قازاق نەگە «اسىعىڭ الشىسىنان ءتۇسسىن» دەگەن؟
پەداگوگتىڭ ايتۋىنشا, ءار ۇلتتىڭ ءوزىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارى بولادى. ءبىر ۇلتتى ەكىنشى ۇلتتان ەرەكشەلەندىرىپ تۇراتىن ونىڭ ءتىلى, مادەنيەتى, ونەرى, ادەت-عۇرپى, ۇلتتىق قولونەرى, ۇلتتىق ويىندارى جانە تاعى باسقا ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن قاسيەتتەرى. وسىلاردىڭ ءبارى ۇلتتىق قۇندىلىققا جاتادى. قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق تاربيەسى – الەمدە تەڭدەسى جوق تاربيە. سوندىقتان جاس جەتكىنشەكتەردى ناعىز تولىققاندى تۇلعاعا اينالدىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق قۇندىلىقتار ارقىلى تاربيە بەرۋدىڭ ماڭىزى زور.
ونىڭ اسىققا دەگەن قىزىعۋشىلىعى بالا كەزىنەن باستالعان. اكەسى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقاندىقتان, ۇيدە اسىق كوپ جينالعان. سول كەزدەن باستاپ اسىق ويىنى ءومىرىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالعان. كەيىن بۇل قىزىعۋشىلىق كاسىبي باعىتقا ۇلاسىپ, ول جيناقتاعان اسىقتار نەگىزىندە كوپتەگەن ويىن تۇرلەرىن ويلاپ تاپقان.
«اسىق – ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ تىلەرسەگىندە اسىق جىلىكتىڭ باسىندا ورنالاساتىن شىمىر سۇيەك. اڭداردىڭ دا تىلەرسەك اسىق جىلىگىنىڭ باسىندا ورنالاسادى. قازاقتا مالدىڭ دا, اڭنىڭ دا اسىعى قاسيەتتى سانالادى. ەرتەدە تابيعاتتىڭ قاتال, اڭداردىڭ ولجاعا وڭاي تۇسپەيتىندىگىن, اڭشىنىڭ ادال ەڭبەگى, ەر ازاماتتىڭ قايراتى مەن جاۋجۇرەكتىلىگى مىقتى بولعاندىعىن جاقسى بىلەمىز. بالاسى ۇل تۋسا, بەسىگىنىڭ باسىنا ءبورىنىڭ اسىعىن ىلەدى. بالا – جالادان اۋلاق, شىمىر, قايراتتى بولسىن دەگەنى. ال قىز بالا بولسا, بەسىگىنىڭ باسىنا ەلىكتىڭ اسىعىن (جابايى) ىلەدى. سۇلۋ, كورىكتى بولىپ بوي جەتسىن دەپ ىرىمعا بالاعان ەكەن. كەلىن قۇرساق كوتەرگەندە, ۇلكەن اتا-اجەلەرىمىز ىرىمداپ اسىق جيناي باستاعان. ونىسى – كەلىنگە كوز تيمەسىن, امان-ەسەن ۇل بوسانسىن دەپ تىلەگەنى ەكەن.
حالقىمىزدا «اسىعىڭ الشىسىنان ءتۇسسىن» دەگەن جاقسى تىلەك بار. اسىق ويىنىندا كىمنىڭ ساقاسى الشىسىنان تۇسسە, سول ءبىرىنشى اتادى نەمەسە باسىمدىققا يە بولادى. ياعني, الشى تۇرۋى ونىڭ يەسىنە (بالاعا) ساتتىلىك جولداس بولىپ تۇرعانىن بىلدىرەدى. سوندىقتان اتا-بابالارىمىز بەلگىلى ءبىر وقيعاعا نەمەسە وسىنداي جاقسى ءىستى باستاپ, ونىڭ ءساتتى اياقتالىپ, يگى ءىسى جالعاسى تاپقان ازاماتتارعا «اسىعى الشىسىنان ءتۇستى» دەپ تە ايتقان ەكەن.
