جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزگى جاڭالىعى رەتىندە ونىڭ تولىقتاي ادام مۇددەسى قاعيداتىنا قۇرىلعانىن ايتۋعا بولادى. ياعني ادام, ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى مەملەكەت قىزمەتىنىڭ باستى ولشەمىنە اينالماق.
جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ارتىقشىلىعىن ايتار بولساق, ول – قۇقىقتاردىڭ دەكلاراتيۆتى سيپاتتان ناقتى ىسكە اساتىن مەحانيزمدەرگە كوشۋى. ماسەلەن, ادامنىڭ بوستاندىعىن شەكتەۋ تەك سوت شەشىمى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىنى, كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسى قاعيداتىنىڭ كۇشەيتىلۋى, اركىمنىڭ وزىنە جانە جاقىندارىنا قارسى كۋالىك بەرمەۋ قۇقىعىنىڭ ناقتى بەكىتىلۋى – قۇقىقتىق جۇيەنىڭ ادىلەتتىلىگىن ارتتىراتىن ماڭىزدى قادامدار.
قازىرگى الەم تسيفرلاندىرۋ كەزەڭىنە اياق باسقان تۇستا جاڭا كونستيتۋتسيادا دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى – جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ ءمينيسترى جاسلان ماديەۆ ازاماتتاردىڭ جەكە ومىرىنە قول سۇعىلماۋشىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى نورما ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– قازىرگى تاڭدا الەم تسيفرلىق وزگەرىستەردىڭ قارقىندى كەزەڭىنە قادام باستى. مەملەكەتتىك قىزمەتتەر, قارجى وپەراتسيالارى, ءبىلىم بەرۋ, مەديتسينا جانە الەۋمەتتىك قاتىناستىڭ باسىم بولىگى ەلەكتروندىق فورماتقا كوشتى. بۇل ازاماتتاردىڭ مۇمكىندىگىن كەڭەيتىپ, قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرعانىمەن, جاڭا قاۋىپتەردى دە قاتار الىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى تسيفرلىق داۋىردە دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ ماسەلەسى ەرەكشە ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. ياعني كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە دەربەس دەرەكتەردىڭ قورعالۋىنا ەرەكشە ءمان بەرۋ تسيفرلىق كەڭىستىكتە قاۋىپسىز قۇقىقتىق ورتا قالىپتاستىرادى. جالپى العاندا, تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىن قۇقىقتىق تۇرعىدان بەكىتۋ بولاشاققا جاسالعان ماڭىزدى قادام دەپ بىلەمىن. ول ەلدىڭ قاۋىپسىز دامۋىن قامتاماسىز ەتىپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەدى. بۇل باعىتتاعى وزگەرىستەر قوعامنىڭ زاماناۋي, قاۋىپسىز ءارى ادىلەتتى بولاشاعىنا جول اشادى, – دەيدى مينيستر ج.ماديەۆ.
سونىمەن قاتار نەگىزگى زاڭىمىزدان العاش رەت ءبىلىم مەن عىلىم سالاسى مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ايقىندالىپ وتىر. ءبىر عانا مىسال, «تەگىن ءبىلىم» ۇعىمىنىڭ ورنىنا «اقى تولەمەي, ءبىلىم الۋعا كەپىلدىك بەرىلەدى» دەگەن ناقتى نورما ەنگىزىلدى. ساياساتكەر, جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تازابەك سامبەتبايدىڭ ايتۋىنشا, بۇل نورما ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردى كۇشەيتىپ, ازاماتتاردىڭ ساپالى بىلىمگە قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.
– بۇرىنعى كونستيتۋتسيانىڭ 30-بابىندا ءبىلىم الۋ «تەگىن» دەپ كورسەتىلگەن. شىندىعىندا, «تەگىن» دەگەن ۇعىم كەيدە ابستراكت بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. ويتكەنى وقۋ تەگىن بولعانىمەن, وعان قوسىمشا كەيبىر ءبىلىم بەرۋ قىزمەتتەرى اقىلى بولۋى ىقتيمال. مىسالى, مەملەكەتتىك مەكتەپتەردە نەگىزگى ساباقتار تەگىن بولعانىمەن, قوسىمشا كۋرستار نەمەسە ۇيىرمەلەر اقىلى بولۋى مۇمكىن. ال جاڭا اتا زاڭدا «اقى تولەمەي ءبىلىم الۋعا كەپىلدىك بەرىلەدى» دەپ ناقتى ءارى تۇسىنىكتى تۇردە جازىلعان. بۇل – ءبىلىم سالاسىنداعى الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردى كۇشەيتەتىن ماڭىزدى قادام. ارينە, بارلىق جۇيە بىردەن تولىقتاي اقىسىز فورماتقا اۋىسادى دەپ ايتۋ قيىن. سەبەبى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى – وتە ۇلكەن قۇرىلىم. وعان وزگەرىس ەنگىزۋ ۋاقىت پەن ۇلكەن ەڭبەكتى تالاپ ەتەدى. دەگەنمەن كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا جوباسىندا ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ بولاشاقتا اقىسىز بولاتىنى, ونىڭ ىشىندە باستاۋىش جانە نەگىزگى ورتا ءبىلىم مىندەتتى ەكەنى ناقتى كورسەتىلگەن, – دەيدى ساياساتكەر.
