سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
ەلىمىزدىڭ عىلىم مەن يننوۆاتسياعا باسىمدىق بەرۋى – جاھاندىق وزگەرىستەرگە بەرىلگەن دەر كەزىندەگى ورىندى جاۋاپ. بۇل ءۇردىس ادامزاتتىڭ تسيفرلىق داۋىرگە وتۋىمەن تىعىز بايلانىستى. جاساندى ينتەللەكت, ۇلكەن دەرەكتەر جانە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا ادامنىڭ ءومىر سالتىن تۇبەگەيلى وزگەرتىپ جاتىر. بۇل – تەحنولوگيالىق ەمەس, وركەنيەتتىك بەتبۇرىس. وسىنداي كەزەڭدە عىلىمنىڭ ءرولى بۇرىنعىدان دا ارتا تۇسەدى. الايدا بۇل باعىت كەشەگە دەيىن قولدانىستا بولعان كونستيتۋتسيادا جەتكىلىكتى دەڭگەيدە كورىنىس تاپپاعان ەدى. عىلىم دەربەس قۇندىلىق رەتىندە ەمەس, جاناما سيپاتتا عانا قامتىلدى. بۇل جاعداي عىلىمدى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ورتالىق ەلەمەنتىنە اينالدىرۋ قاجەتتىگىن كورسەتتى.
جاڭا كونستيتۋتسيا وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرادى. عىلىم ەندى قوسالقى سالا ەمەس, مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ىرگەلى باسىمدىعىنا اينالادى. بۇل وزگەرىس پرەامبۋلادان-اق بايقالادى. ياعني ەلدىڭ بولاشاعى ءبىلىم, عىلىم جانە زياتكەرلىك قۇندىلىققا نەگىزدەلەدى. وسىلايشا, مەملەكەت دامۋ فيلوسوفياسى يندۋستريالىق كوزقاراستان ينتەللەكتۋالدىق مودەلگە كوشىپ وتىر.
بۇل باعىتتىڭ قالىپتاسۋىنا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جولداۋلارىندا ايتىلعان باسىمدىقتار نەگىز بولدى. ماسەلەن, 2021 جىلعى جولداۋىندا «عىلىمدى دامىتۋ – ءبىزدىڭ اسا ماڭىزدى باسىمدىعىمىز» دەپ اتاپ وتسە, 2023 جىلعى جولداۋىندا: ء«بىز مادەنيەتتى, ءبىلىمدى جانە عىلىمدى وركەندەتۋ ارقىلى اشىق الەمنىڭ ءبىر بولشەگى بولۋعا ۇمتىلۋىمىز كەرەك», دەگەن ناقتى مىندەت قويدى. وسى باستامالاردىڭ اتا زاڭ دەڭگەيىندە بەكىتىلۋى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ماڭىزى مەملەكەت تاراپىنان رەسمي تۇردە تانىلعانىن كورسەتەدى.
عىلىم مەن زياتكەرلىك مەنشىككە ارنالعان ارنايى باپتىڭ ەنگىزىلۋى – ساياسي-قۇقىقتىق تۇرعىدان ماڭىزدى قادام. بۇل مەملەكەت عىلىمدى ۇزاقمەرزىمدى دامۋ فاكتورى رەتىندە قابىلداعانىن ايعاقتايدى. مۇنداي تاجىريبە دامىعان ەلدەردە قالىپتاسقانىن كورۋگە بولادى. گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزگى زاڭىنىڭ 5-بابىندا عىلىمي زەرتتەۋ, وقۋ جانە ءبىلىم الۋ ەركىندىگى مەن قاۋىپسىزدىگى كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە كەپىلدەندىرىلگەن. يسپانيا كونستيتۋتسياسىنىڭ 44-بابىنىڭ 2-تارماعى عىلىمنىڭ قوعامدىق مۇددە ءۇشىن دامۋى ماڭىزدى ەكەنى جازىلعان. وندا مەملەكەت عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق زەرتتەۋلەردى ىلگەرىلەتۋدى قولدايتىنى ناقتى جەتكىزىلگەن. سول سياقتى يتاليا كونستيتۋتسياسىنىڭ 9-بابىندا مەملەكەت مادەنيەت پەن ءبىلىمدى قولداۋمەن شەكتەلمەي, عىلىمي جانە تەحنيكالىق زەرتتەۋلەردى دامىتۋعا دا جاۋاپتى ەكەنى كورسەتىلگەن.
وسى مىسالدار عىلىمنىڭ ۇلتتىق ساياساتتىڭ وزەگىنە اينالعانىن دالەلدەيدى. قازاقستان دا وسى جولدى تاڭداپ وتىر. جاڭا كونستيتۋتسيا ءبىلىم ەكونوميكاسىنا كوشۋگە قۇقىقتىق نەگىز قالاپ, عىلىم جانە يننوۆاتسيانى باستى قۇندىلىق رەتىندە ايقىنداۋى – ماڭىزدى قادام. بۇل ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ادام كاپيتالىنا ينۆەستيتسيا سالۋ قاجەت.
