سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
سۇرانىس پەن تاۋەكەل تارازىسى
ەلىمىز ريەلتورلارىنىڭ ءوزىن-ءوزى رەتتەيتىن قاۋىمداستىعى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى نينا لۋكيانەنكونىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىن ءۇي باعاسى تاياۋ ۋاقىتتا كۇرت وسەدى دەپ ناقتى ايتۋ قيىن. ونىڭ پىكىرىنشە, رەسمي ستاتيستيكا دا نارىقتاعى ناقتى جاعدايدى تولىق كورسەتە بەرمەيدى.
«كەيىنگى ايلارداعى ديناميكاعا قاراساق, ينفلياتسيا دەڭگەيىندەگى عانا اۋىتقۋلار بايقالادى. قاڭتاردا ءوسىم 2,5 پايىز بولسا, كەيىنگى ايلاردا 0,2 پايىزدان 0,6 پايىزعا دەيىنگى ارالىقتا قالىپتاستى. بۇل نارىقتىڭ ءالى دە داعدارىس جاعدايىندا تۇرعانىن كورسەتەدى. ونىڭ ۇستىنە رەسمي ستاتيستيكا كوبىنە ناقتى مامىلەلەرگە ەمەس, جارنامالارداعى باعالارعا سۇيەنەدى. سوندىقتان ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەر مەن نارىقتاعى شىنايى احۋال ءاردايىم سايكەس كەلە بەرمەيدى», دەيدى مامان.
اسىرەسە قايتالاما تۇرعىن ءۇي نارىعىنا قىسىم كۇشەيىپ كەلەدى. بۇرىن سالىنعان ەسكى ۇيلەر يپوتەكالىق باعدارلامالار اياسىنان بىرتىندەپ شەتتەتىلىپ جاتىر. سەبەبى بانكتەردىڭ باسىم بولىگى پايدالانۋعا بەرىلگەنىنە 50 جىلدان اسقان ۇيلەرگە يپوتەكا راسىمدەۋگە ق ۇلىقسىز. بۇل ءوز كەزەگىندە مۇنداي باسپانالاردىڭ نارىقتىق قۇنىنا اسەر ەتەدى.
ەگەر پاتەرگە يپوتەكالىق نەسيە بەرىلمەسە, ساتۋشى الەۋەتتى ساتىپ الۋشىلاردىڭ ەداۋىر بولىگىن جوعالتادى. سۇرانىستىڭ تومەندەۋى باعانىڭ دا قۇلدىراۋىنا الىپ كەلەدى. قازىر قايتالاما نارىقتاعى تۇرعىن ۇيلەر جاڭا سالىنعان ۇيلەرمەن باسەكەدە ۇتىلىپ بارادى. ويتكەنى قۇرىلىس كومپانيالارى ءبولىپ تولەۋ, جەڭىلدەتىلگەن مولشەرلەمەلەر, جوندەۋ جۇمىستارى جانە باسقا دا قوسىمشا ارتىقشىلىقتار ۇسىنىپ وتىر.
قولجەتىمدى يپوتەكانىڭ ءوزى كەزىندە تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ كۇرت وسۋىنە اسەر ەتكەن فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولعانى بەلگىلى.
«كەز كەلگەن ادام ارزان يپوتەكا الا الاتىن جاعدايدا نارىق بىردەن قىزىپ كەتەدى. بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ قاراجاتىن پايدالانۋ مۇمكىندىگى بەرىلگەن كەزەڭدە دە وسىنداي جاعداي ورىن الدى. قوسىمشا قارجىلىق قولداۋ توقتاعان سوڭ باعالار بىرتىندەپ تومەندەي باستادى. سوندىقتان جەڭىلدەتىلگەن باعدارلامالار ناقتى مۇقتاج ازاماتتارعا عانا باعىتتالۋى كەرەك», دەيدى ساراپشى.
