلايتىنىن ەسكەرتەدى.
ءوزىن شىن مۇسىلمان ساناعان ادام قولىنا قۇران ۇستاپ تۇرىپ, اللانى اتاپ بەرگەن انتىن ەشقاشان بۇزبايدى. اباي دا ءوزى جازعان ەرەجەگە جازالانعان ادامداردان الداعى ۋاقىتتا قايتالاپ قىلمىس جاسامايتىنى تۋرالى مولدانىڭ قاتىسۋىمەن كوپشىلىكتىڭ الدىندا قۇران ۇستاپ, انت بەرۋىن كىرگىزەدى. قازىرگى كەزدە حالىققا ادال قىزمەت ەتەتىندەرى جونىندە انت بەرۋشىلەر دە وسى ءۇردىستى جاڭعىرتسا عوي دەيسىڭ. قۇداي ءسوزى – قۇران ماڭگى باقي وزگەرمەيدى. وكىنىشكە قاراي, ءبىز تازا مۇسىلمان ەلى ەمەسپىز, كوپ ءدىن ۇستايتىن جۇرت مەكەندەيتىن جەردە ءومىر سۇرەمىز. تۋىسقان كورشىمىز ءوز ەلىن “قىرعىز رەسپۋبليكاسى” دەپ جازسا, ءبىز “قازاقستان رەسپۋبليكاسى” دەپ جازامىز.
اباي ادامدى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدى جاسى 18-گە تولعاندا باستاۋدى ۇسىنادى, قازاقتىڭ كۇنكورىسى ءتورت ت ۇلىككە بايلانىستى بولعاندىقتان, مال ۇرلىعىنا, بارىمتاعا قاتال قارايدى; قولعا تۇسكەن ۇرىعا الپىس دۇرە سوعىپ, ءبىر اي قاماۋدا ۇستاۋعا, ۇرلاعان ءار مال ءۇشىن موينىنا قوساق, قۇيرىعىنا تىركەۋ, قاندى ات, بيلىك ات ايىپ تولەۋدى كىرگىزەدى, ۇرىعا كومەكتەسكەندەر دە جازاعا تارتىلادى. سان رەت قايتا قابىلدانعان ءبىزدىڭ قىلمىستىق كودەكستە مال ۇرلىعىنا بايلانىستى ءجونى ءتۇزۋ باپ كىرگىزىلمەي كەلە جاتقانىن قىنجىلا ايتۋعا ءماجبۇرمىز. ال اباي جازعان “قارامولا ەرەجەسىندە” ءار قىلمىستى جىكتەيتىن جەتپىس ءتورت باپ بولىپتى.
اباي قىرىق ءبىرىنشى سوزىندە بيلەۋشىلەر ءۇشىن “اۋەلى بەك زور وكىمەت, جارلىق قولىندا بولۋى كەرەك” دەگەندە زاڭ تالاپتارىن ورىنداۋعا كوڭىل بولگەن سەكىلدى, سونىمەن بىرگە “سىپايى ءجۇر دە شارۋا ويلا, داڭعويلانىپ قاقتىقپا” دەگەن سوزدەرى بۇگىنگى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ار-نامىس كودەكسىمەن تىعىز قابىسىپ جاتقانداي. ال ون بەسىنشى سوزىندە ەل باسقاراتىن, كوپكە ونەگە كورسەتەتىن ادام الدىمەن ءوزىن ءوزى جونگە سالىپ الۋى كەرەكتىگىن ەسكەرتەدى. “ەگەر دە ەستى كىسى قاتارىندا بولعىڭ كەلسە, كۇنىنە ءبىر مارتە, بولماسا جۇماسىندا ءبىر, ەڭ بولماسا ايىندا ءبىر وزىڭنەن ءوزىڭ ەسەپ ال. سول الدىڭعى ەسەپ العاننان بەرگى ءومىردى قالاي ءوتكىزدىڭ ەكەن, نە بىلىمگە, نە اقيرەتكە, نە دۇنيەگە جارامدى, كۇنىندە ءوزىڭ وكىنبەستەي قىلىقپەن وتكىزىپپىسىڭ؟ جوق, بولماسا, نە قىلىپ وتكىزگەنىڭدى ءوزىڭ دە بىلمەي قالىپپىسىڭ؟” دەگەن ساۋال قويادى.
اباي قارامولا, كوكتۋما, بالىقبەك سيەزدەرىندە جۇرت الدىندا كۇرمەۋى كوپ, ءتۇيىنى قاتتى تالاي داۋلاردى تارقاتىپ, ءادىل بيلىك ايتقان. الماعايىپ زاماندا ەلىمىز كوز جازىپ قالعان “قارامولا ەرەجەسى” قازاننان تابىلدى, قازىر سەمەيدەگى اباي مۇراجايىندا ساقتاۋلى.
ورىستىڭ ۇلكەن اقىندارىنىڭ ءبىرى نيكولاي الەكسەەۆيچ نەكراسوۆ “اقىن بولماي-اق قوي, بىراق ازامات بولۋعا مىندەتتىسىڭ” دەگەن ەدى. ءبىز اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسىپ, جەرىنە جەتىپ جىعىلعان ابايدى الدىمەن وسىنداي وزگەگە ۇلگى-ونەگە بولارلىق ادامدىق, ازاماتتىق ءھام قايراتكەرلىك قاسيەتتەرىنە قاراپ اۋليە تۇتامىز.
ساپارعالي لامبەك ۇلى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى. قاراعاندى وبلىسى, قارقارالى قالاسى.
1731 جىلعى 19 اقپاندا پەتر ءبىرىنشىنىڭ جەسىرى, پاتشايىم اننا يوانوۆنا كىشى ءجۇزدى رەسەي يمپەرياسىنىڭ قول استىنا الۋ ءجونىندەگى گراموتاعا قول قويدى, سونىڭ ارتىنشا رەسەيگە ورتا ءجۇز دە قوسىلا باستادى. بۇرىن قوقان, حيۋا حاندىقتارىنىڭ دارگەيىندە بولىپ كەلگەن جەتىسۋ قازاقتارى دا ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ورتاسىندا ورىسقا قارادى. ال ء“بولىپ ال دا, بيلەي بەر” ساياساتىن ۇستانعان وتارشىلار قازاقتى ورىنبور, ءتۇركىستان, باتىس ءسىبىر گۇبەرناتورلىعىنا بولگەنىن بىلەمىز. ءار جەردە ۇساق حاندىقتار قۇرىلدى, حالىقتىڭ تۇتاستىعى, ابىلاي ورناتقان بىرلىگى بۇزىلدى, “ەسىم سالعان ەسكى جولدىڭ”, “قاسىم سالعان قاسقا جولدىڭ”, تاۋكەنىڭ “جەتى جارعىسىنىڭ” قاعيدالارى قاعاجۋ كوردى. بۇلاردىڭ ورنىنا قازاقتاردى كىرىپتارلىققا سالاتىن ورىس زاڭدارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى شىعىپ, بوگەتسىز كۇشىنە ەندى. ولاردىڭ دەنى ۇلتىمىزدى دىنىنەن, ءتىلىنەن, سالت-ءداستۇرىنەن, ادەت-عۇرپىنان ايىرىپ, ورىستاندىرۋ ساياساتىن كوزدەيدى. رەسەي يمپەرياسىنىڭ 1775-1780 جىلدارعى زاڭدار جيناعىندا ەكىنشى ەكاتەرينا پاتشايىمنىڭ قازاق دالاسىنداعى رۋ باسىلارىن ءوزارا قىرقىستىرا بەرۋ جونىندە ورىس ميسسيونەرلەرىنە جازعان حاتى جاريالانعان. ابىلاي ورناتقان بىرلىكتى قالپىنا كەلتىرىپ, حالىقتى بوداندىق بۇعاۋىنان بوساتپاق بولعان كەنەسارى قاسىم ۇلى جاساعان كوتەرىلىس ءساتسىز اياقتالى, باسىنان بيلىك كەتكەن ەل ەرىكسىز جۋاسىپ, وتارشىلاردىڭ ىڭعايىنا جىعىلدى.
