اتاققۇمارلىق – ادامگەرشىلىكتىڭ قۇنسىزدانۋى

اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆ اعامىزدىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان «قۇندىلىقتار قۇلدىراۋى» (13.03.2015) دەگەن ماقالاسىندا نەگىزىنەن عىلىم سالاسىنداعى اسىرەاتاققۇمارلىقتى سىن تەزىنە سالعان. شىنىندا, قوعامدىق ومىرىمىزدە دەندەي باستاعان مۇنداي كولەڭكەلى كورىنىستەر عىلىمنىڭ بەدەلىن تۇسىرۋمەن شەكتەلمەيدى. ونىڭ زيانى ۇشان-تەڭىز. ساۋاتسىز وقىمىستىلاردىڭ كوبەيۋى – ادامگەرشىلىكتىڭ ازايۋى. ىزگى قاسيەتتەردىڭ – ار, ۇجدان, نامىس, ۇيات دەگەندەردىڭ – قۇنسىزدانۋى. جان سەزىم تازالىعىنىڭ توتىعا باستاۋى. مۇنداي كۇيگە تۇسسەك دامىعان جۇرتتىڭ قاتارىنا قالاي قوسىلامىز؟ ەل الدىندا تۇرعان ۇلى مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن جالعان عالىم كەرەك پە؟ وسىناۋ باسەكە زامانىندا شالاعاي ماماندارمەن بيىك دەڭگەيدەن كورىنە الامىز با؟ بىزگە باقايىن ەسەپتەپ, جەڭىلدىڭ ءۇستى, اۋىردىڭ استىمەن جۇرگىسى كەلەتىن جاتىپىشەر جالقاۋلاردىڭ كەرەگى جوق. بىزگە ەلىن, جەرىن, حالقىن كوركەيتەمىن, سول ءۇشىن ايانباي قاجىماس-قايرات كورسەتىپ, كۇنى-ءتۇنى جۇمىس ىستەيمىن دەگەن وتانشىلدار كەرەك. اركىم ءوزىنىڭ قىزمەت سالاسىندا ۇزدىك بولعانىن قالايمىز. دانىشپان اباي اتام «ەگەردە ەستى كىسىلەردىڭ قاتارىندا بولعىڭ كەلسە, كۇنىنە ءبىر مارتەبە, بولماسا جۇماسىنا ءبىر, ەڭ بولماسا, ايىندا ءبىر, وزىڭنەن ءوزىڭ ەسەپ ال! سول الدىڭعى ەسەپ العاننان بەرگى ءومىرىڭدى قالاي وتكىزدىڭ ەكەن, نە بىلىمگە, نە احيرەتكە, نە دۇنيەگە جارامدى, كۇنىڭدى ءوزىڭ وكىنبەستەي قىلىقپەن وتكىزىپپىسىڭ» دەپ ەدى. اقىن بابامىزدىڭ تاعىلىمىن ەسىندە ساقتاپ, قادىر تۇتىپ, بۇعان سونشالىقتى ىنتا-ىقىلاس كورسەتكەندەر بار ما ەكەن؟ بار. سونىڭ بىرەۋى – كەشە عانا ومىردەن وتكەن ءوزىمىزدىڭ بەلگەر. ونىڭ ەڭبەككە قانشالىقتى جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, نە بىتىرگەنىن تىزبەي-اق قويايىن. كوزى قاراقتىلار ونسىز دا بىلەدى. نەمىس پروبلەماسى تۋرالى كىتاپ جازۋ بارىسىندا ەكى-ءۇش رەت گەر-اعامەن سويلەسكەنىم بار. اڭگىمە بارىسىندا «ابايدىڭ 15-قاراسوزىن ۇمىتپايىق» دەپ «رەزيۋمە» دەگەن كىتابىن سىيلادى. «امانتاي كاكەن مىرزاعا. مەنىڭ شىعارماشىلىق ەسەبىم. قابىل الىڭىز. گ.بەلگەر. 14.04.2011» دەپ جازدى. بۇل نە؟ اڭگىمە, پوۆەست, رومان با؟ الدە اۋدارما شىعار. اقتارىپ قاراسام, تاقىرىپتىڭ استىنا «بيوبي­بليوگرا­فيچەسكي وتچەت» دەپ تۇسىنىكتەمە بەرى­لىپتى. ون ەكى بولىمنەن تۇراتىن كىتاپتا اۆتوردىڭ ءومىربايانى تۋرالى قىسقاشا انىقتاماسىنان باسقاسى ونىڭ عۇمىر بويى اينالىسقان جۇمىسى – جازعان, قۇراستىرعان كىتاپتارى, ءۇش تىلدە – ورىس­شا, قازاقشا, نەمىسشە شىققان ۇجىم­دىق جيناقتاردا, گازەت-جۋرنالداردا جاريالانعان ماتەريالدارى, اۋدارعان رومان-پوۆەستەرى, پەسالارى مەن ستسەناري­لەرى, اڭگىمەلەرى, وچەركتەرى, سىيلىق العان ەڭبەكتەرى, ت.ب. بيبليوگرافيا: قاشان, قاي باسپادان شىققاندىعى ءبارى رەت-رەتىمەن سۇرىپتالعان. نەتكەن ەڭبەكقورلىق, ۇقىپتىلىق, تياناقتىلىق. جازۋشى باۋىرىمىزدىڭ تاماشا ەسكەرتكىشى. تىلگە تيەك بولعان اباي پىكىرى, ويلاپ قاراسام, قازاق ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل الەم جۇرتشىلىعىنا ارنالعان ءسوز سياقتى كورىنەدى دە تۇرادى. اقىن اتامىزدىڭ ۇلىلىعى دا وسىندا بولسا كەرەك. ليۋبيششەۆ دەگەن عالىمنىڭ ءومىرى تۋرالى جازىلعان حيكايا وسىعان كۋا. ورىستىڭ كورنەكتى قالامگەرلەرىنىڭ ءبىرى دانيل گرانيننىڭ «وعاش ءومىر وسىنداي» («ەتا ستراننايا جيزن») دەگەن پوۆەسى بار. جازارمان قيالىنان تۋعان اڭىز-اڭگىمە ەمەس, ومىردە بولعان وقيعا. الەكساندر الەكساندروۆيچ ليۋبيششەۆ دەگەن عالىمنىڭ وزگەدەن جەكە-دارا, باسقاعا مۇلدە ۇقسامايتىن وقشاۋ ءومىرى تۋرالى دەرەكتى تۋىندى. لەكتسياسىن تىڭداپ, اقىل-كەڭەسىن ەستۋ ءۇشىن لەنينگراد پەن ماسكەۋ زيالىلارى, اسىرەسە جاستار جاعى ءجيى شاقىراتىن كورىنەدى. قارسى الىپ, شىعارىپ سالعان بايسالدى وقىمىستىلار, جاس عىلىم دوكتورلارى, جالپى ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرى سوڭىنان ءورىپ جۇرەدى ەكەن. سونشا الپەشتەپ ايالايتىن ول كىم؟ سويتسەك, ۋليانوۆ سياقتى شەت ايماق­تاعى ينستيتۋتىندا ىستەيتىن, ۆاك-ءتىڭ ەمەس, رەكتوردىڭ بۇيرىعىمەن بەرىلگەن قاتارداعى پروفەسسور. لاۋرەات تا ەمەس, ۆاك-قا دا قاتىسى جوق. عىلىمي ەڭبەكتەرى شە؟ وندا ءمىن جوق. جوعارى باعالانادى. بىراق ليۋبيششەۆتەن دە ءىرى ماتەماتيكتەر مەن گەنەتيكتەر بار عوي. ءسوز بولىپ وتىرعان كەيىپكەرىمىزدىڭ جەر قىرتىسىن جۇيەلەۋ, عىلىم تاريحى, اۋىل شارۋاشىلىعى, گەنەتيكا, وسىمدىكتى قورعاۋ, فيلوسوفيا, ەتنومولوگيا, زوولوگيا, ەۆوليۋتسيا تەورياسى, اتەيزم سالاسىنداعى ونداعان مونوگرافياسى مەن سان الۋان زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى جارىق كورسە دە عىلىم دوكتورى دەگەن اتاعى جوق. بۇعان ءوزى «كىنالى». سەبەبىن سۇراسا, «رەسىمدەۋگە ۋاقىت جوق» دەيتىن كورىنەدى. سويتسەك, بار عۇمىرىن عىلىمعا ارناعان ول ونداعان جىل بويى ءوزىنىڭ وسى ماقساتقا قانشا ساعات, نەشە مينۋت جۇمساعانىن كۇندە, اپتا, اي, توقسان سايىن ەسەبىن شىعارىپ وتىرادى ەكەن. نەگىزگى كوزدەگەن نىساناعا قاتىسى جوق جۇمىس قاجەتسىز دەپ, ەسەپكە كىرمەيدى. دەمەك, اتاق-داڭق, شەن-شەكپەن الۋعا قاتىستى شارۋاعا ۋاقىت ءبولۋ كەرەك ەمەس. ال اكادەميك اندرەي دميتريەۆيچ ساحاروۆتىڭ مول داۋلەت, بايلىققا دەگەن كوزقاراسى ەرەكشە ەكەن, دۇنيەقوڭىزدىقتان مۇلدە ادا بولىپتى. سۋتەگى بومباسىن جاساعان سوڭ كۋرچاتوۆ, حاريتون, كەلدىش, كورولەۆتەردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. ولارعا ەرەكشە جاعداي جاسالىپ, ۇسىنىس-پىكىرلەرىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تۇتاس عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى جۇمىس ىستەيتىن, مەملەكەت قارجى مەن رەسۋرستى ايامادى. مۇنى ءبارى باعالادى, ءدال وسىنداي مەيىرباندىلىقتان ەشكىمنىڭ قول ۇزگىسى كەلمەدى – تەك ساحاروۆتان باسقاسى. اندرەي دميتريەۆيچ ماتەريالدىق قۇندىلىققا عاجاپ نەمقۇرايلىلىق كورسەتتى. كوپتەگەن سىيلىقتاردان تۇسكەن سول كەزدەگى تۇسىنىك بويىنشا قىرۋار قارجى بولىپ ەسەپتەلەتىن اقشانىڭ جارتىسىن قىزىل كرەسكە, قالعانىن ونكولوگيا ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسىنا بەرگەن. ەشكىم «راحمەت» تە دەمەپتى. كەرىسىنشە, باستىقتار تۇسىنىكسىزدىك پەن نارازىلىق پيعىلىن قوزدىرادى. ساحاروۆ ءوز ەركىمەن جوعارى مارتەبەلى جاعدايىن تاستادى, قىزمەتىنەن, وزىنە بەكىتىلگەن ماشيناسىنان, جۇرگىزۋشىسىنەن, وڭكەي باسشىلار تىركەلگەن ەمحاناسىنان باس تارتتى. باسقالار اسا قاجەت دەپ ەسەپتەيتىن قۇرمەت پەن اتاق-داڭققا نازار اۋدارمادى. ونى باسقا شارۋالار مازالادى: ءوزى ءبىرىنشى بولىپ جاساعان بومبانىڭ ادامزاتقا قانشالىقتى قاۋىپتى قارۋ ەكەندىگىن جاريا ەتتى. تەرمويادرولىق قارۋدى سىناۋدىڭ ادامزاتقا قانشاما قاسىرەت اكەلەتىندىگىنە جۇرتتىڭ نازارىن اۋداردى. الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ ءۇشىن كۇرەستى. ارينە, بەلگەر, ليۋبيششەۆ, ساحاروۆ مايدان دالاسىنداعى قىرعىن سوعىسقا قاتىسىپ, باتىرلىق كورسەتە قويعان جوق دەيىك. بىراق ولاردىڭ ءىس-ارەكەتى ەرلىك جاساعاننان دا ارتىق ەدى, ويتكەنى, ماعىنالى ءومىر ءسۇردى. اتقارعان جۇمىستارىن وزدەرى تابيعي جاعداي دەپ قابىلدادى, مۇنىڭ جۇمباعى مەن قۇپياسى دا وسىندا ەدى. *        *        * اتاق-داڭققا, شەن-شەكپەنگە, وردەن-مەدال سياقتى سىي-سياپاتقا اۋەستىك, سىبايلاس جەمقورلىققا دەگەن قۇشتارلىق سياقتى كورىنىستەر قاي حالىقتا بولسا دا بار. ال قازاقتار اراسىندا ونداي ۇنامسىز جاعدايلار نەگە ورىن الادى؟ ءبىزدى ويلاندىراتىن ماسەلە وسى. جاعىمپازدىق, سۇيكىمسىزدىك, ۇنامسىزدىق قازاققا قايدان كەلگەن؟ بۇل ءار ادامنىڭ وزىنە بايلانىستى دەسەك تە, جالپى, ەل ىشىندە قالىپتاسقان قوعامدىق-ساياسي حال-احۋالدىڭ ىقپالى از بولدى دەپ ايتا المايمىز. تامىرى تەرەڭدە جاتقان دۇنيە. وسىدان 550 جىل بۇرىن قۇرىلعان دەربەس مەملەكەتتىگىمىز كەيىن سىرتقى كۇشتەردىڭ ارالاسۋىمەن قۇلادى, ەكى عاسىرداي وتارشىلىقتى باستان كەشىردىك. تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا ءالى شيرەك عاسىر دا بولعان جوق. مەملەكەتتىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى ءۇشىن بۇل ونشا كوپ ۋاقىت بولا قويماسا دا, ەداۋىر شارۋانىڭ باسى قايىرىلدى. الەم مويىنداپ وتىر. ارينە, شەشىلمەگەن ماسەلە شاشەتەكتەن. وسىعان بايلانىس­تى, بىرنەشە عاسىر بويى وتارشىلىق تاۋقىمەتىن باستان كەشىرگەن, رۋحاني قىسپاققا ۇشىراعان قازاق حالقىنىڭ جادىن جاڭعىرتىپ, ءتول تاريحىمىزدى تاني ءبىلۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە بولماق. رەسەي پاتشالىعى وتارشىلدىق سايا­ساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن نەشە ءتۇرلى قيتۇرقى ايلا-امال قولدانعانى بەلگىلى. وسى ماقساتپەن دالا ولكەسىندە ەلدە ىقپالى بار, جۇرتقا ءسوزى وتەتىن كەيبىر اقساقالدار مەن بايلار, قوجالار مەن بيلەر, سۇلتانداردىڭ ءبىرازىنا جۇيەلى تۇردە ءارتۇرلى ماراپات كورسەتىلىپ جاتتى. ماسەلەن, قازاقتار اراسىنان شىققان ءجۇزباسى, حورۋنجي, ەساۋلدار مەن ودان لاۋازىمى بيىكتەۋ دەگەن اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ ءىس-ارەكەتى بودان حالىقتى «اق پاتشانىڭ» ايبىنى مەن قۇرمەتى الدىندا قالشىلداپ تۇراتىنداي جاعدايعا كەلتىرۋگە جۇمىلدىرۋى ءتيىس ەدى. «گەنەرال-گۋبەرناتورلاردىڭ قالاۋى بويىنشا وزىنە بولىنگەن توتەنشە جاعدايدا جۇمسالاتىن قارجى ەسەبىنەن ىجداعاتتى قىزمەتى جانە ورىس ءتىلىن مەڭگەرگەنى ءۇشىن قوعامدىق باسقارمانىڭ بۇراتانا حالىقتان شىققان قىزمەتشىلەرى قۇرمەتتى شاپانمەن نەمەسە اقشالاي سىيلىقپەن ماراپاتتالۋى مۇمكىن», – دەلىنگەن «تۇركىستان ولكەسىن باسقارۋ تۋرالى ەرەجەنىڭ» 106-بابىندا. *        *        * ساتقىندىققا اپارار جولدىڭ ءبىرى – اسىرەاتاققۇمارلىق. ۇلى ماركس اتاپ وتكەندەي, مۇنىڭ قوعام ءۇشىن اسا قاۋىپتىلىگى سول, سەنىمدى ساتقىندىققا, ءسۇيىس­پەن­شى­لىكتى وشپەندىلىككە, وشپەندىلىكتى سۇيىسپەنشىلىككە, ادامگەرشىلىكتى كورگەن­سىزدىككە, كورگەنسىزدىكتى ادامگەرشىلىككە, قۇلدى مىرزاعا, مىرزانى قۇلعا, ناقۇرىستى اقىلدىعا, اقىلدىنى ناقۇرىسقا... اينالدىرا الاتىن جويقىن كۇش ەكەندىگىندە. بۇل دەگەنىڭىز, دۇنيەنى توڭكەرىپ تاستاي الاتىن تابيعي جانە ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردىڭ جاپپاي ساپىرىلىستىرىلۋى دەگەن ۇعىم. چەرنياەۆتىڭ وڭتۇستىك ءوڭىردى جاۋلاپ, جەڭىسكە جەتۋىنە جەرگىلىكتى ادامدار كومەكتەستى, وتارشىلاردىڭ سىي-قۇرمەتىن الدى. 1837-1847 جىلدارداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ جەڭىلىپ, ونىڭ كوسەمى كەنەسارى حان مەن سەرىكتەستەرىنىڭ تۇگەلدەي قىرىلىپ-جويىلۋى, سەبەپ-سالدارى تۋرالى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا جاتىر. بۇل جەكە اڭگىمە. قازاق حانى قىرعىزدارمەن بولعان سوعىستا قولعا ءتۇسىپ, سولاردىڭ قولىنان قازا تاپتى. وسىدان كەيىن قىرعىزداردىڭ باتىس-ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ بەلگىلى قۇرىلىمدارىمەن استىرتىن بايلانىسى قۇپيا بولۋدان قالدى. ويتكەنى, حان قازاسىنان كەيىن كەڭەسارىنى جەڭگەندەرگە جانە ونى قولداپ, كوپ جاعداي جاساعان ورىس وتريادتارىنىڭ باستىقتارىنا ۇكىمەت ماراپاتىن بەرۋگە ىنتا كورسەتىپ, باستاماشىلدىق جاساعان رەسەي جاعى بولاتىن. 1847 جىلدىڭ 19 مامىرىندا پ.گورچاكوۆ كنياز اسكەري مينيستر ا.چەرنىشوۆكە «قىرعىزداردى مارا­پات­تاۋعا كەلسەك, ولارعا تاپسىرۋ ءۇشىن جوعارعى باسشىلىققا ءوتىنىش جاساپ, ماعان 6 التىن جانە وسىنشاما كۇمىس مەدال جىبەرسەڭىز» دەپ جازادى. ناتيجەسىندە, قامبار اسىلانوۆ, سارى التاەۆ دەگەن سۇلتاندار «ىجداعات كورسەتكەنى ءۇشىن» («زا ۋسەرديە») ناگرادتالدى. قىرعىز جاساقتارى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى جانقارشا بي (جانقاراش) يسحودجين (ەسقوجين) التىن مەدالعا يە بولدى. قىرعىزدىڭ بەتكە ۇستار اسكەري ەليتاسىنا التىن, كۇمىس مەدالدار, قىمبات شاپاندار, ءتىپتى اسكەري شەندەردىڭ بەرىلۋى ولاردى رەسەيگە ءىش تارتىپ, ءتىل العىش وداقتاسىنا اينالدىرۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەلدى. شىنىندا, بۇل سىي-سياپاتتاردى الىپ جاتقاندار رەسەي ازاماتتارى ەمەس قوي. قىرعىز ماناپتارى, بيلەرى, باتىرلارى – بارلىعى 12 ادام – التىن مەدال الدى. كەنەسارى اسكەرىن قىرىپ-جويىپ, پاتشا سارايى الدىندا ەرەكشە سىڭىرگەن قىزمەتى ەسكەرىلىپ, ورمون حان ورىس ارمياسىنىڭ پودپولكوۆنيگى دەگەن شەنگە يە بولدى. وكىنىشتىسى سول, كەنەسارى باستاعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسقا قارسى شىعىپ, ساتقىندىق كورسەتكەن, سول ءۇشىن اق پاتشا ۇكىمەتىنىڭ «ىستىق ىقىلاسىنا» بولەنگەن ءوز قانداستىرىمىز دا از ەمەس ەدى. *        *        * سوۆەت زامانىنىڭ باسشىلارى ماراپاتتاۋ, سىي-سياپات كورسەتۋ, وردەن, مەدالداردى تاراتۋ ماسەلەسىنە ءارتۇرلى كوزقاراستا بولدى. شەت جاعاسىن كوردىك تە. دەگەنمەن, كەيبىر دەرەكتەرگە تاريحي تانىم تۇرعىسىنان قاراپ, بىرەن-ساران وقيعالاردى ەسكە تۇسىرە كەتكەنىمىز ارتىق بولماس دەپ ويلايمىز. «كەڭەستەر وداعىنىڭ بارلىق قارۋلى كۇشتەرىن ىسكەرلىكپەن ۇيىمداستىرىپ, ۇلى وتان سوعىسىن گيتلەرلىك گەرمانيانى تولىقتاي جەڭۋىمەن اياقتاعانى ءۇشىن ي.