ميراندا قاعيداسى «ۇندەمەۋگە قۇقىڭىز بار»

ء«سىزدىڭ ۇندەمەۋگە قۇقىڭىز بار. ايتقاندارىڭىزدىڭ ءبارى سوتتا سىزگە قارسى قولدانىلۋى مۇمكىن. ءسىزدىڭ ادۆوكات شاقىرۋعا قۇقىعىڭىز بار. ەگەر ادۆوكات جالداۋعا قاراجاتىڭىز بولماسا, ونى مەملەكەت قامتاماسىز ەتەدى». بۇل ءسوزدى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كۇدىكتىنى ۇستاعان كەزدە ايتۋعا ءتيىس. ويتكەنى تەرگەۋدىڭ الدىندا ءاربىر ادامعا قۇقىعى ءتۇسىندىرىلۋى كەرەك. ميراندا قاعيداسى وسىنى كوزدەيدى. ال ەگەر ۇستالعان ادامعا قۇقىعى ايتىلماسا, ونىڭ تەرگەۋ كەزىندە بەرگەن جاۋاپتارى كەيىن وزىنە قارسى بولىپ, سوتتا ايعاق رەتىندە پايدالانىلا المايدى.

ميراندا قاعيداسى 1966 جىلى اقش جوعارعى سوتى قاراعان ەرنەستو ميراندا ىسىنەن كەيىن قالىپتاستى. ەرنەستو ميراندا اۋىر قىلمىس جاسادى دەگەن كۇدىكپەن ۇستالىپ, ەكى ساعات تەرگەلگەن سوڭ, ءوز كىناسىن مويىنداعان. ويتكەنى ول ۇندەمەۋگە, ادۆوكات كومەگىنە جۇگىنۋگە بولاتىنىن بىلمەگەن. مۇنى بايقاعان سوت ميراندادان الىنعان جاۋاپتاردى زاڭسىز دەپ تانىپ, وسى وقيعادان كەيىن پوليتسياعا كۇدىكتىنى جاۋاپقا الماس بۇرىن وعان قۇقىقتارىن ەسكەرتۋدى مىندەتتەيدى.

ەڭ الدىمەن «ميراندا ەرەجەسى» دەگەنىمىز نە دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرىپ كورەيىك. «قاراپايىم تىلمەن تۇسىندىرسەك, «ميراندا ەرەجەسى» دە­گەنىمىز ادامدى قۇقىق قورعاۋ قىز­مەت­كەرلەرى قانداي دا ءبىر قىلمىسقا كۇدىكپەن ۇستاعاندا, ۇستاۋ سەبەپتەرى مەن ادامنىڭ قانداي قۇقىقتارى بار ەكەن­دىگىن تۇسىندىرەتىن قۇقىقتىق نورما», دەيدى باس پروكۋروردىڭ اعا كومەكشىسى بەرىك ۇيسىنباەۆ.

«اتاپ ايتقاندا, ۇستاپ الۋ كە­زىن­دە قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگا­نىنىڭ لاۋازىمدى ادامى, ونىڭ قانداي قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋ­شىلىق جاسادى دەگەن كۇدىك بويىنشا ۇستاپ الىن­عانىن اۋىزشا حابارلاپ, وعان ءبىرىنشى – قورعاۋشى شاقىرۋ, ەكىنشى – ۇنسىزدىك ساقتاۋ قۇقىعىن, ءۇشىنشى – ونىڭ ايتقاندارى سوتتا وعان قارسى قولدانىلۋى مۇمكىن ەكەنىن تۇسىن­دىرۋگە ءتيىس. بۇل نورما جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ 18-بابى 3-بولىگىنە ەنگىزىلدى. بۇرىن حالىقارالىق قاعيدات قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستىڭ 131-بابىنىڭ 1-بولىگىندە دە بەلگىلەنگەن ەدى», دەگەن باس پروكۋروردىڭ اعا كومەكشىسى بۇل ەرەجەلەردىڭ نەگىزگى زاڭىمىزعا ەنۋى ونى جوعارعى زاڭ كۇشىنە يە بولعانىن بىلدىرەتىنىن دە اتاپ ءوتتى.

