كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»
بۇرىنعى ستۋدەنت پەن بۇگىنگى ستۋدەنت مۇلدە ۇقسامايدى. ويتكەنى جاڭا تەحنولوگيالار ءبىلىم جۇيەسىن وتە جىلدام وزگەرتىپ جىبەردى. قازىر ءبىلىم الۋشىنىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتەتىن جۇيەلەر جەتەرلىك. سولاردىڭ الدىڭعى شەبىندە تۇرعان 2022 جىلدىڭ اياعىندا پايدا بولعان «ChatGPT». وسى سەكىلدى باعدارلامالار از ۋاقىتتىڭ ىشىندە وقۋ بارىسىنا ءجيى قولدانىلا باستادى. وسىدان سوڭ اكادەميالىق ورتادا ادالدىق ماسەلەسى كۇردەلەنە ءتۇستى. سەبەبى ستۋدەنت ءوزى جازباعان دايىن ءماتىندى ۇسىنا سالادى. سىرتتاي قاراعاندا جۇمىس تالاپقا ساي. بىراق ونىڭ ارتىندا ىزدەنىس جوق. سوندىقتان ساراپشىلار ادامنىڭ سىني ويلاۋ قابىلەتى جوعالىپ, ساۋاتسىزدىق دەندەيدى دەگەن قورقىنىش بار دەپ وتىر. ياعني ماسەلە تەحنولوگيادا ەمەس, ونى قولدانۋ مادەنيەتىندە.
مينيستر مالىمدەمەسىندە ءدال وسى اكادەميالىق ادالدىقتى بۇزباۋعا قاتىستى تالاپتار بارىن ايتتى. ء«بىز ءبىر جىل ىشىندە عىلىمي ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى قۇجاتتار مەن ەرەجەلەرگە بىرقاتار وزگەرىس ەنگىزدىك. سوعان سايكەس, جاساندى ينتەللەكت الگوريتمدەرىن قولدانۋعا رۇقسات بەرىلدى, الايدا بۇل ۇدەرىس قاتاڭ شەكتەۋلەرمەن رەتتەلەدى. اتاپ ايتقاندا, كەز كەلگەن ستۋدەنتتىك, عىلىمي نەمەسە ديسسەرتاتسيا جۇمىسىندا جاساندى ينتەللەكت قولدانىلعان جاعدايدا, ونىڭ قاي بولىمدە جانە قانداي ماقساتتا پايدالانىلعانى مىندەتتى تۇردە كورسەتىلۋگە ءتيىس. سونداي-اق قولدانىلعان قۇرالدىڭ اتاۋى مەن الىنعان اقپاراتتىڭ قاينار كوزى ناقتى بەلگىلەنۋى قاجەت. ياعني اۆتور ءوز جۇمىسىندا جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانعانىن اشىق كورسەتۋگە مىندەتتى. سونىمەن قاتار عىلىمي جۇمىستىڭ قورىتىندى بولىمىندە جي الگوريتمدەرىن قولدانۋعا تىيىم سالىنادى. سەبەبى قورىتىندى – اۆتوردىڭ جەكە عىلىمي تۇجىرىمى مەن دەربەس ويىنىڭ ناتيجەسى بولۋعا ءتيىس. بۇل تالاپتار بارلىق دەڭگەيدەگى جۇمىستارعا قاتىستى. ستۋدەنتتىك تاپسىرمالارعا, عىلىمي زەرتتەۋلەرگە جانە ديسسەرتاتسيالىق ەڭبەكتەرگە بىردەي قولدانىلادى», دەدى ساياسات نۇربەك.
زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, عالىمدار جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانۋعا تىيىم سالۋدىڭ ورنىنا, ونى بەلگىلى ءبىر تاپسىرمالاردا قولدانۋعا رۇقسات بەرۋگە كوشىپ جاتىر. كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىسى يگور چيريكوۆ كەيىنگى بەس جىلداعى وقۋ باعدارلامالارىن زەرتتەگەن ەكەن. ونىڭ ناتيجەسىنە قاراعاندا, قازىر «ChatGPT» شىققاننان كەيىن ەنگىزىلگەن قاتاڭ شەكتەۋلەر بىرتىندەپ جەڭىلدەي باستاعان. بۇل وزگەرىس ونەر مەن گۋمانيتارلىق باعىتتان باسقا سالالاردىڭ بارىندە بايقالعان. زەرتتەۋ بارىسىندا 2021–2025 جىلدار ارالىعىنداعى 31 مىڭنان استام وقۋ باعدارلاماسى ارنايى جاساندى ينتەللەكت ارقىلى تالدانعان. ناتيجەسىندە, 2025 جىلعا قاراي ۋنيۆەرسيتەتتەر جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋعا بەيىمدەلە باستاعان. 2023 جىلى وقۋ ماتەريالدارىنىڭ 63 پايىزىندا اكادەميالىق ادالدىق ماسەلەسى باستى تاقىرىپ بولعان. ال 2025 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 49 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن.
ماسەلەن, «Harvard Graduate School of Education» (HGSE) جاساندى ينتەللەكتىنى تولىق شەكتەمەيدى, بىراق ونى قولدانۋعا ناقتى تالاپتار قويىپ وتىر. 2024–2025 وقۋ جىلىندا بەكىتىلگەن ۋنيۆەرسيتەت ساياساتىنا سايكەس, گەنەراتيۆتى جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىن, سونىڭ ىشىندە «ChatGPT» جۇيەسىن, يدەيا قالىپتاستىرۋ, كۇردەلى ۇعىمداردى ءتۇسىنۋ جانە ويدى ناقتىلاۋ ماقساتىندا قولدانۋعا رۇقسات ەتىلەدى. الايدا جاساندى ينتەللەكتىگە ءماتىندى تولىق جازدىرىپ, ونى ءوز ەڭبەگى رەتىندە ۇسىنۋ اكادەميالىق ادالدىقتى بۇزۋ بولىپ ەسەپتەلەدى.
«HGSE گەنەراتيۆتى جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىمەن جاۋاپكەرشىلىكپەن تاجىريبە جاساۋدى قولدايدى, الايدا ولاردى قولدانۋ بارىسىندا ەسكەرىلۋگە ءتيىس ماڭىزدى جايتتار بار. ولاردىڭ قاتارىندا اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك پەن دەرەكتەردىڭ قۇپيالىلىعى, اۆتورلىق قۇقىق ماسەلەلەرى, الىناتىن كونتەنتتىڭ سەنىمدىلىگى جانە اكادەميالىق ادالدىق تالاپتارى بار. سونىمەن قاتار گەنەراتيۆتى جي-ءدى ءوز وقۋ ۇدەرىسىڭىزدە پايدالانۋدىڭ سالدارى بەلگىلى. كەيبىر تاپسىرمالاردى تەحنولوگيا ارقىلى ورىنداپ, جۇمىسىڭىزدى جەڭىلدەتۋگە بولاتىن سياقتى كورىنۋى مۇمكىن, الايدا ويلاۋ مەن جازۋدى قىسقارتۋ ءسىزدى HGSE-دە الۋعا ءتيىس بىلىمنەن ايىرادى. ەڭ دۇرىسى گەنەراتيۆتى جي – ءاردايىم كومەكتەسەتىن كەڭەسشى نەمەسە وي قوساتىن سەرىكتەس بولا الادى, بىراق جۇيە ءسىزدىڭ ورنىڭىزعا كوگنيتيۆتى جۇمىستى اتقارماۋعا ءتيىس. ايتپەسە, وقۋ دەڭگەيىڭىز ايتارلىقتاي تومەندەيدى», دەلىنگەن ەرەجەدە.