رەسەي يمپەرياسى بودان حالىققا شەڭگەلىن باتىرا ءتۇستى, ەل باسقارۋدىڭ حاندىق جۇيەسىن جويىپ, بيلەپ-توستەۋدىڭ وزدەرىنە قولايلى ءتارتىبىن ورناتتى. قارقارالى دۋانىنا اعا سۇلتاندىققا سايلانعان قۇنانبايدىڭ اكەسى وسكەنباي دا, اتاسى ىرعىزباي دا بي بولعان, پاتشادان شەن العان, شەكپەن كيگەن ادامدار. ءبىربەتكەي, وجەت ىرعىزباي اۋەلدە ورىسقا باعىنعىسى كەلمەسە, وسكەنباي وعان كەرىسىنشە, ءيى جۇمساق, مامىلەگەر كىسى بولىپتى. ال قۇنانبايدىڭ جايى كوپشىلىككە جاقسى بەلگىلى, بويىنان ادىلدىك تە, قاتالدىق تا تابىلادى. وقىماسا دا توقىعانى كوپ, شەشەن, ءدىندار ادام. ول كۇشىك توبىقتىعا بولىس بوپ جۇرگەندە, ودان كەيىن دە ەلدى ەكىگە بولۋگە جول بەرمەدى, ورىس ميسسيونەرلەرىنىڭ قازاقتاردى شوقىندىرماق بولعان ىسىنە بوگەت جاسادى, اۋىلدا مەكتەپ اشقىزدى.
بۇل كەزدە قوياندى جارمەڭكەسى اشىلىپ, قازاق دالاسىنا ساۋدا كاپيتالى جول سالىپ, العاشقى قونىس اۋدارۋشىلار كەلىپ, وتىرىقشى تۇرمىس ورىن تەبە باستاعان ەدى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا قۇنانباي ءوزىنىڭ سەمەيدەگى احمەت ريزا مەدرەسەسىندە ءۇش جىل وقىعان, ءۇش اي ورىس مەكتەبىندە ساۋات اشقان, ون ءۇش جاسار زەرەك بالاسى يبراھيمدى قاسىنا الىپ, ەل ىسىنە ارالاستىرا باستادى. بولاشاق ۇلى اقىن اۋەلى اكەسىنىڭ جۇمساۋىمەن شىڭعىستىڭ تورىندە وتىرعان كوكشە رۋىنىڭ ادامى قاراتايعا بارىپ, قۇنانباي مەن ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى كيكىلجىڭ سىرىنا قانىپ قايتادى, بۇل ونىڭ قوعامدىق جۇمىسقا جەگىلۋىنىڭ باسى ەدى.
سۇرقى جامان, سۇرقيا زاماننىڭ سىرىن اباي بىرتە-بىرتە پايىمدايدى, وتارشىلدىق قامىتىن كيگەن قازاق ەلىندە ادىلەتتىڭ اق تۋى جىعىلعانىن, ارامدىقتىڭ اتى وزعانىن, اتقامىنەرلەردىڭ بويىندا ەكىجۇزدىلىك, جاعىمپازدىق, باقتالاستىق, الىمجەتتىلىك, كۇنشىلدىك ەتەك العانىن, ەل ءىشىن ۇرلىق-قارلىق, ارىزقويلىق, وسەكشىلدىك سيياقتى جەكسۇرىن ادەتتەر جايلاعانىن, كەسەلدى قىلىقتار كوبەيگەنىن كوردى. “قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قايران جۇرتىم” دەپ قابىرعاسى قايىسقان, كوكىرەگى قارس ايىرىلعان اقىن قانداستارىنىڭ بويى مەن ويىن وسىلاردان تازارتىپ, قاتارعا قوسۋعا سوزىمەن دە, ىسىمەن دە ارەكەت ەتتى. باسىنان ەركى كەتكەن ەلىنە بۇل كەساپاتتاردىڭ قايدان كەلگەنىن بىلسە دە جۇرتىن بيلەۋشى حالىقتان ءبولىپ اكەتۋدى كوزدەمەدى, كەرىسىنشە ونىمەن تەرەزە تەڭەستىرۋدىڭ جولى رەتىندە “ورىسشا وقۋ كەرەك, حيكمەت تە, مال دا, ونەر دە عىلىم دا – ءبارى ورىستا. ورىستىڭ عىلىمى, ونەرى – دۇنيەنىڭ كىلتى. ونى بىلگەنگە ءدۇنيە ارزانىراق تۇسەدى” دەگەن اقىلىن كولدەنەڭ تارتتى. سەمەيدەن ۇنەمى كىتاپ الدىرىپ, ورىسپەن ىرگە باسقا ەلدەردىڭ اقىن, جازۋشىلارىنىڭ, ويشىلدارىنىڭ ەڭبەكتەرىمەن تانىستى.
