ەكونوميكانىڭ جاڭا مودەلى

قارجى قىزمەتى قالاي جەڭىلدەدى؟

كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە وسى باعىتتاعى ءىرى باستامالار كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلا باستادى. سۋپەركومپيۋتەرلەر ىسكە قوسىلىپ, جاساندى ينتەللەكت ورتالىقتارى قۇرىلدى, لوگيستيكا مەن مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنا تسيفرلىق شەشىمدەر ەنگىزىلدى. بۇل جوبالاردىڭ جۇزەگە اسۋ بارىسى تۋرالى بۇعان دەيىن دە جازعان ەدىك. ەندىگى ماڭىزدى ماسەلە – ولاردىڭ ەكونوميكاعا قانداي ناقتى اسەر بەرىپ جاتقانى جايىندا.

ەلىمىز كەيىنگى جىلدارى فينتەحتىڭ دامۋ قارقىنى جونىنەن كوپ مەملەكەتتەن وزىق. بۇگىندە ميلليونداعان ازامات كۇندەلىكتى تولەمنەن باستاپ نەسيە راسىم­دەۋگە دەيىنگى قىزمەتتەردىڭ باسىم بولى­گىن سمارتفون ارقىلى پايدالانادى. Finratings.kz باس ديرەكتورى, بانك جانە اكىم­شىلىك قۇقىق سالاسىنىڭ ساراپشىسى بولات ءماحاناليننىڭ ايتۋىنشا, فينتەحتىڭ ءوزى جاڭا قۇبىلىس ەمەس. تەك كەيىنگى جىلدارى ول ەكونوميكانىڭ دەربەس باعىتىنا اينالدى.

«فينتەح تەرمينى العاش رەت 1990 جىل­­دار­دىڭ باسىندا امەريكالىق Citicorp بانكىنىڭ ىشكى تەحنولوگيالىق باعدارلاماسىندا قولدانىلعان. الاي­دا بۇل ۇعىم جەكە يندۋستريا رەتىندە 2008 جىلعى جاھاندىق قارجى داع­دارى­سىنان كەيىن قالىپتاستى. سول كەزدە ءداستۇرلى بانك-تەرگە دەگەن سەنىم السىرەپ, تەحنولوگيالىق ستارتاپتار نارىقتاعى بوس كەڭىستىكتى تەز تولتىرا باستادى. ولار قارجىلىق قىزمەتتەردى بيۋروكراتياسىز, ۇزاق كۇتۋسىز ءارى جاسىرىن كوميسسيالارسىز ۇسىندى. وسى كەزەڭدە PayPal جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى, العاشقى p2p-كرەديتتەۋ پلاتفورمالارى پايدا بولدى, كەيىننەن نەوبانكتەر قالىپتاستى. بۇرىن مۇنداي ءوتىنىمدى بانك قىزمەتكەرلەرى بىرنەشە كۇن بويى تەكسەرەتىن. قازىر جۇيە كرەديتتىك بيۋرولار دەرەگىن, كليەنتتىڭ ترانزاكتسيالىق تاريحىن, تولەم ءتارتىبىن اۆتوماتتى تۇردە تالداپ, شەشىمدى نەبارى 90 سەكۋند ىشىندە قابىلداي الادى», دەپ ءتۇسىندىردى ساراپشى.

 الەمدە ءموبيلدى قارجى سەرۆيستەرى كەڭ تاراعانعا دەيىن شامامەن 1,4 ميلليارد ادامنىڭ بانك قىزمەتتەرىنە قولى جەتپەگەن. سەبەبى ولار بانك بولىمشەلەرىنەن الىس تۇردى نەمەسە قاجەتتى قۇجاتتاردى جيناي المادى. فينتەح وسى كەدەرگىلەردىڭ كوبىن جويدى. ەلىمىزدە بۇل اسىرەسە اۋىلدىق وڭىرلەردە انىق بايقالادى.