جالدامالى تۇرعىن ءۇي نارىعى دا بۇرىنعىداي ماۋسىمدىق فاكتورلارعا تاۋەلدى. اسىرەسە الماتى مەن استانادا ستۋدەنتتەردىڭ سۇرانىسى باعاعا ايتارلىقتاي ىقپال ەتەدى. جاز مەزگىلىندە جالداۋ نارىعى باياۋلاپ, كۇزدە قايتا جاندانادى. كەيىنگى جىلدارى ستۋدەنتتىك جاتاقحانالار مەن كامپۋستار سانى ارتقانىمەن, بۇل جالداۋ نارىعىنداعى قىسىمدى ايتارلىقتاي ازايتا العان جوق. سەبەبى ءىرى قالالار جۇمىس ورىندارى, بيزنەس مۇمكىندىكتەرى جانە ىشكى كوشى-قون ەسەبىنەن تۇرعىنداردى وزىنە تارتۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى.
ال جەر سىلكىنىستەرىنەن كەيىن جەكە تۇرعىن ۇيلەرگە قىزىعۋشىلىق ارتقانىمەن, حالىق كوپقاباتتى ۇيلەردەن جاپپاي باس تارتىپ وتىرعان جوق. تەك ساتىپ الۋشىلار جوعارعى قاباتتاعى پاتەرلەرگە ساقتىقپەن قاراي باستادى. سوندىقتان مۇنداي پاتەرلەرگە كەي جاعدايدا 10 پايىزعا دەيىن جەڭىلدىك ۇسىنىلۋى مۇمكىن.
سونىمەن بىرگە ساراپشىلار سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ءۇيدى ساتىپ الۋ كەزىندە ەرەكشە مۇقيات بولۋعا شاقىرادى. بۇگىندە مەملەكەت قۇرىلىس كومپانيالارىنا قويىلاتىن تالاپتاردى كۇشەيتىپ, زاڭسىز قۇرىلىس نىساندارىن انىقتاۋ مەن ليتسەنزيالاردى توقتاتۋ جۇمىستارىن قولعا العان. دەگەنمەن مامانداردىڭ نەگىزگى كەڭەسى وزگەرمەيدى: باسپانا ساتىپ العاندا مىندەتتى تۇردە ۇلەستىك قاتىسۋ تۋرالى كەلىسىمشارت جاساسۋ قاجەت.
برونداۋ, ينۆەستيتسيالاۋ نەمەسە بىرلەسكەن قىزمەت تۋرالى كەلىسىمدەر ساتىپ الۋشىعا تولىق قۇقىقتىق كەپىلدىك بەرە المايدى.
ريەلتورلاردىڭ بىرىڭعاي رەەسترى قاجەت
قازاقستانداعى ريەلتورلىق قىزمەت نارىعى ءالى دە جۇيەلى رەتتەۋدى قاجەت ەتەدى. قازىرگى تاڭدا ءوزىن ريەلتورمىن دەپ تانىستىراتىن, بىراق كاسىبي بىلىكتىلىگى جوق ادامداردىڭ ارەكەتتەرىنە قاتىستى شاعىمدار ءجيى تۇسەدى.
وسىعان بايلانىستى قازىر بارلىق ريەلتورلاردى ءوزىن-ءوزى رەتتەيتىن ۇيىمدارعا مىندەتتى تۇردە مۇشەلىككە ەنگىزۋدى كوزدەيتىن زاڭ جوباسى تالقىلانىپ جاتىر.
باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ەلىمىزدە «ريەلتور» ماماندىعىنىڭ رەسمي مارتەبەسىنىڭ بولماۋى. ريەلتورلىق قىزمەتتىڭ ۇلتتىق ستاندارتى بەكىتىلگەنىمەن, بىرىڭعاي بىلىكتىلىك تالاپتارى مەن مىندەتتى تىركەۋ جۇيەسى ءالى ەنگىزىلمەگەن.
«ماماندىقتاردىڭ بىرىڭعاي انىقتامالىعىندا «ريەلتور» دەگەن اتاۋ جوق. مىندەتتى ەمتيحان دا, كاسىبي تالاپتار دا قاراستىرىلماعان. سونىڭ سالدارىنان كەز كەلگەن ادام حابارلاندىرۋ بەرىپ, ءوزىن ريەلتورمىن دەپ كورسەتە الادى. بىراق ونىڭ كاسىبي نارىققا ەشقانداي قاتىسى بولماۋى مۇمكىن», دەيدى ن.لۋكيانەنكو.
