– الەمدەگى ەڭ ءىرى كىتاپ كورمەسى رەتىندە فرانكفۋرت كىتاپ جارمەڭكەسى قازىر قانداي ميسسيانى كوزدەپ وتىر؟
– بۇگىندە فرانكفۋرت كىتاپ جارمەڭكەسى اۆتورلىق قۇقىقتار مەن كونتەنت الماساتىن الەمدەگى ءىرى الاڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مادەنيەتتەر توعىساتىن, كاسىبي پىكىرتالاس جۇرەتىن جاھاندىق پلاتفورماعا اينالدى.
قازىرگى گەوساياسي جانە تەحنولوگيالىق وزگەرىستەر ۇدەي تۇسكەن زاماندا ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز – حالىقارالىق باسپا جەلىلەرىن نىعايتۋ, ءسوز بوستاندىعىن قورعاۋ, وڭىرلەر اراسىنداعى تۇراقتى ىنتىماقتاستىققا جول اشۋ.
ءبىز قالىپتاسقان نارىقتار مەن جاڭا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ادەبي كەڭىستىكتەردى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىرىپ, جارمەڭكە اياقتالعاننان كەيىن دە جالعاساتىن ۇزاقمەرزىمدى سەرىكتەستىكتىڭ ورناۋىنا ىقپال ەتكىمىز كەلەدى.
– كەيىنگى جىلدارى الەمدىك باسپا يندۋسترياسىندا قانداي ءىرى وزگەرىستى بايقادىڭىز؟
– قازىرگى ۋاقىتتا باسپا يندۋسترياسى تەرەڭ قۇرىلىمدىق وزگەرىستى باستان وتكەرىپ جاتىر. تسيفرلىق تاراتۋ ارنالارىنىڭ كەڭەيۋى, اۋديوكىتاپ فورماتىنىڭ دامۋى, ليتسەنزيالىق مودەلدەردىڭ جاڭارۋى جانە جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىنىڭ قولدانىلۋى بۇل سالانىڭ كەلبەتىن ايتارلىقتاي وزگەرتىپ كەلەدى. ءتىپتى الەمدىك ادەبي كەڭىستىكتە بىرتىندەپ ءارتاراپتانۋ ءۇردىسى بايقالادى. بۇرىن حالىقارالىق دەڭگەيدە كوپ كورىنە بەرمەيتىن وڭىرلەر ەندى ءوز ادەبيەتىن جاھاندىق نارىققا شىعارۋعا ۇمتىلىپ جاتىر. سولاردىڭ قاتارىندا ورتالىق ازيا دا بار. بۇل ايماق حالىقارالىق ادەبي بايلانىستاردى نىعايتۋعا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. مۇنداي جاڭا ادەبي قاۋىمداستىق الەمدىك ادەبي كەڭىستىككە تىڭ كوزقاراس قوساتىنى انىق.
– تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكت كىتاپ نارىعىن قالاي وزگەرتەدى دەپ ويلايسىز؟
– ءسىز اتاپ وتكەن بۇل قۇرالدار اۋدارما ۇدەرىستەرىنە, مەتادەرەكتەردى باسقارۋعا, اۆتورلىق قۇقىق ماسەلەسىنە, كىتاپتاردى ىزدەۋگە, نارىقتىق تالداۋعا ىقپال ەتىپ جاتىر. ونىڭ اسەرى كەيدە وڭ, كەيدە كۇردەلى بولۋى مۇمكىن. دەگەنمەن دۇرىس باعىتىنان قاراساق, جاساندى ينتەللەكت جۇمىس تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, كونتەنتكە قولجەتىمدىلىكتى كەڭەيتە الادى. بۇگىندە جي-ءدىڭ باستاپقى ەكسپەريمەنتتىك قۇرالدان باسپا ءىسىنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە ەنگەن ماڭىزدى ەلەمەنتكە اينالىپ كەلە جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. سوعان قاراماستان, ادەبيەت ەڭ الدىمەن, ادام رۋحىنىڭ جەمىسى بولىپ قالا بەرەدى. اڭگىمەلەۋ ونەرىن, مادەني استاردى, وي تەرەڭدىگىن ەشبىر الگوريتم تولىقتاي الماستىرا المايدى. سوندىقتان باسپا سالاسىنىڭ باستى مىندەتى – تەحنولوگيالىق جاڭالىقتاردى جاۋاپكەرشىلىكپەن ەنگىزىپ, شىعارماشىلىق ەركىندىك پەن رەداكتسيالىق تاۋەلسىزدىكتى ساقتاپ قالۋ.
– ادەبيەت حالىقتار اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىكتى نىعايتا الا ما؟
– ارينە, ادەبيەت مۇنداي ءرول اتقارا الادى. كىتاپ ارقىلى وقىرمان باسقا قوعامدى ساياسي ۇراندار ارقىلى ەمەس, ناقتى ادام تاعدىرلارى مەن ومىرلىك تاجىريبەلەر ارقىلى تانيدى. اۋدارما مەن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تارالىم شىعارمالاردىڭ شەكارا سىرتىنداعى الەمگە جەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. وسى ارقىلى ادامدار اراسىنداعى تۇسىنىستىك پەن مادەني ساۋاتتىلىق ارتادى. ال كىتاپ جارمەڭكەلەرى مۇنداي بايلانىستارعا ناقتى ءھام كاسىبي نەگىز قالايدى. ولار باسپاگەرلەردى, اۆتورلاردى جانە مادەني ينستيتۋتتاردى ءبىر ورتاعا جيناپ, ۇزاقمەرزىمدى مادەني قارىم-قاتىناستىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەدى.
– قازىرگى گەوساياسي جاعدايدا كىتاپ پەن مادەني ديالوگتىڭ ماڭىزى ارتتى ما؟
– قازىرگى بەلگىسىزدىك پەن ساياسي پولياريزاتسيا كۇشەيگەن كەزەڭدە تەرەڭ مادەني ديالوگتىڭ ماڭىزى بۇرىنعىدان دا ارتا ءتۇستى. كىتاپ ويلانۋعا جەتەلەيدى. كىتاپتىڭ كۇشىمەن الەمگە بىرجاقتى ساياسي ۇراندار ارقىلى ەمەس, كۇردەلى ءارى جان-جاقتى كوزقاراس ارقىلى قارايمىز. سوندىقتان باسپا سالاسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جاھاندىق قاتىناستار جۇيەسىندە تۇراقتاندىرۋشى ءارى سىندارلى كۇش بولا الادى.
– فرانكفۋرت كىتاپ جارمەڭكەسىنە قازاقستاننىڭ قاتىسۋىن قالاي باعالايسىز؟
– كەيىنگى جىلدارى قازاقستان جارمەڭكەگە بەلسەندى تۇردە قاتىسىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ كورمەمىزگە ءبىراز ۋاقىت ءجيى قاتىسا الماي جۇرگەن كەزدەرى دە بولدى. بىراق كوپ وتپەي قايتا ورالىپ, ۇلتتىق ستەندىن ۇسىندى, ارنايى ساحنالىق باعدارلامالار مەن كاسىبي كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىردى. جارمەڭكەگە قازاقستاندىق باسپاگەرلەرمەن قاتار ۇلتتىق باسپاگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرى دە اتسالىسىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە قازاقستان باسپا قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلى ءبىزدىڭ ارنايى كاسىبي باعدارلامامىزعا ءۇشىنشى رەت ات ءىزىن سالدى. بۇل – قازاقستان مەن جالپى ورتالىق ازيا ايماعىنىڭ حالىقارالىق باسپا كەڭىستىگىنە شىعۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەتىن وڭ ءۇردىس.
– ورتالىق ازيا ادەبيەتى گەرمانيا مەن ەۋروپا باسپاگەرلەرى ءۇشىن قانشالىقتى قىزىقتى؟
– ورتالىق ازيا ادەبيەتىندە جاڭالىق اشۋعا مۇمكىندىك مول. ەۋروپالىق باسپاگەرلەر ءالى اۋدارىلماعان, حالىقارالىق كەڭىستىككە تولىق شىقپاعان ادەبي شىعارمالارعا قىزىعۋشىلىق تانىتادى. بۇل جەردە ەڭ ماڭىزدىسى – تانىمالدىلىق, اۋدارماعا قولداۋ كورسەتۋ جانە تۇراقتى كاسىبي بايلانىستار ورناتۋ. ەگەر وسى باعىتتاردا جۇيەلى جۇمىس ىستەلسە, ايماق ادەبيەتى بىرتىندەپ ەۋروپالىق نارىقتا دا ءوز ورنىن تابا الادى. قازىردىڭ وزىندە بۇل ءوڭىردىڭ ادەبيەتىنە دەگەن شىنايى قىزىعۋشىلىق بار.
