ءسوز سويىل...

بىردە... وتان سوعىسىنىڭ ايگىلى پارتيزانى قاسىم قايسەنوۆ بىردە ءوزىنىڭ جەكەمەنشىك ماشينەسىمەن تاۋ بوكتەرىنە قاراي سەرۋەنگە شىعىپتى. ادام بەينەت شەگەيىن دەسە اياق استىنان ەمەس پە, بوكتەر جول­مەن كەلە جات­قان ماشينە 3 مەتر تەرەڭ جولعا اۋناپ كەتەدى. ابى­روي بولعاندا, قا­سە­كەڭ قاتتى جاراقاتتان­عان­مەن, ءتىرى قالادى. قىزىل الا قان بولىپ ەمحاناعا تۇسەدى. مۇنى ەستىپ جىلاپ-ەڭىرەپ قۇرداسى سىرباي ماۋلەنوۆ جە­تە­دى. سىرباي ءمان-جايدى, قالايشا مۇنداي جايتقا تاپ بولعانىن سۇرايدى. قاسىم رۋحى بەرىك جان عوي. ەگىلىپ وتىرعان سىربايعا سىر بىلدىرمەي, قارابايىرلاپ جاع­داي­دى ايتا باستايدى: “سونداي ويدا جوقتا 3 مەتر قۇلاما جاردان اۋناپ-اق كەتكەنىم!” – دەپتى. سوندا كۇيزەلىپ وتىرعان سىر­باي كوزىنىڭ استىمەن سۇزە ءبىر قاراپ الىپ: – بارەكەلدى, قاسەكە-اۋ, ءسىزدىڭ دارداي اتىڭىزعا 3 مەتر دەگەن ۇيات قوي. بۇل ءسوزىڭىزدى مەن عانا ەستيىن. مەنەن باس­قاعا 30 مەتردەن قۇلادىم دەڭىز, – دەگەن ەكەن. كەيىن قاسەكەڭ جازىلىپ شىعادى. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە سىراعاڭدى كوشەدە موتوتسيكل قاعىپ كەتىپ, ەمحاناعا تۇسەدى. مۇنى ەستىپ, ەندى قاسىم كوڭىل سۇراي كەلەدى. كوڭىل سۇراپ وتىرىپ قاسەكەڭ: – ءاي, سىرباي, سەن بۇل اڭگىمەنى مەنەن باسقاعا ايتپا, ۇيات بولادى. تۇيەدەي سىربايدى تورپاقتاي موتوتسيكل قاقتى دەگەن نە سۇمدىق؟ سەن جۇرتقا كاماز قاعىپ ءوتتى دە, سوندا جاراسادى, – دەگەن ەكەن. ب.ساعىرباي. استانا. كيىم ىلگىشتەگى تۋعان كيكىلجىڭ گرەبەشكوۆاعا بىرەۋ ۇيلەنۋ تويىندا كيىمىلگىش سىيعا تارت­قان بولاتىن. جارتى جىلداي قوزعاۋسىز شاڭ باسىپ جاتقان كيىمىلگىشكە گرەبەشكوۆانىڭ كوزى ءتۇسىپ: – سەرەجا, وسى بىزگە كيىمىلگىشتى كىم اكەلىپ ەدى؟ – دەپ ەدى, كۇيەۋى سەلقوس قالپى: – قايدام, – دەپ يىعىن قيقاڭ ەتكىزدى. – سونى ءبىر جەرگە قاعىپ, ىسكە جاراتايىقتا! – دەپ ايەلى نىقتاپ ەدى, كۇيەۋى: – جارايدى, – دەدى دە تەلەديدار كورۋگە جايعاستى. ون كۇندەي وتكەندە ايەلى: – وتكەندەگى كيىمىلگىش ءالى قوزعاۋسىز جاتىر-ءا!؟ – دەپ ەدى, كۇيەۋى تاڭىرقاي: – نە نارسە دەيسىڭ؟ ە, كيىمىلگىش پە؟ ءبىر ىڭعايى كەلەر, – دەپ كۇمىلجي قۇتىلدى. سودان التى اي وتكەندە ايەلى: – سەن وسى انا كيىمىلگىشتى ادەيى ىلمەي ءجۇرسىڭ-ءا! ساعان ايعاي كەرەك, ءىلىنىسۋ كەرەك! – دەپ زىركىلگە باسىپ ەدى: – باسقاسى قالىپ, ەندى جەتپەگەنى كيىمىلگىش ەدى! سونى قاعايىن دا, سوعان ءجىپ ءىلىپ, اسىلىپ ولە قالايىن! – دەپ كۇيەۋى زىركىلىن ودان اسىرىپ ارىگە جىبەردى. تاعى دا بىرەر ايدان سوڭ كيىمىلگىش ارالارىندا قاعىتپا اڭگىمەگە ارقاۋ بولدى. – ەركەكپىن دەيدى! ءبىر كيىمىلگىشتى قاقپاعانىنا ەكى جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. – باسقاسى ءبىتىپ, بار پالە سول كيىمىلگىشكە تىرەلىپ ەدى... سودان ءبىر جارىم جىل وتكەندە گرەبەشكوۆانىڭ ەكى جارىم جاستاعى بالاسى بىردە: – اكە, كيىمىلگىشتى قاقساڭىزشى, – دەپ قالدى. اكەسى ۇيالعانىنان الگى كيىمىلگىشتى قۇتتى ورنىنا تۇرعىزدى-اۋ ايتەۋىر. گرەبەشكوۆ وتباسى بۇل كۇننىڭ “باقىتتى” ساتتەرىنىڭ سوڭى ەكەنىن بىلمەدى... ۇيدە ۇنسىزدىك ورنادى... اشەيىندە تىلگە تيەك ەتەر كيىمىلگىش قاعىلعالى قاشان. وسىندايدا تىلگە تيەك بولار كيىمىلگىشتى ىزدەپ زارىعادى. نە كەرەك, ەكەۋدەن ەكەۋ تىمپي ويناعاننان وتكەن قورلىق جوق ەكەن. اندا-ساندا: – تۇزعا قول جالعاشى. – مىنەكي. – قوقىستى شىعار. – جارايدى, – دەگەننەن ارىگە بارا المايدى. ءسويتىپ جۇرگەندەرىندە, ءبىر كۇنى گرەبەشكوۆ قىزىپ كەلىپ قابىرعاعا سوعىلىپ, ءىلىنىپ تۇرعان كيىمىلگىشتى جەرگە ءتۇسىرىپ العانى... ءسويتىپ, نەسىن ايتاسىڭ, نيەتتەرى قابىل بولىپ, وتباسىعا قۇردىمعا كەتكەن “باقىتتى” كۇندەرى قايتا ورالدى... اۋدارعان  باقتىباي ءجۇمادىلدين. الۋان ءتۇرلى انشىلەر بۇل كۇندە نە كەرەك, ءانشى مەن ءان دە كوپ. ء“اۋ” دەگەننىڭ ءبارى – ءانشى, ءبارى “جۇلدىز” – مالادەس! بىرەۋى ارى-بەرى ءجۇرىپ ايتادى, بىرەۋى سىلەيىپ تۇرىپ ايتادى. ءاپ-ادەمى ءاندى بۇزىپ, اۋەنىن بۇرىپ ايتادى. بىرەۋى قىرىلداپ ايتادى, بىرەۋى ىرىلداپ ايتادى. قولقاسىن “استما” العانداي, كەۋدەسى سىرىلداپ ايتادى. ءجۇنىن جۇلعان تاۋىقتاي ەتىپ, كوپ-كورىم ءاندى جىرىمداپ ايتادى. داۋىستان دىم جوق تاعى ءبىرى, ماعىناعا ءمان بەرمەي, ءاننىڭ ءسانىن كەتىرىپ ايتادى. بىرەۋى ىڭىرسىپ ايتادى, بىرەۋى قىلىمسىپ ايتادى. بىرەۋى جىلاپ ايتادى, كوزىنىڭ جاسىن بۇلاپ ايتادى. شىڭ باسىنا شىعىپ الىپ, تەرەڭ قۇزعا قۇلاپ ايتادى. بىرەۋى ك ۇلىپ ايتادى, قاسقىرشا ۇلىپ ايتادى. ايتا بەرسەڭ ءان ايتۋدا ءادىس كوپ, بارىنەن دە انشىسىماق ءارتىس كوپ. ايمۇحانبەت بەيسەمبەكوۆ. شىعىس قازاقستان وبلىسى. گۇلدىڭ اللەرگياسى پىقىپ قۇرداس حابارلاسىپ: – ىلدەكە, كەزىگەيىك, تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە بار, – دەدى. – باياعى گۇلدىڭ جىرى ما؟ – دەپ ەدىم: – ءداپ ءوزى! – دەپ, كەزىگەر جەرىمىزدى ايتتى. ونىڭ وتكەندەگى ايتقان “گۇل جىرى” ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. – كورەسىنى ۇيدەگى گۇل­دەن كوردىم! – دەپ باس­تاعان بولاتىن ءاڭ­گى­مە­سىن. – الدى­مەن ءۇنىمدى ءوشىردى! داۋىسىم زىلدەنە شىقسا بولدى ۇيدەگى: “اقىرىندات! داۋسىڭنان گۇل سولىپ قالدى!” دەيدى باجى­رايا... ءپا­لەكەتىڭ دە سەزىمتال ما, باسەڭسي قالسام – سول­بى­رايىپ سولىپ قالعان نەمە تەز-اق قايتا قال­پى­نا كە­لەدى... پالە­كەت تەك ما­عان “ار­نال­عان با”, ايەلدىڭ ءوزى وكى­رىپ-باقىرسا دا ءمىز باقپاي قۇلپىرعان قالپىندا تۇرادى... ال بالا بىتكەنگە تىپتەن تىتىركەنبەيدى دە. ال داستارقان شەتىنە شولمەك كەلە قالسا بولدى, گۇل قۇرىدى دەي بەر. وتكەندە قوناق شاقى­رىپ, ولار كەتكەنشە گۇل اتاۋ­لى­نى كورشى ۇيگە قاماي تۇرۋعا تۋرا كەلدى. نەگە ەكەنىن, پالەكەتتىڭ “وبەك­تىسى” مەن... اقىرىپ-باقى­رۋدى تىيىپ, باسەڭ داۋىسپەن قىجىلىمدى قىلعىنا وتىرىپ ايتسام دا سولىپ سورماڭداي بولا قالادى... بالامنىڭ “گۇل قۇرى­دى!” دەگەنىنەن سەلت ەتىپ, ويىم پىشىراپ, ايتىپ وتىرعانىمدى ۇمىتىپ اۋزىم جابىلا قويادى. بىردە ۇيدەگى: “جۋىنىپ-شايى­نىپ, ساقال-مۇرتىڭدى الىپ ءجۇرشى. سەزىمتال نەمە سونى دا سەزەدى. قاراشى, كەشە عانا كورىم ەدى, سەنى كورىپ كۇڭگىرتتەنە قا­لىپتى” دەدى. اسىرەسە, اششى سۋعا اللەرگياسى الەپەت, ۇرتتاپ كەلگەن كۇنى ءۇنسىز ءۇرپيىسىپ, ەرتە جاتىپ ەسەڭگىرەپ تىنامىن. ۇيدەگى بىردە: “پي­عى­لىڭدى تۇزە!” قۋلىعىڭا قۇرىق بايلا! ارام ويدان ارىل!” دەپ گۇل ءبىت­كەننىڭ توپىراعىن اۋىس­تىرىپ قايتادان وتىرعىزعانى بار, – دەگەن پىقىپتىڭ “ما­ڭىزدى ماسەلەسى” جال­عاسىن تاپپاقشى. كۇتىپ وتىر ەكەن: – كەل ىلدەكە, ءپا­لە­كەتتەن قۇتىلدىم! – دەپ اڭگىمەسىن تىكە “گۇل جىردان” ءوربىتتى. – ءبىر بىلگىشتىڭ دەۋىمەن جا­پون­نىڭ ءبىر اپپاراتىن ساتىپ الىپ ەدىم, ساپ تي­ىلدى! اپپا­رات شا­عىن, الاقاننان كورىن­بەيدى. ۇيگە كىرگەن بويدا كنوپكىسىن باسىپ گۇل­دەس­تە تۇر­عان تۇسقا تاقاۋ تاس­تاي سا­لا­مىن... اقىر-باقىر, “ىشىرتكىڭدى” ۇيدە دە ءىش... اينالايىن اپپارات ءبارى-ءبارىن وزىنە قابىلداپ قۇردىمعا جىبەرەدى... – دەپ جاڭقالتاسىنان الىپ “قۇتقارۋشىسىن” كورسەتتى. جاپونداردىڭ ويلاپ تاپپاي­تىنى جوق, پاراقشاسىندا ءبارى جازىلىپتى, ناعىز پىقىپتىڭ ىزدەگەنى وسى بولىپ شىقتى. پىقىپتىڭ ايتۋىنشا, ءوزى جىپ-جىلماعاي بولىپ سۇتتەن اق, سۋدان تازا كەزىندە ايەلى وي­قاستاي ودىراڭداي قالسا بولدى, اپپارا­تى­نىڭ كەرى ءپۋلتىن تۇرتە قويساڭ – گۇل اتاۋلى سولماق تۇگىل بويىنان سوراقى ءيىس شىعارىپ سويقاننىڭ كوكەسىن كورسەتەدى ەكەن... سودان بەرى پىقەكەڭنىڭ دەگەنى بولىپ, اسىرەسە, قۇلاق تى­نىش, جۇيكە ورنىندا, جايما­شۋاق تىرلىككە كوشىپتى. تەك اپپا­راتتىڭ قىمباتتاۋ بولسا دا ءۇش ايدا باتارەيكاسىن اۋىستىرىپ تۇرۋدى ۇمىتپاسا بولعانى. كەنجە ەركىن. تالدىقورعان. پوليتسياداعى "پاي-پاي!" ماي قىز­مەت­كەرى ۋداي ماس ءجۇر­گىزۋشىنى توقتاتادى. الگى كولىگىنەن شىعا سالا قۇلاپ تۇسەدى دە: – قۇرىدىم, ەندى كۋالىگىمنەن ايىرىلامىن, – دەپ جىلاپ قويا بەرىپتى. سويتسە ماي قىزمەتكەرى: – بەس مىڭ دوللارعا ءباس­تە­سەيىك, كۋالىگىڭنەن ايىرىلمايسىڭ! – دەپتى. *  *  * تەرگەۋ كەزىندەگى اڭگىمە. – ءسىز پارا الىپ پا ەدىڭىز؟ –  ءيا. – ءبىر ءوزىڭىز بە؟ – ءبىر ءوزىم. – كوپ الىپ پا ەدىڭىز؟ – قالاي ايتسام ەكەن... – ەكى ادامعا جەتە مە؟ – جەتكەندە قانداي! – وندا “پارا الماعان...” دەپ جازامىز. *  *  * پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ ايەلى ەگىز ۇل تۋىپ, ۇجىم­دا­عىلاردىڭ بىرەۋى: – ءبىر-بىرىنەن اينىمايدى دەيسىز, ال ءسىز ولاردى قا­لاي اجىراتاسىز؟ – دەپ سۇراعاندا: – اۋرە بول­ماي-اق, باس بار­ماقتارىن سياعا مالىپ اق قاعازعا تۇسىرە قويامىن, – دەگەن ەكەن. *  *  * جول پوليتسياسى ساياجايى­نا باعىت العان جۇرگىزۋشىنى توقتاتىپ بىردەن: – سىزدەن 500 تەڭگە ايىپپۇل! – دەيدى. – ءبۇتىن مىڭ تەڭگەلىك ەدى, مايدالاي الاسىز با؟ – مايدالاپ قايتەمىز, قايتارىڭىزدا وسى جولمەن وتەدى ەمەسسىز بە!.. قوشقاردىڭ   ناعاشىسى ءماتجان بي ومىرىندە سوزدەن توسىلماعان دەپ ايتادى. دەگەنمەن, “ماتەكە, ءسىزدىڭ ۇتىلعان كەزىڭىز بولدى ما؟” دەپ سۇراعاندارعا: – ءاي, قاراقتارىم-اي, مەن ءسوزدىڭ پارقىن بىلمەيتىندەردەن كۇنىگە ۇتىلام عوي, – دەيدى ەكەن. بىراق ول ءبىر جاس كەلىننىڭ وزىنە ايتقان ۋىتتى ازىلىنە ريزا بولعانىن ايتىپ ءجۇرىپتى. ءبىر بالاسىن ۇيلەندىرگەننەن كەيىن ول اۋىرىپ, جۇدەپ كەتىپتى. ونى ۋاقىتشا ناعاشىلارىنىڭ اۋىلىنا جىبەرگەن. تازا اۋادا ءدامدى تاماق ءىشىپ, الدەنىپ قايتسىن دەگەنى. سودان كەيىن وسى ءۇيدىڭ ءبىر قوشقارى دا كەسەلگە ۇشىراپ, مالعا ىلەسە الماي قالعان. الگى جاڭا تۇسكەن جاس كەلىنىنە اتاسى: – كەلىن, مىنا قوشقاردى بولەكتەپ جەمدەشى, جاقسى بولىپ كەتەر, – دەپتى. سوندا كەلىنى ميىعىنان ك ۇلىپ: – اتا, وسى قوشقاردىڭ ناعاشى جۇرتى بولسا, مۇنى دا سوعان جىبەرسەك قايتەدى؟ – دەگەن ەكەن. كەلىنىنىڭ وسى ازىلىنە ءماتجان شەك-سىلەسى قاتا ك ۇلىپ, ريزا بولعان. كوپ ۇزاماي ءتاۋىر بولعان بالاسىن دا قايتا الدىرتىپتى. سەرجان شاكىرات. اقتاۋ. ءىشۋ شاراپ ءىشتىم... قارا كۇشتىڭ ءبارى اينالدى جىگەرگە, سانامدا ساپ جەر قالمادى سابىر تۋىن تىگەرگە. سىلقىلدادى, بىلقىلدادى, كۇي كوڭىلىم بالبىراپ, ابىروي مەن اتاعىمنىڭ باسى تومەن سالبىراپ, سايعا شاپتى, ايعا شاپتى ارىستان بوپ باتىلىم, قىزعا ۇقساتىپ مومىنبايدىڭ قىلمىڭداعان قاتىنىن. مىنە, بۇگىن اينا الدىندا سولىپ تۇرمىن... بايقايمىن, مەن اراقتى ەمەس, كەشە اراق مەنى ءىشىپتى. بەكقوجا جىلقىبەك ۇلى. استانا. ماعىناسى مايىسقان ماقالدار جاڭا قازاق  ماقتانسا – اعىلشىن ءتىلىن  بىلەم دەر. *** سىراحانا جاعالاعاننىڭ ءشولى قانبايدى. *** سانا جەڭبەگەندى – پارا جەڭەدى. *** بايدىڭ شاراپاتى  تيەر تار جەردە, ماي-دىڭ كەساپاتى تيەر ءار جەردە. *** ءجۋرناليستىڭ جازعانى – كەرىم, جەگەنى – جەلىم. *** ء“ا” دەسە, ء“ما”  دەگەن قاتىننان بەز, “ال” ەمەس, “بەر” دەگەن جاقىننان بەز. *** ماستىڭ تىلىنە ميليتسيا تۇسىنەدى. *** قۇدالىقتا كيگەن تون كەلتە بولماس. *** ماي-دىڭ توقتاتقانىنان, دامەتكەنى قىزىق. ەرماحان شايحى ۇلى. الماتى.