«بۇل نورما ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى جالعان ايىپتاۋدان قورعاپ, ءادىل قىلمىستىق پروتسەستىڭ جۇرگىزىلۋىنە باعىتتالعان. ادام ءوز قۇقىقتارىن بىلسە, «ميراندا ەرەجەسىن» ءوزىن قورعاۋ ءۇشىن ءتيىمدى پايدالانا الادى. سوندىقتان دا قازىر وسى ەرەجەلەردى قاراپايىم حالىققا باق ارقىلى تۇسىندىرۋگە ەرەكشە ءمان بەرىلىپ وتىر. بۇدان بولەك بۇل قاعي­داتتار بارىنە قولجەتىمدى زاڭ كىتاپ­تارىندا دا بار. تەك ولاردى دۇرىس پايدالانا ءبىلۋى كەرەك», دەيدى بەرىك ناريمان ۇلى.

«حالىقارالىق ەرەجەلەردى اتا زاڭعا ەنگىزگەننەن نە وزگەرەدى؟» دەگەن سۇراعىمىزعا جاۋاپ بەرگەن زاڭگەر سەرىك سىدىقوۆ مەملەكەتتىڭ ەڭ باستى مىندەتى كونستيتۋتسيالىق ءتارتىپ پەن زاڭداردىڭ مۇلتىكسىز ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ەكەنىن العا تارتتى. «بۇكىل مەملەكەتتىك, قوعامدىق, جەكەمەنشىك ۇيىمدار, جەكەلەگەن لاۋازىم يەلەرى جانە بارشا ازامات كونستيتۋتسيا ۇستەمدىگىنىڭ ساق­تالۋىنا اسا مۇددەلى. بۇل رەتتە ازا­ماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىقتارىن قورعاۋ, سونداي-اق زاڭ­دار­دىڭ ناقتى ورىندالۋ تەتىك­تەرىن كۇشەيتۋ ايرىقشا ماڭىزعا يە. وسىعان بايلانىستى ەلى­مىزدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىنىڭ 18-بابىنىڭ 3-تارماعىندا كوزدەلگەن ء«ار ادامعا ۇستالعان ساتتە بوستاندىعىن شەكتەۋ نەگىزدەرى جانە ونىڭ قۇقىقتارى تۇسىن­دىرىلەدى» دەگەن قاعيدا ەنگىزىل­دى», دەيدى ول.

زاڭگەردىڭ ايتۋىنشا, جالپى ادام ەرتە زاماننان-اق ادىلدىككە ۇمتى­لىپ كەلەدى. ادىلدىكتىڭ قۇقىق­تىق سانا تۇرعىسىنداعى ءمانى مەن ماڭىزى – بارشا ادامزاتتىڭ الەۋ­مەت­تىك ەركىندىگى مەن تەڭدىگى, ادەپ, قۇقىق, زاڭ الدىندا تەڭ, بىردەي مۇم­كىندىككە يە. ال بۇل زامان تالا­بىنا ساي جاڭا ماقساتتارعا قول جەتكىزۋدە مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ, ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ كەپىل­دىكتەرىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى قالىپ­تاس­قان قۇقىقتىق جۇيەنى جەتىلدىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.

«بۇل – زاڭدى قۇبىلىس. جۋىردا قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسيادا ەلىمىز ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت دەپ جاريالادى. مەملەكەت­تىڭ ەڭ جوعارى قۇندىلىعى – ادام, ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوس­تان­دىق­­تارى. ادىلدىكتىڭ باستى ولشەمى – ادام قۇقىق­تارى تەڭدىگىن قام­تاماسىز ەتىپ جۇزەگە اسىرۋ. ەن­گىزىلگەن ميراندا قاعيداسى – وسى ادىل­دىكتىڭ ءبىر كەپىلى», دەدى زاڭگەر.

نەگىزى «ميراندا ەرەجەسى» 2015 جىلى ەلىمىزدىڭ قىلمىستىق-پرو­تسەس­تىك كودەكسىنە ەنگىزىلگەن. ال قازىر كونستيتۋتسيادا نورما رەتىندە قاراس­تىرىلادى. س.سىدىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ 1995 جىلى قا­بىل­­دانعان كونستيتۋتسياسىنىڭ 16-بابىنىڭ 3-تار­ماعىندا ۇستالعان, تۇت­­قىن­دا­ل­عان, قىلمىس جاسادى دەپ ايىپ تاعىلعان ءاربىر ادام سول كەز­دەن باستاپ, ادۆوكاتتىڭ (قورعاۋ­شى­نىڭ) كومەگىن پايدالانۋ قۇقىعى عانا قاراستىرىلعان.