بۇعان قوسا جاڭا كونستيتۋتسيا ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتەتىن ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزدەردى دە قامتيدى. پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى عالامدىق ەكونوميكا جانە تۇراقتى دامۋ ءبولىمىنىڭ اعا ساراپشىسى نۇرداۋلەت ناريمانوۆ اتا زاڭدا ارنايى قۇقىقتىق رەجىمدەر ەنگىزۋ ارقىلى ينۆەستيتسيا تارتۋ, جاڭا وندىرىستەر اشۋ جانە تەحنولوگيالىق كلاستەرلەردى دامىتۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعانىن اتاپ ءوتتى.
– ەكونوميكالىق تۇرعىدان بۇل – ينۆەس-تيتسيالار مەن سالالىق دامۋعا ارنالعان بەيىمدەلگەن شارتتارى بار ايماقتاردى قالىپتاستىرۋ مەحانيزمى. مۇنداي رەجىمدەر كاپيتال مەن ينفراقۇرىلىمدى شوعىرلاندىرىپ, جاڭا وندىرىستەردى تەز ىسكە قوسۋعا جانە تەحنولوگيالىق كلاستەرلەردى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتكەندەي, وسىنداي شەشىمدەر كوپ جاعدايدا قۇرىلىمدىق مودەرنيزاتسيا مەن ونىمدىلىكتىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەدى. مۇنداي وزگەرىستەردىڭ ەكونوميكالىق لوگيكاسى جيناقتاۋشى سيپاتقا يە. تۇراقتى ءارى الدىن الا بولجاناتىن ينستيتۋتسيونالدىق ورتا ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىكتى ىنتالاندىرادى, ينۆەستيتسيالار وندىرىستىك قۋاتتاردى كەڭەيتەدى جانە ەڭبەك سۇرانىسىن ارتتىرادى, ال ونىمدىلىكتىڭ ءوسۋى جالاقى مەن ءۇي شارۋاشىلىقتارىنىڭ كىرىسىن ۇلعايتۋعا جاعداي جاسايدى. كىرىستەر وسۋمەن بىرگە بىلىمگە جانە داعدىلاردى دامىتۋعا سالىناتىن ينۆەستيتسيالار كۇشەيەدى, بۇل ادام كاپيتالىن نىعايتىپ, ەكونوميكانىڭ ۇزاقمەرزىمدى الەۋەتىن ارتتىرادى. جاڭا كونستيتۋتسيا تۇرعىسىنان العاندا, مەملەكەتىمىزگە اتالعان تەتىكتەر ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ مەن ەڭبەك نارىعىن كەڭەيتۋگە ارنالعان ينستيتۋتسيونالدىق نەگىز بولماق. جاڭا سالالار مەن ءوسۋ ورتالىقتارىنىڭ دامۋى جۇمىس ورىندارىنىڭ پايدا بولۋىنا, كىرىستىڭ وسۋىنە ءارى ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعىن كۇشەيتۋگە ىقپال ەتەدى. ازاماتتارعا كاسىپتىك تۇرعىدان ءوزىن-ءوزى دامىتۋىنا كەڭ مۇمكىندىكتەر قالىپتاستىرادى, سونداي-اق كەلەسى ۇرپاق قامىنىڭ ەكونوميكالىق كەلەشەگىن ايقىندايدى, – دەيدى ساراپشى.
جالپى, جاڭا كونستيتۋتسيا ەلىمىزدىڭ ساياسي-قۇقىقتىق جۇيەسىن ساپالى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە باعىتتالعانىن جوعارىدا ايتتىق. اتا زاڭداعى ادام قۇقىقتارىنىڭ باسىمدىعى, قۇقىقتىق كەپىلدىكتەردىڭ كۇشەيۋى, تسيفرلىق ءداۋىر تالاپتارىنىڭ ەسكەرىلۋى, ەكونوميكالىق دامۋعا ارنالعان جاڭا مۇمكىندىكتەر وسى قۇجاتتىڭ باستى ارتىقشىلىقتارى رەتىندە ەلىمىزدى زاماناۋي ءارى باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاستىرۋعا جول اشادى.