ريەلتورلار قاۋىمداستىعى بۇل سالانى زاڭنامالىق تۇرعىدان رەتتەۋ ماسەلەسىن 2009 جىلدان بەرى كوتەرىپ كەلەدى. 2021 جىلى ريەلتورلىق قىزمەتتىڭ ۇلتتىق ستاندارتى قابىلدانعانىمەن, نەگىزگى باستامالار تولىق جۇزەگە اسپادى.
سولاردىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك ريەلتورلار رەەسترىن قۇرۋ. مۇنداي ءتىزىلىم ارقىلى كەز كەلگەن ازامات ماماننىڭ رەسمي مارتەبەسىن, كاسىبي ۇيىمعا مۇشەلىگىن جانە قىزمەت كورسەتۋ قۇقىعىن تەكسەرە الار ەدى. قازىر مۇنداي جۇيە بولماعاندىقتان, نارىقتاعى باقىلاۋ ءالسىز كۇيىندە قالىپ وتىر.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, كوپتەگەن ازامات كەلىسىمشارتقا قول قويعانىمەن, ونىڭ تالاپتارىن مۇقيات وقىمايدى. كەي جاعدايلاردا قۇجاتتا كليەنت باسپانانى ءوز بەتىنشە ساتاتىن بولسا, ريەلتوردى الدىن الا حاباردار ەتۋگە مىندەتتى ەكەنى كورسەتىلەدى. الايدا بۇل تالاپ ورىندالماي, كەيىن سوت داۋى مەن كوميسسيا تولەۋگە قاتىستى ماسەلەلەر تۋىندايدى.
ريەلتورلىق قىزمەت ازاماتتىق-قۇقىقتىق قاتىناستارمەن رەتتەلەتىن كاسىپكەرلىك قىزمەت بولعاندىقتان, بارلىق تالاپتار جازباشا تۇردە راسىمدەلۋگە ءتيىس. قىزمەت قۇنى جوعارى بولعاندىقتان, مىندەتتى تۇردە ازاماتتىق-قۇقىقتىق كەلىسىمشارت جاسالعانى ءجون. قۇجات تالاپتارىن تالقىلاپ, وزگەرىستەر ەنگىزۋگە نەمەسە تولىقتىرۋعا مۇمكىندىك بار. مۇنداي تاجىريبە الاياقتىق تاۋەكەلدەرىن ازايتىپ, كليەنت پەن اگەنت اراسىنداعى داۋلاردىڭ الدىن الادى.
قاي قالاعا قارجى سالعان ءتيىمدى؟
كەيىنگى جىلدارى الماتى مەن استاناداعى تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ ايىرماشىلىعى ايتارلىقتاي قىسقاردى. ەگەر بىرنەشە جىل بۇرىن ەلورداداعى باعا وڭتۇستىك استانادان 30–40 پايىزعا تومەن بولسا, بۇگىندە بۇل ايىرماشىلىق ءىس جۇزىندە جويىلعان.
Qazaq Expert Club قۇرىلىس سالاسىنىڭ ساراپشىسى ديليارا سەيىتنۇروۆا مۇنى استانا نارىعىنىڭ قارقىندى دامۋىمەن بايلانىستىرادى.
«بۇرىن ايىرماشىلىق انىق بايقالاتىن. قازىر باعالار ءىس جۇزىندە تەڭەستى. بۇل – ەلوردا نارىعىنداعى بەلسەندى ءوسىمنىڭ ناتيجەسى», دەيدى ساراپشى.
الماتى نارىعى بىرنەشە سەگمەنتكە بولىنەدى. ماسەلەن, الاتاۋ جانە ناۋرىزباي اۋداندارىندا ەكونوم-كلاسس تۇرعىن ءۇيىنىڭ ءبىر شارشى مەترى 480–550 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا بولسا, كومفورت-كلاسس سەگمەنتىندە بۇل كورسەتكىش 650–780 مىڭ تەڭگەگە جەتەدى. ال بوستاندىق پەن اۋەزوۆ اۋداندارىندا, اسىرەسە اباي داڭعىلىنان جوعارى ورنالاسقان تۇرعىن ۇيلەردىڭ باعاسى 800 مىڭ تەڭگەدەن باستالىپ, 1,5 ميلليون تەڭگەگە دەيىن بارادى. مەدەۋ اۋدانىندا بۇل كورسەتكىش ودان دا جوعارى.