– بولاشاقتا قازاقستان فرانكفۋرت كىتاپ جارمەڭكەسىنىڭ قۇرمەتتى قوناعى بولا الا ما؟
– قۇرمەتتى قوناق باعدارلاماسى – حالىقارالىق باسپا الەمىندەگى ەڭ بەدەلدى مادەني پلاتفورمالاردىڭ ءبىرى. جەكە پىكىرىم بويىنشا قازاقستاننىڭ بولاشاقتا مۇنداي مارتەبەگە يە بولۋىن ەلەستەتۋگە تولىق نەگىز بار. وتكەن جىلى قازاقستانعا ساپارىم بارىسىندا ەلدىڭ ادەبي مۇراسىمەن, قازىرگى ادەبي ۇردىستەرىمەن, باي مادەني ومىرىمەن جاقىن تانىستىم. كورگەنىم مەن سەزگەنىم ەرەكشە اسەر قالدىردى. قازاقستان مادەنيەتىنىڭ بايلىعى مەن الۋان تۇرلىلىگى حالىقارالىق اۋديتورياعا دا وتە قىزىقتى بولارى ءسوزسىز. وسى ورايدا «Nomad Culture Foundation» قورىنىڭ ديرەكتورى بايان قابىلاش حانىمنىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىسىن دا اتاپ وتكىم كەلەدى. قازاقستان مادەنيەتىن حالىقارالىق باسپا كەڭىستىگىنە تانىستىرۋ باعىتىنداعى مۇنداي باستامالار ۇزاقمەرزىمدى مادەني ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرادى. ەگەر بۇل باعىتتاعى جۇمىس جۇيەلى تۇردە جالعاسا بەرسە, بولاشاقتا جاڭا مۇمكىندىكتىڭ تۋى ابدەن مۇمكىن.
– ەگەر قازاقستان مۇنداي مارتەبەگە ۇمتىلسا, قانداي دايىندىق قاجەت؟
– قۇرمەتتى قوناق مارتەبەسىن الۋ – بىرنەشە جىلعا سوزىلاتىن مۇقيات دايىندىقتى تالاپ ەتەتىن كۇردەلى ۇدەرىس. ەڭ الدىمەن, قازاقستان باسپاگەرلەرى فرانكفۋرت جارمەڭكەسىنە تۇراقتى ءارى بەلسەندى قاتىسىپ, حالىقارالىق كاسىبي بايلانىستارىن نىعايتۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار قازاق ادەبيەتىن الەمگە تانىستىرۋ ءۇشىن اۋدارمالاردى قولدايتىن جۇيەلى باعدارلامانىڭ بولۋى اسا ماڭىزدى. ۇلتتىق باسپاگەرلەر قاۋىمداستىعى مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار اراسىنداعى ۇيلەسىمدى جۇمىس تا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. كەيبىر ەلدەر مۇنداي ستراتەگيالىق جۇمىستى جۇرگىزۋگە ارنايى ۇلتتىق كىتاپ ينستيتۋتتارىن دا قۇرادى. تۇپتەپ كەلگەندە, قۇرمەتتى قوناق بولۋدىڭ نەگىزى – ەل ىشىندەگى سەرپىندى باسپا نارىعى مەن حالىقارالىق وقىرماندى شىنايى قىزىقتىرا الاتىن زاماناۋي ادەبي ورتا قالىپتاستىرۋ. سونىمەن بىرگە قۇرمەتتى قوناق باعدارلامالارىنىڭ بارلىعىندا باستاما قوناق ەلدىڭ ءوز تاراپىنان ۇيىمداستىرىلىپ, قارجىلاندىرىلىپ, الدىن الا ۇزاقمەرزىمگە جوسپارلانىپ دايىندالادى. بۇل – سول ەلدىڭ مادەنيەت سالاسىنا دەگەن بايىپتى كوزقاراستى كورسەتەدى.
– فرانكفۋرت كىتاپ جارمەڭكەسى جاس اۆتورلار مەن تاۋەلسىز باسپالارعا قانداي مۇمكىندىك بەرەدى؟
– ءبىز جاس باسپا ماماندارى مەن اۆتورلارعا ارنالعان حالىقارالىق تاعىلىمدامالار مەن كاسىبي دامۋ باعدارلامالارىن ۇسىنامىز. ارنايى ۇيىمداستىرىلعان كەزدەسۋلەر مەن قۇقىق الماسۋ پلاتفورمالارى تاۋەلسىز باسپالارعا جاڭا سەرىكتەستەر تابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جاڭا ادەبيەتشىلەردى قولداۋ جانە حالىقارالىق ادەبي كەڭىستىكتەگى ارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ – جۇمىسىمىزدىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى.
– الداعى ون جىلدا الەمدىك باسپا يندۋسترياسى قالاي وزگەرەدى دەپ ويلايسىز؟
– تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن ءتۇرلى مەديانىڭ ءوزارا بايلانىسى ودان ءارى كۇشەيەدى, ال نارىقتار بۇرىنعىدان دا تىعىز بىرىگە تۇسەدى. سونىمەن بىرگە جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندە سەنىم, مادەني شىنايىلىق جانە مازمۇننىڭ ساپاسى ەرەكشە ماڭىزدى بولماق. اۋدارماعا, حالىقارالىق ارىپتەستىككە, مادەني ىنتىماقتاستىققا ستراتەگيالىق تۇرعىدان ينۆەستيتسيا سالعان باسپا سالالارى جاھاندىق دەڭگەيدە ءوز ورنىن نىعايتا الادى.
اڭگىمەلەسكەن –
دۇيسەنالى الىماقىن,
«Egemen Qazaqstan»