«سونىمەن قاتار وسى كونستيتۋ­تسيا­نىڭ 77-بابىنىڭ 3-تارماعىنىڭ 6) جانە 7) تارماق­شا­لارى بويىنشا ايىپتالۋشى ءوزىنىڭ كىناسىزدىگىن دالەلدەۋگە مىن­دەت­تى ەمەس ەكەنىن جانە ەشكىم وزىنە-ءوزى, جۇبايىنا (زايىبىنا) جانە زاڭمەن بەلگىلەنگەن شەك­تەگى جاقىن تۋىستارىنا قارسى ايعاق بەرۋگە مىندەتتى ەمەس ەكەنى جونىن­دەگى قاعيداتتى تەك سۋديا زاڭدى قولدانعان كەزدە باسشىلىققا الۋعا ءتيىس ەكەنى تۋرالى ەرەجە بەل­گىلەنگەن. وسىلايشا, كۇدىكتىنىڭ «ۇنسىزدىكتى ساقتاۋ قۇقىعى» قىل­مىس­تىق-پروتسەستىك كودەكستە قاراس­تى­رىلعانىنا قاراماستان, 1995 جىلعى كونستيتۋتسيادا ناقتى­لان­با­عانىن بايقاۋعا بولادى. وسى­عان بايلانىستى جاڭا كون­ستي­تۋتسيادا ءار ادامعا ۇستالعان ساتتە بوس­تاندىعىن شەكتەۋ نەگىزدەرى جانە ونىڭ قۇقىقتارىن ءتۇسىندىرۋ جونىندەگى قۇقىعىن ناقتى بەلگىلەۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. ۇستالعان نەمە­سە تۇتقىندالعان ادامنىڭ جو­عا­رىدا اتالعان قۇقىعىنىڭ كونس­تيتۋتسيالىق قاعيدات  دەڭگەيىنە كوتە­رىلۋى ولاردىڭ قۇقىقتارىن قور­عاۋ كەپىلدىكتەرىن بارىنشا كۇشەيت­پەك», دەپ ءتۇسىندىردى زاڭگەر.

قازىر «ميراندا ەرەجەسى» سەكىلدى زاڭ تالاپتارى ۇلىبريتانيا, اۋسترا­ليا, گەرمانيا, فرانتسيا مەن رە­سەيدە ەنگىزىلگەن. س.سىدىقوۆ اتال­عان قاعيداتتىڭ تاريحىن دا ايتىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, اۋەلدە ەجەلگى ريمدىكتەردىڭ قىلمىس­تىق ءىس جۇرگىزۋ پروتسەسىندە بۇل قۇقىق­تىق ۇعىم «Nemo tenetur se ipsum accusare» (ەشكىم وزىنە قارسى كۋالىك بەرۋگە مىندەتتى ەمەس) قاعي­دا­­سىنا نەگىزدەلگەن. كەيىنىرەك XIII عاسىردىڭ اياعىنا تامان مۇنداي قاعيدا انگليادا دا بەلگىلەندى. ۋاقىت وتە كەلە «ەشكىم وزىنە قارسى كۋالىك بەرۋگە مىندەتتى ەمەس» دەگەن قاعيدا اعىلشىن-ساكسوندىق قۇ­قىق جۇيەسىندەگى ەلدەردىڭ بارلى­عىن­دا دەرلىك قولدانىلاتىن بولدى. ال اقش-تا بۇل قاعيدا كونس­تي­تۋتسيالىق قاعيدات دەڭگەيىنە كوتە­رى­لىپ, اقش كونستيتۋتسياسىنا ەن­گىزىلگەن V تۇزەتۋگە سايكەس «ەش­كىم­دى قىلمىستىق ءىس بويىنشا وزىنە قارسى كۋالىك بەرۋگە ماجبۇرلەۋگە جول بەرىلمەيدى» دەپ بەلگىلەندى. سوندىقتان اقش-تا «ۇنسىزدىك ساقتاۋ قۇقىعى» ايىپ­تا­لۋ­شىنىڭ ەڭ باستى قۇقىعى بولىپ ەسەپتەلەدى.