ستالين 1945 جىلدىڭ 26 ماۋسىمىندا ەكىنشى رەت «جەڭىس» وردەنىمەن ماراپاتتالادى. سونىمەن بىرگە, تاعى دا مارشالدار باستاماسىمەن «ءبىزدىڭ وتاندى جانە ونىڭ استاناسى موسكۆانى قورعاۋدىڭ اۋىر كۇندەرىندە قىزىل ارميانى باسقارىپ, گيتلەرلىك گەرمانيامەن كۇرەستە ەرەكشە ەرلىك پەن تاباندىلىق كورسەتكەنى ءۇشىن» كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىمەن ناگرادتالادى, بۇعان لەنين وردەنى مەن «التىن جۇلدىز» مەدالى قوسا بەرىلۋى ءتيىس ەدى (و.س.سمىسلوۆ. زاگادكي سوۆەتسكيح ناگراد. //م., 2005). قۇرمەتتى اتاق بەرىلىپ, قولباسشى وردەنىمەن ەكىنشى رەت قوشەمەتكە بولەنگەنى تۋرالى حاباردى ستالين جاڭا شىققان «پراۆدا» گازەتىنەن وقىپ-بىلەدى. بۇل تۋرالى وزىمەن بۇرىن ەشكىم اقىلداسپاعاندىقتان كوسەمنىڭ اشۋ-ىزاسى قاينايدى. كرەملگە كەلىپ, ماڭايىنداعىلاردى جينايدى, ولار ءستاليننىڭ قاھارىنا ۇشىرايدى. – قالاي قۇتىلۋدى وزدەرىڭ بىلەسىڭدەر, بىراق مەن وردەندى المايمىن, – دەيدى ول. الايدا, بەس جىلداي ۋاقىت وتكەن سوڭ بىردە ساياجايدا, كەشكى اس ۇستىندە, بۇرىنعى سىي-سياپاتتار تۋرالى اڭگىمەنى يوسيف ۆيسساريونوۆيچ ءوزى قوزعايدى. سول كەزدەرى ەكى جۇلدىزدى ءارى ەكى «جەڭىس» وردەندى باتىردىڭ بەينەسى بارلىق جەردە الدەقاشان جارقىراپ تۇراتىن. اقىرى, ن.شۆەرنيك, ءبىرىنشى ماي مەرەكەسى قارساڭىندا, 1950 جىلدىڭ 28 اپرەلىندە, ونىڭ «70 جىلدىعىنا بايلانىستى» ءۇشىنشى لەنين وردەنىمەن قوسا 1945 جىلعى ناگراداسىن تاپسىرادى. مەرەيتوي كەڭ كولەمدە اتاپ ءوتىلدى. ساراي ادامدارى كۇتپەگەن سىيلىق جاسايىق دەپ ستالين وردەنىن بەلگىلەۋدى قولعا الادى. شاقا سارايىنىڭ (مونەتنىي دۆور) مۋزەيىندە, كورمە-زاتتىڭ ۇلگىسىن كورسەتۋگە ارنالعان ورىندا باسقالارعا ۇقسامايتىن, ستانوكپەن كوبەيتىلمەگەن وزىنە عانا ءتان, تەك دايىنداما ەسەبىندە جاسالعان نەبارى ەكى دانا وردەن ساقتالعان. قالاي دەسەك تە, كەڭەستەر وداعىندا تاعى ءبىر ابىرويى بيىك قوشەمەت ءتۇرى دايىن بولعان سياقتى ەدى. وردەن «وزىنە» ۇناسا دا, سوڭعى شەشۋشى كەزەڭدە قاسارىسا قالعانى (الدىن الا كەلىسىمىن بەرگەن بولاتىن). ونىڭ قاراۋىنا وردەننىڭ ون ءۇش ۇلگىسى, «ي.