«ەلىمىزدە حالىقتىڭ ورتاشا جاسى –  شامامەن 31 جاس. بۇل – سمارتفوندى نەگىزگى قۇرال رەتىندە قابىلداعان بۋىن. ەكىن­شىدەن, ەلىمىزدە ءداستۇرلى بانك ينفرا­قۇرىلىمى بارلىق وڭىردە بىردەي دامى­ماعان ەدى. سوندىقتان ازاماتتار ەسكى جۇيە­دەن جاڭا جۇيەگە كوشكەن جوق, بىردەن تسيفر­لىق قىزمەتتەردى پايدالانا باستا­دى. ۇشىنشىدەن, eGov, ەلەكتروندى تسيفر­لىق قولتاڭبا, تسيفرلىق قۇجاتتار سەكىلدى مەملەكەتتىك سەرۆيستەر قوعامدى تسيفرلىق ورتاعا ەرتەرەك بەيىمدەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ونلاين نەسيە راسىمدەۋ نەمەسە قارجىلىق وپەراتسيالاردى قاشىقتان جۇرگىزۋ قالىپتى قۇبىلىسقا اينالدى. سون­دىقتان بولاشاقتاعى باسەكە بانك-تەر اراسىندا ەمەس, تۇتاس تسيفرلىق ەكو­جۇيەلەر اراسىندا جۇرەدى. بۇل تۇرعى­دان العاندا قازاقستاننىڭ بەلگىلى ءبىر ارتىقشىلىعى بار. ەلدە مۇنداي مودەلدەر قازىردىڭ وزىندە قالىپتاسىپ ۇلگەردى», دەيدى ب.ماحانالين. 

400 مىڭ ادام جۇمىسسىز قالۋى مۇمكىن

دەگەنمەن تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم قۇرۋ, سۋپەركومپيۋتەرلەردى ىسكە قوسۋ نەمەسە جاڭا پلاتفورمالاردى ەنگىزۋ ءوز الدىنا ماقسات ەمەس. ونىڭ تۇپكى ناتيجەسى ەكونوميكا مەن ەڭبەك نارىعىندا كورىنۋگە ءتيىس. سوندىقتان جاساندى ينتەللەكت توڭىرەگىندەگى باستى سۇراقتاردىڭ ءبىرى – بۇل تەحنولوگيا جۇمىس ورىندارىن قىسقارتا ما, الدە جاڭا مۇمكىندىكتەر اشا ما دەگەن ماسەلە.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى الداعى 10 جىل ىشىندە جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋگە بايلانىستى ەلىمىزدە 400 مىڭعا دەيىن ادام جۇمىسىنان ايىرىلۋى مۇمكىن ەكەنىن مالىمدەدى. مۇنداي بولجام قوعامدا الاڭداۋشىلىق تۋعىزعانىمەن, ساراپشىلار ماسەلەنى تەك تاۋەكەل تۇرعىسىنان قاراستىرۋ جەتكىلىكسىز ەكەنىن ايتادى. Qazaq Expert Club ساراپشىسى, قارجىگەر سايدا تىلەۋلەنوۆانىڭ پىكىرىنشە, جاساندى ينتەللەكت ەڭبەك نارى­عىنا بەلگىلى ءبىر قىسىم تۇسىرگەنىمەن, ونىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى الدەقايدا اۋقىمدى.

«بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىندا شامامەن 9,8 ميلليون ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. ەگەر 400 مىڭ جۇمىس ورنى قىسقارسا, بۇل جالپى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ شامامەن 4 پايىزىنا تەڭ بولادى. ەڭبەك نارىعى ءۇشىن بۇل ەلەۋلى كورسەتكىش ەكەنى ءسوزسىز. الايدا تەحنولوگيالىق وزگەرىستەردى تەك قىسقاراتىن جۇمىس ورىندارىنىڭ سانى ارقىلى باعالاۋ دۇرىس ەمەس. تاريح كورسەتكەندەي, ءاربىر تەحنولوگيالىق توڭكەرىس بەلگىلى ءبىر ماماندىقتاردى ىعىستىرعانىمەن, سونىمەن قاتار جاڭا كاسىپتەردىڭ پايدا بولۋىنا جول اشقان. جاساندى ينتەللەكت ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن تاۋەكەل عانا ەمەس, جاڭا ءوسىم كوزى دە بولا الادى. PwC كومپانياسىنىڭ باعالاۋىنشا, 2030 جىلعا قاراي جاساندى ينتەللەكتىنىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا قوساتىن ۇلەسى 15 تريلليون دوللاردان اسادى. بۇل تسيفرلار تەحنولوگيانىڭ اۋقىمىن عانا ەمەس, ونىڭ جاھاندىق ەكونومي­كالىق قۇرىلىمدى قانشالىقتى وزگەرتەتىنىن كورسەتەدى», دەپ ءتۇسىندىردى ساراپشى.