«جالپى العاندا, «ميراندا ەرەجە­سىنىڭ» مازمۇنى: ادام قاماۋ­عا الىنعان ساتتەن باستاپ نەمەسە قان­داي دا ءبىر باسقا سەبەپتەرمەن قۇزىرلى ورگاندار تاراپىنان ونىڭ بوستاندىعى شەكتەلگەن جاع­داي­دا, جاۋاپ الۋعا تارتىلعان كەزدە ازاماتتىڭ ءوزىن-ءوزى كىنالاماۋ قۇقى­عىنا قاۋىپ تونەتىندىگىندە. ادامنىڭ وسىنداي قۇقىعىن قورعاۋ ءۇشىن ءتيىستى پروتسەستىك كەپىلدىكتەر قاراس­تىرىلۋى قاجەت. ول ءۇشىن كۇدىك­تىدەن جاۋاپ الاردىڭ الدىندا وعان «ەشكىم وزىنە قارسى كۋالىك بەرۋگە مىندەتتى ەمەس» ەكەنى جونىندەگى قۇقى­عىن, ادۆوكاتتىڭ كومەگىن پايدالانۋعا قۇقىلى ەكەنى, ەگەر ول ادۆوكات كومەگىن پايدالانۋعا مۇمكىندىگى جوق بولسا, قورعاۋشىنىڭ مەملەكەت ەسەبىنەن تاعايىن­دالاتىنى مىندەتتى تۇردە ەسكەر­تىلۋى قاجەت. مۇنداي ەسكەرتۋ ناقتى ءارى تۇسىنىكتى تەرميندەر ارقىلى ۇعىن­دىرىلۋى قاجەت», دەيدى زاڭگەر.

ال اقمولا وبلىسىنىڭ شورتاندى اۋداندىق سوتىنىڭ سۋدياسى قاسىم قالماعامبەتوۆ كونستيتۋتسيادا بەكىتىل­گەن «ميراندا ەرەجەسى» وتاندىق قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىنە سەرپىلىس جاساي وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن ارتتىراتىنىن العا تارتتى. «سەبەبى قۇقىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى سونى قول­داناتىن مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق قاتى­ناستار ورناتۋعا اشىقتىعىن كۋالان­­دىرىپ, ەكونوميكالىق, ينۆەستي­تسيالىق, عىلىمي, تۋريستىك الەۋەتىن ارتتىرادى», دەيدى سۋديا.

«قازاقستان ەڭ باستى زاڭىنا «ميراندا ەرەجەسىن» ەنگىزە وتىرىپ, مەملەكەت ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ مەن قامتاماسىز ەتۋ قۇقىقتىق سايا­سات­تىڭ باستى مىندەتى ەكەنىن ايقىن­دايدى. ءوز كەزەگىندە بۇل قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جازالاۋ ساياساتىنان ارىلىپ, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ اياسىنا تارتىلعان ادامداردىڭ قۇقىق­تا­رىن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى الەۋ­مەتتىك ادىلدىكتى ورناتۋعا بەت بۇرۋىنا يتەرمەلەيدى. ەلىمىز ادام قۇقىق­تا­رىنىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىن ءوزىنىڭ نەگىزگى زاڭىندا بەكىتۋ ارقىلى ۇلتتىق زاڭدار مەن ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدا حالىقارالىق ستان­دارتتاردى باسشىلىققا الاتىنىن دا كەپىلدەندىرەدى», دەگەن قاسىم قالماعامبەتوۆ نەگىزگى زاڭعا ەنگىزىلگەن سوڭعى وزگەرىستەردى ناسيحاتتاۋ ماسەلەسىنە دە توقتالدى. «بۇل باعىتتاعى جۇمىسقا زاڭگەر, جۋرناليست, اكادەميالىق قاۋىمداستىق وكىلدەرىن كەڭىنەن تارتقان دۇرىس. حالىق جان-جاقتى حاباردار بولىپ, سول جۇرت كونستيتۋتسيالىق قاعي­دالاردىڭ ساقتالۋىن تالاپ ەتكەندە عانا جاڭا ەرەجەلەر كۇندەلىكتى قولدانىسقا ەنىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى گۋمانيستىك قاعيداتتارعا تولىقتاي بەت بۇرادى», دەيدى ول.