ۆ. ءستاليننىڭ 70 جىل تولۋى قۇرمەتىنە مەرەكەلىك مەدال بەلگىلەۋ», «حالىقتار اراسىنداعى بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋ تۋرالى حالىقارالىق ستاليندىك سىيلىقتى بەلگىلەۋ» تۋرالى جارلىقتاردىڭ جوبالارى تاپسىرىلادى. مىنە, وسىلاردىڭ ىشىنەن ول سوڭعىسىن عانا تاڭدايدى, ال مۇنداي وردەن تەك ولگەننەن كەيىن بەلگىلەنۋى كەرەك دەگەن ويىن بىلدىرەدى. – ءار نارسەنىڭ ءوزىنىڭ ۋاقىتى بولادى, – دەيدى پارتيا كوسەمى. – وردەن ونسىز دا بەلگىلى ادامدارعا ەمەس, ەلەۋسىز قالعان ەرلەردى كوپكە تانىستىرۋ ءۇشىن بەرىلەدى. ءيا, ستالين جولداس نە ايتارىن بىلەتىن. پارتيا كوسەمىنىڭ قىزمەتى ازداي, مينيسترلەر كەڭەسىن قوسا باسقارعان (1958 جىلدىڭ ناۋرىزىنان باستاپ) ن.س.حرۋششەۆ جالعان ماداق پەن ارزان اتاققا, مانساپ پەن شەنگە ءۇيىر بولدى, بوسسوزدىلىككە سالىندى, ون جىلدا ءۇش مارتەبە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانىپ, كوپتەگەن سىيلىقتاردى ەنشىلەپ, مەملەكەتتىك ماراپاتتاردى قۇنسىزداندىرا ءتۇستى. ونىڭ تەمىر-تەرسەككە قۇمارلىعى ەرەكشە بولدى. د.قوناەۆ «ءوتتى داۋرەن وسىلاي» دەگەن ەستەلىك كىتابىندا بىلاي دەپ جازادى. حرۋششەۆكە «تىڭ جانە تىڭايعان جەردى يگەرگەنى ءۇشىن» مەدالىن تاپسىردىم. حرۋششەۆ بالاشا قۋاندى. تەبىرەنگەنى سونشا, مەنى قاپسىرا قۇشاقتاپ, ءومىرى ىستەمەگەن تىرلىگىن كورسەتتى. ەل الاقاندارى قىزعانشا دۋىلداتا قول سوقتى». ل.ي.برەجنەۆتىڭ تۇسىندا ورىندى-ورىنسىز وردەن-مەدال ۇلەستىرۋ, قۇرمەتتى اتاقتاردى تاراتۋ ودان ءارى جالعاستى, بىراق بۇل قوعامداعى مورالدىق-پسيحولوگيالىق حال-احۋالدى جاقسارتا قويعان جوق. كەرىسىنشە, مۇنداي جاعدايدىڭ قالىپتاسۋى ءتىپتى, سول سىي-سياپاتتاردى تاراتۋعا تىكەلەي قاتىسى بار دەگەن شەنەۋنىكتەردىڭ وزىنە ەرسى كورىندى. بەلگىلى جازۋشى, پۋبليتسيست ل.ملەچين برەجنەۆ تۋرالى جازعان كىتابىندا ءبىر نازار اۋدارارلىق دەرەكتى كەلتىرەدى. كوكپ ورتالىق كوميتەتى اكىمشىلىك ورگاندارىنىڭ ءبولىم جەتەكشىسى ن.ساۆينكين پارتيا كوسەمىنە شاعىم جاسايدى: – ءبىز اتاق ۇلەستىرۋ مەن وردەن تاراتۋدى توقتاتا تۇرۋىمىز كەرەك. مۇلدەم قۇنسىزدانىپ كەتتى. برەجنەۆ تاڭ قالادى: – كوليا, سەن, نەمەنە, تەمىردى ايايسىڭ با؟ الا بەرسىن. الادى, سوسىن جۋادى, كوڭىل-كۇيى كوتەرىلەدى, جۇمىسقا ىنتاسى ارتادى. ولاردى مۇنداي مۇمكىنشىلىكتەن نەگە ايىراسىڭ؟ وتكەننەن ساباق الايىق. اسىرەاتاق­قۇمار­لىقتىڭ ادامگەرشىلىكتى قۇنسىز­دانۋىنا ۇشىرا­تاتىندىعىن ءار­دايىم ەستە ساقتايىق. امانتاي كاكەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قۇرمەتتى ارداگەرى, وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك. استانا.