استانادا تۇرعىن ءۇي باعاسى جاڭا اۋدانداردىڭ دامۋىنا بايلانىستى قالىپتاسىپ وتىر. سارىارقا اۋدانىندا تۇرعىن ءۇيدىڭ ءبىر شارشى مەترى 315–500 مىڭ تەڭگە بولسا, نۇرا اۋدانىندا 525–595 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا. ال ەسىل اۋدانىندا, اسىرەسە EXPO ماڭىندا باعا 530 مىڭ تەڭگەدەن 1,1 ميلليون تەڭگەگە دەيىن جەتەدى.
ساراپشىنىڭ مالىمەتىنشە, 2025 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا استانادا تۇرعىن ءۇي مامىلەلەرىنىڭ تاريحي رەكوردى تىركەلگەن. ال 2026 جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا جارنامالارداعى باعا ءوسىمى الماتىداعى 1 پايىزعا قارسى شامامەن 7 پايىزدى قۇراعان.
وڭ كوشى-قون سالدوسى ەلورداداعى سۇرانىستى ارتتىرىپ, باعانىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەتىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
جالداۋ نارىعىندا دا ايىرماشىلىق بايقالادى. الماتىدا ءبىر بولمەلى پاتەردى جالداۋ قۇنى قالانىڭ ورتالىعىندا شامامەن 365 مىڭ تەڭگە, شەتكى اۋدانداردا 238 مىڭ تەڭگە دەڭگەيىندە قالىپتاسقان. كەيىنگى ايلاردا باعانىڭ ازداپ تومەندەۋ ءۇردىسى بايقالادى. جىلدىق تابىستىلىق 5–7 پايىزدى قۇراپ, ينۆەستيتسيانىڭ وتەلۋ مەرزىمى ورتا ەسەپپەن 13–15 جىلعا سوزىلادى.
استانادا ءبىر بولمەلى پاتەردى جالداۋ قۇنى ورتالىقتا شامامەن 259 مىڭ تەڭگە, شەتكى اۋدانداردا 173 مىڭ تەڭگە شاماسىندا. مۇندا جالداۋ تابىستىلىعى 7–9 پايىزعا دەيىن جەتەدى.
Colliers Kazakhstan دەرەكتەرىنە سايكەس, ەلوردانىڭ كەيبىر اۋداندارىندا ەكى بولمەلى پاتەردىڭ ناقتى تابىستىلىعى, باعا ءوسىمىن ەسەپتەگەندە, 13 پايىزعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن. ينۆەستيتسيانىڭ وتەلۋ مەرزىمى شامامەن 10–12 جىل.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قاي قالاعا قارجى سالۋ قاجەتتىگى ينۆەستوردىڭ ماقساتىنا بايلانىستى. ەگەر نەگىزگى ماقسات – باسپانانى ءوزىڭىز پايدالانۋ نەمەسە كاپيتالدى ساقتاۋ بولسا, الماتى نارىعى تۇراقتىراق سانالادى. مۇندا جالعا الۋشىلاردىڭ تولەم قابىلەتى جوعارى ءارى بوس تۇرعان پاتەرلەردىڭ ۇلەسى از.
ال ينۆەستيتسيالىق تۇرعىدان العاندا استانا نارىعى تارتىمدىراق كورىنەدى. سەبەبى مۇندا تۇرعىن ءۇي باعاسى جوعارى قارقىنمەن ءوسىپ كەلەدى.
تۇرعىن ءۇي قۇنى قالاي قالىپتاسادى؟
الماتىداعى جاڭا تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىندە ءبىر شارشى مەتردىڭ ورتاشا باعاسى بۇگىندە 750–850 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا.
كوپشىلىك تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ جوعارى بولۋىن قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ پايداقورلىعىمەن بايلانىستىرادى. الايدا ءبىر شارشى مەتردىڭ شارتتى تۇردە 800 مىڭ تەڭگەلىك قۇنىن بولشەكتەپ قاراستىرساق, قاراجاتتىڭ قايدا جۇمسالاتىنى انىق كورىنەدى.
شىعىنداردىڭ ەڭ ۇلكەن بولىگى قۇرىلىس جۇمىستارىنا كەتەدى. ءبىر شارشى مەتر سالۋعا ورتا ەسەپپەن 320–380 مىڭ تەڭگە قاجەت. ونىڭ شامامەن 165 مىڭ تەڭگەسى قۇرىلىس ماتەريالدارىنا, 75 مىڭ تەڭگەسى جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسىنا جۇمسالادى. ال سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قوسىمشا 30–35 مىڭ تەڭگە كەتەدى.
ەكىنشى ءىرى شىعىن – جەر تەلىمى. ونىڭ قۇنى ءبىر شارشى مەترگە شاققاندا 160–180 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. الماتىنىڭ جوعارى بولىگىندە نەمەسە «التىن كۆادرات» اۋماعىندا جەردىڭ ۇلەسى جالپى قۇننىڭ تورتتەن بىرىنە دەيىن جەتۋى مۇمكىن.
باعانىڭ اۋدانعا قاراي ءارتۇرلى بولۋى دا وسى فاكتورلارمەن بايلانىستى. جەر قانشالىقتى قىمبات بولسا, تۇرعىن ءۇيدىڭ سوڭعى باعاسى دا سوعۇرلىم جوعارى بولادى.
سونىمەن بىرگە تۇرعىن ءۇي باعاسىنا قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ 12 پايىزدان 16 پايىزعا دەيىن ءوسۋى دە اسەر ەتۋدە. قازىرگى جاعدايدا سالىق جۇكتەمەسى ءبىر شارشى مەترگە شاققاندا 144–160 مىڭ تەڭگە كولەمىندە, ياعني جالپى قۇننىڭ شامامەن بەستەن ءبىر بولىگىن قۇرايدى.
قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ وپەراتسيالىق شىعىندارى دا از ەمەس. ساتۋ كەڭسەلەرىن ۇستاۋ, ماركەتينگ پەن جارناما شىعىندارى ءبىر شارشى مەترگە 56–80 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا بولسا, قۇرىلىسقا تارتىلعان نەسيەلەردىڭ پايىزدىق تولەمدەرى تاعى 40–64 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى.
ناتيجەسىندە, قۇرىلىس سالۋشىنىڭ تازا پايداسى ءبىر شارشى مەتردەن شامامەن 50–70 مىڭ تەڭگە نەمەسە جالپى قۇننىڭ 6–8 پايىزى دەڭگەيىندە قالىپتاسادى. قۇرىلىس سالاسىنىڭ جوعارى تاۋەكەلدەرىن ەسكەرسەك, بۇل اسا جوعارى تابىس ەمەس.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ وسۋىنە اسەر ەتەتىن فاكتورلار ءالى دە ساقتالىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا جاڭا تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ جانىنان مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار سالۋعا قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ مىندەتتى جارنا تولەۋى ماسەلەسى تالقىلانۋدا. ەگەر مۇنداي تالاپ ەنگىزىلسە, ءار شارشى مەتردىڭ وزىندىك قۇنىنا قوسىمشا 15–20 مىڭ تەڭگە قوسىلۋى مۇمكىن.
سوندىقتان بۇگىنگى باعالاردى نارىقتىڭ ەڭ جوعارعى شەگى دەپ قاراستىرۋعا نەگىز جوق. حالىق سانىنىڭ ءوسۋى, ۋربانيزاتسيا, قۇرىلىس شىعىندارىنىڭ قىمباتتاۋى جانە جاڭا ينفراقۇرىلىمدىق تالاپتار الداعى جىلدارى تۇرعىن ءۇي نارىعىنا ىقپالىن جالعاستىرا بەرمەك.
الماتى