بىزگە ەڭ ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ەڭبەك ونىمدىلىگى. بۇل – كوپ جىلدان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان قۇرىلىمدىق تۇيت­كىل­دەردىڭ ءبىرى. ۇزاق مەرزىمدە جاساندى ينتەللەكت ونىمدىلىكتى ارتتىرۋدىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنىڭ بىرىنە اينالۋى مۇمكىن. بيزنەس تۇرعىسىنان قاراعاندا بۇل – وپەراتسيالىق شىعىنداردى ازايتۋ, ۇدەرىستەردى جەدەلدەتۋ, اناليتيكا ساپاسىن ارتتىرۋ جانە رەسۋرستاردى ءتيىمدى باسقارۋ دەگەن ءسوز. مۇنداي مۇمكىندىكتەر اسىرەسە بانك سەكتورىندا, لوگيستيكادا, تاۋ-كەن ونەركاسىبىندە, ساۋدادا جانە مەملەكەتتىك باسقارۋدا انىق بايقالادى. قۇجات اينالىمى مەن كۇندەلىكتى وپەراتسيالاردى ءىشىنارا اۆتوماتتاندىرۋدىڭ ءوزى مەملەكەت پەن بيزنەسكە جىل سايىن جۇزدەگەن ميلليارد تەڭگە ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرۋى ىقتيمال.

«جاساندى ينتەللەكت ەكونوميكانى كولەڭكەدەن شىعارۋدىڭ دا ماڭىزدى قۇرالىنا اينالا الادى. ۇدەرىستەر تسيفرلىق فورماتقا كوشكەن سايىن سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلى تومەندەيدى, كولەڭكەلى سحەمالارعا مۇمكىندىك ازايادى, ادامي فاكتوردىڭ ىقپالى قىسقارادى. مەملەكەت ءۇشىن بۇل سالىق تۇسىمدەرىنىڭ ارتۋىن جانە بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىن بىلدىرەدى. سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىك سەكتوردا دا ەلەۋلى وزگە­رىس­تەر بولۋى مۇمكىن. قازاقستان ءداستۇر­لى تۇردە جوعارى اكىمشىلىك شىعىن­دار ما­سە­لەسىمەن بەتپە-بەت كەلەدى. مەملەكەتتىك قىز­مەت­تەردى, اناليتيكانى جانە دەرەكتەردى وڭدەۋدى اۆتوماتتاندىرۋ بيۋروكراتيالىق راسىمدەردى قىسقارتىپ, شەشىم قابىلداۋ جىلدامدىعىن ارتتىرىپ, ازاماتتارعا كورسەتىلەتىن قىزمەت ساپاسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى س.تىلەۋلەنوۆا. 

باسەكەنىڭ جاڭا ەرەجەسى

جاساندى ينتەللەكت ەڭبەك نارىعىن عانا ەمەس, بيزنەس پەن قارجى سەكتورىنداعى با­سەكە قاعيدالارىن دا وزگەرتىپ جاتىر. بۇعان دەيىن تسيفرلاندىرۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى قىزمەت كورسەتۋدى جەدەلدەتۋ بولسا, ەندى ماسەلە جىلدامدىقتان دا تەرەڭ دەڭگەيگە ءوتىپ بارادى. «Bereke Bank» شاعىن جانە ورتا بيزنەس ساتىلىمدارى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى اسقار قاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, كاسىپكەرلەردىڭ قارجى ينستيتۋتتارىنا قوياتىن تالابى تۇبەگەيلى وزگەرگەن.