ابايدىڭ قايىن اتاسى الشىنباي تىلەنشى ۇلى ورتا ءجۇزدىڭ اتاقتى ءبيى قازداۋىستى قازىبەكتىڭ شوبەرەسى, ارعىننىڭ بەتكە ۇستار ادامدارىنىڭ ءبىرى بولدى. رەسەي يمپەرياسىنىڭ زاڭدارى ۇستەمدىك قۇرۋىنا بايلانىستى ونىڭ دا بەدەلى تومەندەي باستادى. جاعدايدىڭ سولاي وزگەرۋىنە وراي اباي دا “ەسكى بيشە وتىرمان بوس ماقالداپ” دەۋگە ءماجبۇر بولدى. ايتسە دە جۇرتتىڭ ءتۇرلى داۋ-شارىن شەشكەندە ءادىل شەشىم شىعارعان سوزدەردى كوپ ايتتى, ولاردىڭ حاتقا تۇسكەندەرى ءوز الدىنا, ەل اۋزىندا قالعاندارى ءالى جينالۋدا.
1875 جىلى قوڭىر كوكشەگە جاڭا بولىس سايلاۋ كەرەك بولدى, بۇل ورىنعا الدىن الا ماماي رۋىنىڭ جۋانى, سول ەلدە تۇراتىن ۇزىكباي بورىباەۆ بەلگىلەندى. الايدا ۇيەز باستىعى پاۆەل ياكوۆلەۆيچ يزمايلوۆتىڭ تاڭداۋى كوزى اشىق, ورىسشا ساۋاتتى, ەلگە قادىرلى يبراھيم قۇنانباي ۇلىنا ءتۇستى. بۇل كەزدە ابايدىڭ جاسى تۋرا وتىزدا, وردا بۇزار شاعى. ۇلكەن ۇلىق شاقىرىپ الىپ, كەلىسىمىن سۇرادى. كورشىلەرىنىڭ جاعدايىن كورىپ ءجۇرگەن, قولىنان كەلگەنشە كۇشتىلەردەن تەپەرىش كورگەن ناشار ادامدارعا كومەكتەسۋدى, ارانى اشىلعان بايلاردى تاۋبەگە كەلتىرۋدى, ادىلەت ورناتۋدى, ۇرلىق-قارلىقتى تىيۋدى, جۇرتتى جونگە سالۋدى كوزدەگەن اقىن قارسى بولمادى. پاراقور بيلەۋشىلەردەن قۇتىلعان قاراپايىمبۇقارا ونى قۇشاق جايا قارسى الدى. اقىل-پاراساتىمەن, ادامگەرشىلىگىمەن, ادىلدىگىمەن, بىلىمىمەن ەلگە دە, جوعارعى جاققا دا جاققان اقىن باسقارعان جۇرت بارىمتا-سارىمتانى, داۋ-شاردى ازايتىپ, ءتۇزۋ جولعا تۇسە باستادى. مۇمكىن ولار ء“سوز تۇزەلدى, تىڭداۋشى, سەن دە تۇزەل” دەگەن ابايدىڭ:
“كەمدى كۇن قىزىق داۋرەن تاتۋ وتكىز,
جەتپەسە بىرىڭدىكىن ءبىرىڭ جەتكىز.