ودان بولەك, «Harvard» وقۋ ماتەريالدارىن جاساندى ينتەللەكتىگە جۇكتەۋگە, لەكتسيالاردى جازىپ تاراتۋعا جانە كۋرس كونتەنتىن سىرتقا شىعارۋعا قاتاڭ شەكتەۋ قويىپ وتىر. تەك ارنايى قورعالعان جۇيەلەر ارقىلى عانا رۇقسات بەرىلەدى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى نارسە – سوڭعى شەشىمدى وقىتۋشى قابىلدايدى. ءار ءپاننىڭ ءوز ەرەجەسى بولۋى مۇمكىن. جالپى, «HGSE» جي ءبىلىم بەرۋدى وزگەرتكەنىمەن, ءبىلىمنىڭ وزەگى وزگەرمەيدى, ويلاۋ, تالداۋ, جازۋ – ءبارىبىر ادامنىڭ ءوز ەڭبەگىمەن قالىپتاسۋعا ءتيىس دەگەن ۇستانىمدا.
اقش-تاعى تاعى ءبىر جەتەكشى وقۋ ورنى – «Massachusetts Institute of Technology» جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋدا اشىقتىق قاعيداسىن ۇستانادى. ۋنيۆەرسيتەت ساياساتىنا سايكەس, گەنەراتيۆتى جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارى پايدالانىلعان زەرتتەۋ جۇمىستارىندا ونىڭ قولدانىلۋ سيپاتى مىندەتتى تۇردە كورسەتىلۋگە ءتيىس. اسىرەسە جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن الىنعان ناتيجەلەرگە نەگىزدەلگەن زەرتتەۋلەر ءتيىستى تۇسىندىرمەسىز جاريالانباۋى قاجەت.
ال «University of Sydney» تاجىريبەسىندە جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ ناقتى رەگلامەنتتەر ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. ەگەر وقىتۋشى رۇقسات بەرگەن جاعدايدا, ستۋدەنت ءوز جۇمىسىندا جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانعانىن ارنايى مالىمدەمە ارقىلى كورسەتەدى. وندا قولدانىلعان قۇرالدىڭ اتاۋى, نۇسقاسى, ازىرلەۋشىسى, سىلتەمەسى جانە قولدانۋ ماقساتى سيپاتتالادى.
سونىمەن قاتار «Sydney» ۋنيۆەرسيتەتىندە اكادەميالىق ادالدىقتى باقىلاۋ ماقساتىندا ارنايى تەحنولوگيالار قولدانىلادى. ماسەلەن, «Turnitin» جۇيەسىندە جاساندى ينتەللەكت ارقىلى جازىلعان ءماتىندى انىقتايتىن قۇرال ەنگىزىلگەن. مۇنداي جۇيەلەر كۇمان تۋىنداعان جاعدايدا قوسىمشا تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇعان دەيىن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى بىزدە دە جي جازعان ءماتىندى انىقتايتىن جۇيەلەر ەنگىزىلەتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن.
م.ف.رەشەتنيوۆ اتىنداعى ءسىبىر مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى الەكسەي ميحايلوۆ بۇل ماسەلەدە ستۋدەنتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى. ء«بىلىم الۋشى ءوزىنىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋگە ءتيىس. ياعني ول تەك ناتيجەگە عانا ەمەس, سول ناتيجەگە قالاي جەتكەنىنە دە جاۋاپ بەرەدى. سونىڭ ىشىندە جاساندى ينتەللەكتىگە قانداي تاپسىرما بەرگەنىنە, وعان قانداي دەڭگەيدە باقىلاۋ جاساعانىنا, وزگە بىرەۋدىڭ ينتەللەكتۋالدىق ەڭبەگىن قالاي پايدالانعانىنا جاۋاپتى. بۇل – اكادەميالىق ادالدىقتىڭ نەگىزگى شارتى. ستۋدەنت ەڭ الدىمەن «قاي جەرگە دەيىن رۇقسات, قاي جەردەن باستاپ شەكتەۋ بار» دەگەن شەكارانى ناقتى ءتۇسىنۋى كەرەك», دەيدى عالىم.
جالپى العاندا, الەمدىك تاجىريبە جاساندى ينتەللەكتىنى شەكتەۋدى ەمەس, رەتتەۋ باعىتىن تاڭداپ وتىر. ەلىمىزدىڭ ۇستانىمى دا وسى ۇردىسپەن ۇندەسەدى.