قازىرگى تاڭدا وزىق ەلدەر ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ, ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنا قوماقتى قارجى بولەدى. يۋنەسكو الەم ەلدەرىنىڭ عىلىمعا بولەتىن قارجىسىن زەرتتەپ, رەيتينگىسىن جاريالايدى. 2024 جىلعى كورسەتكىشتە يزرايل ءىجو-ءنىڭ 5,56 پايىزىن عىلىمعا جۇمساسا, وڭتۇستىك كورەيا – 4,93, اقش – 3,46, شۆەتسيا – 3,42, جاپونيا 3,30 پايىزىن ءبولىپ وتىر. بۇل ەلدەردىڭ عىلىمي جانە ەكونوميكالىق دامۋداعى كوشباسشىلىعىن كورسەتەدى. ال ەلىمىز بيۋدجەتىنىڭ 0,14 پايىزىن عىلىمعا بولەدى. بۇل دەرەك ءبىلىم مەن عىلىمعا ينۆەستيتسيانى ارتتىرۋ قاجەتتىگىن دالەلدەي تۇسەدى.
بۇل جەردە ماسەلە قارجىدا عانا ەمەس. بىزگە نازار اۋدارۋ قاجەت ءۇش ماڭىزدى اسپەكت بار. ءبىرىنشى – زياتكەرلىك مەنشىك قورعاۋى قاعازدا عانا قالماي, ناقتى ىسكە اسۋعا ءتيىس. ەكىنشى – عىلىمي كادر تۇراقتىلىققا يە بولۋى شارت. ايتپەسە تالانتتى, ەڭبەگى ەرەك عالىمدار ەميگراتسيالانۋعا بەت بۇرادى. ءۇشىنشى – عىلىمي ينفراقۇرىلىم مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ زەرتتەۋ الەۋەتىن تولىق اشۋ ماڭىزدى.
جاڭا كونستيتۋتسيا وسى ماسەلەلەردى شەشۋگە قۇقىقتىق نەگىز بەرەدى. بىراق زاڭدىق كەپىل – تەك باستاما. ناقتى ىسكە اسىرىلۋى – ءبىزدىڭ الدىمىزداعى مىندەت ءارى پارىز.
پرەزيدەنت الداعى ءۇش جىلدا ەلىمىزدى تولىق تسيفرلىق مەملەكەتكە اينالدىرۋ مىندەتىن قويدى. بۇل ماقسات عىلىمنىڭ ءرولىن بۇرىنعىدان دا ايقىن كورسەتەدى. تسيفرلىق ترانسفورماتسيا تەحنولوگيانى ەنگىزۋمەن عانا شەكتەلمەي, ونى عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن دەرەكتەر تالداۋىمەن ۇيلەستىرۋدى تالاپ ەتەدى. جاساندى ينتەللەكت, ۇلكەن دەرەكتەر, اۆتوماتتاندىرۋ سياقتى جۇيەلەر عىلىمي نەگىزسىز ءتيىمدى جۇمىس ىستەي المايدى. سوندىقتان عىلىم مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىراتىن نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشكە اينالۋعا ءتيىس.
عىلىمي جانە شىعارماشىلىق ەركىندىككە كەپىلدىك بەرۋ – وسى ۇدەرىستىڭ ماڭىزدى شارتى. زياتكەرلىك مەنشىك زاڭمەن قورعالۋى عىلىمي ناتيجەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىز بىلتىر زياتكەرلىك مەنشىكتى قورعاۋدى كۇشەيتەتىن زاڭدى قابىلدادىق. بۇل يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەنىڭ دامۋىنا اسەر ەتۋگە ءتيىس.
حالىقارالىق تاجىريبە زياتكەرلىك مەنشىك قورعاۋىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋى ءۇشىن شەشۋشى ەكەنىن كورسەتەدى. 2024 جىلعى حالىقارالىق مەنشىك قۇقىعى يندەكسىندە فينليانديا, سينگاپۋر, دانيا, نيدەرلاند, شۆەتسيا كوش باستاپ تۇر. ال 125 ەلدىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ 74-ورىندا ورنالاسۋى قۇقىقتىق ينستيتۋتتاردى ودان ءارى جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن
ايعاقتايدى.
جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ 23-بابى 2-تارماعىندا اۆتورلىق قۇقىق پەن ونەرتابىستاردى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە قورعاۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل شەشىم عىلىمي جانە تەحنولوگيالىق دامۋعا ۇزاقمەرزىمدى سەرپىن بەرەتىنىنە سەنەمىز.
قۇقىقتىق نورمالار ولاردىڭ ىسكە اسۋىمەن عانا قۇندى. سوندىقتان عىلىمدى قارجىلاندىرۋدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ارتتىرۋ, يننوۆاتسيانى كوممەرتسيالاندىرۋ جانە «ۋنيۆەرسيتەت – بيزنەس – مەملەكەت» بايلانىسىن دامىتۋ شەشۋشى مانگە يە. عالىم مارتەبەسىن ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدا بەكىتۋ دە ماڭىزدى. بۇل عىلىمداعى كادرلىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتىپ, جاستاردى عىلىمي قىزمەتكە تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
وسى قادامدار ءساتتى جۇزەگە اسسا, ەلىمىز ءبىلىم ەكونوميكاسىنا كوشىپ, عىلىم مەن يننوۆاتسيا ۇلتتىق دامۋ وزەگىنە اينالادى. بۇل عىلىمي دامۋدىڭ عانا ەمەس, ەلدىڭ تۇراقتىلىعى مەن حالىقارالىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ كەپىلى بولادى.
التىنبەك نۇح ۇلى,
سەنات دەپۋتاتى