كۇنشىلدىكسىز تاتۋ بوپ شىن كوڭىلمەن,
قياناتشىل بولماقتى ەستەن كەتكىز”, – دەگەن سوزدەرىنە توقتاعان بولار.
وكىنىشكە قاراي, سول ولەڭدە “جامان تاتۋ قازادى وزىڭە ور, وعان سەنسەڭ ءبىر كۇن بولارسىڭ قور” دەپ ءوزى ايتقانداي, بۇرىن تاتۋ-ءتاتتى جۇرەتىن جوعارىداعى ۇزىكباي قىزعانىشتان ءىشى كۇيىپ, ايىرىلىپ قالعان باق قۇسىن قولىنا قوندىرماق بوپ, “قوڭىر كوكشەنىڭ جاڭا بولىسى يبراھيم قۇنانباەۆ مەنىڭ ەجەلگى قونىسىم تايماقكولدى تارتىپ الدى” دەپ جالا جاۋىپ, باسقا پالەلەردى دە ءۇيىپ-توگىپ, جاقتاستارىنان جالعان كۋالار دايىنداپ, اقشا جيناپ, سەمەيگە بارادى, وزگەگە تىزەسىن باتىرعان زورلىقشىل بايلاردان ونى قولداۋشىلار دا تابىلدى.
تايماقكول بولسا بۇرىن ەشكىمنىڭ مەنشىگى ەمەس, بوس جاتقان ءوڭىر, سويتسە دە اقىنعا كورىنەۋ جابىلعان جالانى راسقا شىعارماق بولعان جالعان كۋالەردىڭ ءبىرى كەزىندە اكەسىمەن وشتەسكەن قاراتاي ساپاقوۆ, ارىزقويدى ايداپ سالۋشى دا سول, بۇلاردان باسقا باقتىباەۆ, قۇدايبەردين,ۇركىمباەۆ, شيلىباەۆ دەيتىندەر شىقتى.
“جاۋ تابىلسا بۇزىلماس جان كورمەدىم,
ارتىق جولداس تاپپادىم تاتۋلىقتان”, – دەپ اقىن سول تۇستى تۇسپالداعان ءتارىزدى.
الايدا ابايدى بىلەتىن, سىيلايتىن ادامدار دا از ەمەس ەدى, ۇيەز باستىعى يزمايلوۆ, ونىڭ ورنىنا كەلگەن لوسوۆسكي, كازانتسەۆ, باسقا ورىس دوستارى دا قورعادى. سولاردىڭ ىشىندە چەرنىشەۆسكي مەن شەلگۋنوۆتىڭ شاكىرتى, سولاردىڭ ۇيىرمەسىنە قاتىسقانى ءۇشىن سانكت-پەتەربۋگ ۋنيۆەرسيتەتىنەن شىعارىلىپ, سىبىرگە جەر اۋدارىلعان, ودان سەمەيگە كەلگەن, وبلىستىق ستاتيستيكا باسقارماسىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن جەبىرەي جىگىتى ەۆگەني پەتروۆيچ ميحاەليستىڭ ورنى بولەك. سونىڭ ىقپالىمەن بۇرىن سەمەي سوتىندا قىزمەتتە بولعان الەكساندر ەگوروۆيچ ۆرانگەل, ۇيەزدىك سۋديا پ.ۆ.ماكوۆەتسكي اقىنعا وڭ كوزدەرىمەن قارادى. ونىڭ ۇستىنە جەتى ءجۇز ادام كۋا بوپ, ابايدى اقتاپ سوتتا ءسوز سويلەدى, ءسويتىپ 1884 جىلى ون جىلعا سوزىلعان ءىس جابىلدى.