«بيزنەس بانكتەن جاي عانا جىلدام قىزمەت كۇتپەيدى. ول جىلدام ءارى ءدال شەشىم كۇتەدى. قازىر جىلدامدىقتىڭ ءوزى باسەكەلىك ارتىقشىلىق بولۋدان قالدى. قازاقستانداعى فينتەح كومپانيالارى مەن مەملەكەت تسيفرلاندىرۋ باعىتىندا ۇلكەن جۇمىس اتقاردى. ءبىز جەكە تۇلعا رەتىندە كوپتەگەن قىزمەتتى ءبىر-ەكى باتىرمامەن الامىز. سول سەبەپتى كاسىپكەر كەشكە تاماعىنا تاپسىرىستى بىرنەشە سەكۋندتا راسىمدەپ, كەلەسى كۇنى كەڭسەسىنە كەلگەندە كورپوراتيۆتىك قارجى قىزمەتتەرىنىڭ ءالى دە باياۋ جۇمىس ىستەيتىنىنە تاڭىرقايدى. كليەنت ءۇشىن شوت اشۋ نەمەسە قىزمەت كورسەتۋ عانا جەتكىلىكسىز. وعان كۇردەلى جاع­دايدا ساپا­لى ساراپشىلىق قولداۋ قاجەت. سون­دىق­تان جاڭا ەكونوميكادا باتىرمانى تەز باساتىن بانك ەمەس, كليەنتكە قاي باتىر­ما قاجەت ەكەنىن وزگەلەردەن بۇرىن تۇسى­نەتىن بانك جەڭەدى», دەيدى اسقار قاليەۆ.

سوندىقتان قارجى ۇيىمدارىنىڭ باسەكەلىك ارتىقشىلىعى باسقا باعىتتارعا اۋىسا باستايدى. ەڭ ماڭىزدى فاكتوردىڭ ءبىرى – بانك قىزمەتىنىڭ كليەنت بيزنەسىنە نەعۇرلىم تەرەڭ كىرىگۋى. ەگەر قارجى ۇيى­مى سىرتقى ساۋدا كەلىسىمشارتتارىنا, لوگيس­تيكاعا, تولەم جۇيەسىنە جانە وپەراتسيالىق ۇدەرىستەرگە ەنىپ ۇلگەرسە, كاسىپكەر تاريف ايىرماشىلىعى ءۇشىن سەرىكتەسىن اۋىستىرا قويمايدى. سەبەبى بيزنەس-ۇدەرىستەردى قايتا قۇرۋ شىعىنى الدەقايدا جوعارى بولادى.

«كاسىپكەرگە جاي عانا ءونىم ەمەس, ناقتى ماسەلەسىن شەشەتىن قۇرال قاجەت. بىرەۋگە اينالىم قاراجاتىن باسقارۋ ماڭىزدى بولسا, ەكىنشىسىنە تەندەرگە قاتىسۋ نەمەسە كە­لىسىم­شارت مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋ ماڭىز­دى بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان قارجى سەرۆيس­تەرى كليەنت­تىڭ ناقتى جاعدايىنا بەيىم­دەلۋگە ءتيىس. مەنىڭشە, قارجى سالاسىن­دا جاۋاپ­­كەر­شىلىكتى تولىقتاي الگوريتمگە بەرۋ مۇمكىن ەمەس. جاساندى ينتەللەكت تال­­داي­دى, ۇسىنادى, كومەكتەسەدى. بىراق ءىرى حالىق­ارالىق كەلىسىمشارتتار نەمەسە قا­ۋىپسىز­دىك­كە قاتىستى ماسەلەلەر تۋىندا­عان­دا كليەنت جا­ۋاپ­كەرشىلىكتى ءوز موينى­نا الا­­تىن سە­رىك­تەس­تى كورگىسى كەلەدى. سون­دىقتان ال­گو­ريتمدەر كۇن­دەلىكتى جۇمىستى جەڭىل­دەت­­كەنى­مەن, ست­رات­ەگيالىق سەرىكتەستىك پەن كاسى­بي سا­راپ­تاما قۇنىن جوعالتپايدى», دەيدى ول.

ءبىر كەزدەرى ينتەرنەت پەن سمارتفون كۇندە­لىكتى ءومىردى قالاي وزگەرتسە, جاساندى ينتەل­لەكت تە ەكونوميكاعا ءدال سونداي ىقپال ەتۋگە جاقىن تۇر. قازىر بۇل وزگە­رىس­تەر­دىڭ العاشقى بەلگىلەرى عانا كورى­نىپ جاتىر. ال نەگىزگى ناتيجە الداعى جىل­دارى انىق بايقالادى. ەلىمىز وسى جاڭا كەزەڭگە قانداي دايىندىقپەن بارادى, قاي سالالار ۇتادى, ەڭبەك نارىعى قا­لاي وزگەرەدى؟ بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋابى ءالى تالاي تالقىلانارى انىق. ءبىز دە وسى تا­قى­­رىپقا الداعى ۋاقىتتا قايتا ورالامىز.