كەلەسى جىلى سەمەيدەن جەتپىس شاقىرىم جەردە, شار وزەنى بويىنداعى قارامولا جارمەڭكەسىندە قىر ەلى ءۇشىن زاڭ جوباسىن جاساۋعا ارنالعان توتەنشە سيەز شاقىرىلدى. وعان وبلىسقا قارايتىن سەمەي, زايسان, كەرەكۋ, وسكەمەن, قارقارالى ۇيەزدەرىنەن كەلگەن وكىلدەر قاتىستى. سول جيىندى كوزى كورگەن ءمۇسىرالى اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, ءار ەلدەن جينالعان ءجۇز بي ءوزارا اقىلداسا كەلىپ, ابايدى توبە بي ەتىپ سايلايدى. ونى سەمەي, كەرەكۋ, قارقارالى جاق قولدايدى, ال توبىقتىدا ەسكى كەگى بار ءوسكەمەن, زايسان ۇيەزدەرىنىڭ قازاقتارى قارسى شىعادى. ۋاقتىڭ بەدەلدى اقساقالى, ابايدىڭ دوسجار ادامى ءالىمحان باستاپ, باسقالار قوستاپ, ولاردىڭ بەتىن قايتارادى. اقىرى اقىن زاڭ جوباسىن جاساۋعا كىرىسكەندە الگى كىسىگە جولىعىپ, بىلاي دەيدى:
– الەكە, ويازبەن سويلەستىم, ورىستىڭ قازاق داۋى تۋرالى شىعارعان زاڭى تۋرا كەلمەيتىنىن ايتتىم. وياز وعان توقتاپ, “ولاي بولسا سەن قازاقتىڭ عۇرپىنا, ادەتىنە, تۇرمىسىنا لايىق زاڭ شىعارىپ جاز. وسى سيازعا جينالعان ەلگە, بيلەرگە وقىپ بەر, ەگەر ولارعا ۇناماعانى بولسا تۇزەت. سول كوپتىڭ ۇناتقان زاڭىن مەن بەكىتەيىن, بۇدان بىلاي قازاق ورتاسىنا بەلگىلى زاڭ بولسىن” دەدى. سونى جازىپ جاتىرمىن. ءۇش كۇنگە دەيىن بيلەر جينالماي, ۇيلەرىندە وتىرا تۇرماق بولدى. ال اعايىن ءسوزدى ءوزى ءبىتىم قىلا بەرەر, جاڭا زاڭدى جۇرت ۇناتقاننان كەيىن وياز بەكىتەدى.
ءبىز بۇل كۇندە جوعارعى بيلىك ورىندارىن باسقارۋشى, اتقارۋشى, زاڭ شىعارۋشى دەپ جىكتەپ ءجۇرمىز. جوعارىداعى جايلارعا قاراپ, اباي ۇلكەن قوعام قايراتكەرى رەتىندە سولاردىڭ ەكى تارماعىندا ءىز قالدىرعانىن كورەمىز. ول “قارامولا ەرەجەسىن” جازعاندا وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتىڭ اۋىرلىعىن سەزىنىپ, ونى اسا ءبىر ىجداھاتپەن ورىنداي ءبىلدى. اقىن ءۇشىنشى سوزىندە “... ءاربىر بولىس ەلدە ستارشينا باسى ءبىر بي سايلاعاندىق, بۇل حالىققا كوپ زالال بولعاندىعى ءبىلىنىپ, سىنالىپ ءبىلىندى. بۇل بيلىك دەگەن ءبىزدىڭ قازاق ىشىندە ءاربىر سايلانعان كىسىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. بۇعان بۇرىنعى “قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىن”, “ەسىم حاننىڭ ەسكى جولىن”, ءاز تاۋكە حاننىڭ كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە كەڭەس بولعاندىعى “جەتى جارعىسىن” بىلمەك كەرەك. ءھام ول ەسكى سوزدەردىڭ قايسىسى زامان ءوزگەرگەندىكتەن ەسكىرىپ, بۇل جاڭا زامانعا كەلىسپەيتۇعىن بولسا, ونىڭ ورنىنا تاتىمدى تولىق بيلىك شىعارىپ, تولەۋ سولارعا جارارلىق كىسى بولسا كەرەك ەدى; ونداي كىسى از, ءتىپتى جوق”, – دەپ جازعان ەدى. اقىرى سول كىسى تابىلدى, ول ءوزى بوپ شىقتى.
اباي ءوزىن ەل بيلەۋ ونەرىنە باۋلىعان اكەسى قۇنانبايدىڭ اۋزىنان ەسكى جول-جوبانى كوپ ەستىپ, كوكىرەگىنە ءتۇيىپ ءوستى. رەسەي يمپەرياسىنىڭ بۇرىنعى-سوڭدى شىعارعان زاڭدارىن جەتىك ءبىلدى, لونتەۆتىڭ “وبىچنىە پراۆو ۋ كيرگيزوۆ”, شارل مونتەسكەنىڭ “زاڭدار رۋحى تۋرالى”, شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ “سوت رەفورماسى تۋرالى” جازبالارىمەن تانىس بولدى. “قارامولا” ەرەجەسى تۋرالى م.اۋەزوۆ: “ول كۇننىڭ جاعدايىندا شاماسى كەلگەن كوپشىلىك ءۇشىن ادىلەت ىزدەگەن اباي ۇرلىق, قىلمىس پەن ايەل ماسەلەسىنە ارناپ ەكى ەرەجە ايتادى” دەيدى.
اباي ءوزىنىڭ قارا سوزدەرىندە “بۇرىنعى قازاق جايىن جاقسى بىلگەن ادام ايتىپتى, “بي ەكەۋ بولسا, داۋ تورتەۋ بولادى” دەپ. ونىڭ ءمانىسى تاق بولماسا, جۇپ بيلەر تالاسىپ, داۋ كوبەيتە بەرەدى. دەگەنمەن دۇرىس ايتىلعان ءسوز. ءويتىپ بي كوبەيتكەنشە, ءاربىر بولىس ەلدەن تولىمدى-ءبىلىمدى ءۇش-اق كىسى بيلىككە جىل كەسىلمەي سايلانسا, ولار تۇسسە, ايتپەسە تۇسپەسە. ولار بيلەرگە داۋگەر ادامدار قاراماي, ەكەۋى ەكى كىسىنى بيلىككە تاڭداپ الىپ, ۇستىنە بىرەۋدى پوسرەدنيككە سايلاپ الىپ ءبىتە بەرسە, ەگەر وعان دا ىنتىماقتاسا الماسا, باعاناعى ءۇش ءبيدىڭ ءبىرەۋىن الىپ, ياكي جەرەبەمەن سايلاپ الىپ جۇگىنسە, سوندا داۋ ۇزاماي, ءبىتىم بولار ەدى” دەگەن ءسوزىن ىسكە اسىرادى, ەرەجەدەگى داۋدى شەشەتىن بيلەر سانى ءار تاراپتان ۇشتەن ارتىق بولماسىن دەپ كورسەتەدى. بيلەر كوبەيسە داۋ ۇلعايىپ قانا قويماي, پارا الۋشىلىق قوسا قاۋلايتىنىن ەسكەرتەدى.
ءوزىن شىن مۇسىلمان ساناعان ادام قولىنا قۇران ۇستاپ تۇرىپ, اللانى اتاپ بەرگەن انتىن ەشقاشان بۇزبايدى. اباي دا ءوزى جازعان ەرەجەگە جازالانعان ادامداردان الداعى ۋاقىتتا قايتالاپ قىلمىس جاسامايتىنى تۋرالى مولدانىڭ قاتىسۋىمەن كوپشىلىكتىڭ الدىندا قۇران ۇستاپ, انت بەرۋىن كىرگىزەدى. قازىرگى كەزدە حالىققا ادال قىزمەت ەتەتىندەرى جونىندە انت بەرۋشىلەر دە وسى ءۇردىستى جاڭعىرتسا عوي دەيسىڭ. قۇداي ءسوزى – قۇران ماڭگى باقي وزگەرمەيدى. وكىنىشكە قاراي, ءبىز تازا مۇسىلمان ەلى ەمەسپىز, كوپ ءدىن ۇستايتىن جۇرت مەكەندەيتىن جەردە ءومىر سۇرەمىز. تۋىسقان كورشىمىز ءوز ەلىن “قىرعىز رەسپۋبليكاسى” دەپ جازسا, ءبىز “قازاقستان رەسپۋبليكاسى” دەپ جازامىز.
اباي ادامدى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدى جاسى 18-گە تولعاندا باستاۋدى ۇسىنادى, قازاقتىڭ كۇنكورىسى ءتورت ت ۇلىككە بايلانىستى بولعاندىقتان, مال ۇرلىعىنا, بارىمتاعا قاتال قارايدى; قولعا تۇسكەن ۇرىعا الپىس دۇرە سوعىپ, ءبىر اي قاماۋدا ۇستاۋعا, ۇرلاعان ءار مال ءۇشىن موينىنا قوساق, قۇيرىعىنا تىركەۋ, قاندى ات, بيلىك ات ايىپ تولەۋدى كىرگىزەدى, ۇرىعا كومەكتەسكەندەر دە جازاعا تارتىلادى. سان رەت قايتا قابىلدانعان ءبىزدىڭ قىلمىستىق كودەكستە مال ۇرلىعىنا بايلانىستى ءجونى ءتۇزۋ باپ كىرگىزىلمەي كەلە جاتقانىن قىنجىلا ايتۋعا ءماجبۇرمىز. ال اباي جازعان “قارامولا ەرەجەسىندە” ءار قىلمىستى جىكتەيتىن جەتپىس ءتورت باپ بولىپتى.
اباي قىرىق ءبىرىنشى سوزىندە بيلەۋشىلەر ءۇشىن “اۋەلى بەك زور وكىمەت, جارلىق قولىندا بولۋى كەرەك” دەگەندە زاڭ تالاپتارىن ورىنداۋعا كوڭىل بولگەن سەكىلدى, سونىمەن بىرگە “سىپايى ءجۇر دە شارۋا ويلا, داڭعويلانىپ قاقتىقپا” دەگەن سوزدەرى بۇگىنگى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ار-نامىس كودەكسىمەن تىعىز قابىسىپ جاتقانداي. ال ون بەسىنشى سوزىندە ەل باسقاراتىن, كوپكە ونەگە كورسەتەتىن ادام الدىمەن ءوزىن ءوزى جونگە سالىپ الۋى كەرەكتىگىن ەسكەرتەدى. “ەگەر دە ەستى كىسى قاتارىندا بولعىڭ كەلسە, كۇنىنە ءبىر مارتە, بولماسا جۇماسىندا ءبىر, ەڭ بولماسا ايىندا ءبىر وزىڭنەن ءوزىڭ ەسەپ ال. سول الدىڭعى ەسەپ العاننان بەرگى ءومىردى قالاي ءوتكىزدىڭ ەكەن, نە بىلىمگە, نە اقيرەتكە, نە دۇنيەگە جارامدى, كۇنىندە ءوزىڭ وكىنبەستەي قىلىقپەن وتكىزىپپىسىڭ؟ جوق, بولماسا, نە قىلىپ وتكىزگەنىڭدى ءوزىڭ دە بىلمەي قالىپپىسىڭ؟” دەگەن ساۋال قويادى.
اباي قارامولا, كوكتۋما, بالىقبەك سيەزدەرىندە جۇرت الدىندا كۇرمەۋى كوپ, ءتۇيىنى قاتتى تالاي داۋلاردى تارقاتىپ, ءادىل بيلىك ايتقان. الماعايىپ زاماندا ەلىمىز كوز جازىپ قالعان “قارامولا ەرەجەسى” قازاننان تابىلدى, قازىر سەمەيدەگى اباي مۇراجايىندا ساقتاۋلى.
ورىستىڭ ۇلكەن اقىندارىنىڭ ءبىرى نيكولاي الەكسەەۆيچ نەكراسوۆ “اقىن بولماي-اق قوي, بىراق ازامات بولۋعا مىندەتتىسىڭ” دەگەن ەدى. ءبىز اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسىپ, جەرىنە جەتىپ جىعىلعان ابايدى الدىمەن وسىنداي وزگەگە ۇلگى-ونەگە بولارلىق ادامدىق, ازاماتتىق ءھام قايراتكەرلىك قاسيەتتەرىنە قاراپ اۋليە تۇتامىز.
ساپارعالي لامبەك ۇلى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى. قاراعاندى وبلىسى, قارقارالى قالاسى.