كەزىندە اتا-بابالارىمىز اسىقتى وسىنداي ۇلتتىق دەڭگەيگە دەيىن كوتەرگەنى تەگىننەن تەگىن ەمەس. ويتكەنى اسىق ويىنى بالالاردىڭ جاستايىنان توزىمدىلىككە شىڭداپ, ولاردى مەرگەندىككە, ۇستامدىلىققا, بايسالدىلىققا, قاعىلەزدىككە تاربيەلەگەن. اسىقتاردى قاز-قاتار ءتىزۋ كەزىندە ولاردىڭ سانىن الۋ, كەيىن ۇتىستى ەسەپتەپ, ۇپاي بولىسكەندە اسىق ساناۋ بالانىڭ ماتەماتيكاعا بەيىمىن ارتتىرىپ قانا قويماي, بالالاردى كوز مەرگەندىگىنە, قول بۋىندارىنىڭ يكەمدى بولۋىنا باۋليدى. اسىق ويناعاندا ادامنىڭ تەك ەكى قولى ەمەس, ويلاۋ مۇشەلەرىنەن باستاپ, يىعى, اياعى, بارلىق بۇلشىق ەتتەرى قيمىلدايدى. بىلايشا ايتقاندا, اسىق ويناعان بالا جۇگىرەدى, سەكىرەدى, كوزدەيدى, جەڭەدى, جەڭىلەدى, ۇتادى, ۇتىلادى... مىنە وسىنىڭ ءبارى تازا باسەكە, تازا دەنە تاربيەسى», دەيدى پەداگوگ.
اسىق ويىنىنىڭ پايداسى قانداي؟
تويعان ساريەۆا اسىقتى تەك ويىن رەتىندە عانا ەمەس, ءبىلىم بەرۋ قۇرالى رەتىندە دە ءتيىمدى قولدانا بىلەدى. ول بالاباقشادا بالالارعا ساناۋدى, تۇستەردى اجىراتۋدى, ۋاقىتتى باعدارلاۋدى ۇيرەتەتىن ديداكتيكالىق ويىندار ويلاپ تاپقان. سونىمەن قاتار اسىقتى مۋزىكالىق اسپاپتارمەن بايلانىستىرىپ, شىعارماشىلىق باعىتتا دا قولدانعان.
«اتا-بابامىزدان قالعان ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ جانە بالالاردىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ مەنىڭ ەڭ باستى ۇستانىمىم. بۇگىندە بالالاردىڭ كوپشىلىگى ۋاقىتىن سمارتفون مەن كومپيۋتەر الدىندا وتكىزەتىنى بەلگىلى. بۇل ولاردىڭ دەنساۋلىعىنا دا, ءتىل دامۋىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتىر. ال اسىق ويىنى, كەرىسىنشە, بالانىڭ ساۋساق موتوريكاسىن دامىتىپ, سويلەۋ قابىلەتىن ارتتىرادى, ويلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرەدى.
وسى ورايدا «التىن اسىق قالماسىن ايدالادا» دەپ بالا كەزىمدە ويناعان اسىقتى نەگە بالاباقشادا قولدانباسقا دەگەن وي تۋىندادى. وسى ماقساتپەن جان-جاقتى كوپ ىزدەنىپ, اسىق تۋرالى كوپ مالىمەتتەر جيناقتادىم. اكەمنىڭ قولىمەن تازالانىپ, جيناعان 200-دەي اسىق وسى جۇمىسىمنىڭ باستاماسى بولدى. بۇل باستاعان يگى ىسىمە بالاباقشا ۇجىمى مەن اتا-انالار دا قولداۋ كورسەتتى. وسىلايشا 1 اي ىشىندە 500-دەي اسىق جينالدى. جينالعان اسىقتاردى 1 ساعاتتان استام كالتسي قوسىلعان اس سوداسىمەن قايناتىپ, كەدىر-بۇدىرلارىن تەگىستەپ تازالاپ, لاكتاپ, ءارتۇرلى ويىننىڭ تۇرىنە قاراي بوياپ دايىندادىم.
ماقساتىم قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعى اسىقتى پايدالانىپ, ۇشقىر قيالمەن ىزدەنىس ارقىلى بالاباقشادا بالانىڭ دامۋ قابىلەتىن ارتتىراتىن ويىندار جيناعىن ويلاپ تابۋ بولدى», دەيدى تويعان ساريەۆا.
ديداكتيكالىق ويىندار: سيقىرلى اسىقتار
پەداگوگتىڭ ەڭ العاشقى ويلاپ تاپقان ويىنى «تانىم» سالاسى بويىنشا ديداكتيكالىق ويىن «سيقىرلى اسىقتار» دەپ اتالادى.
بۇل ويىن بالالارعا ساناپ, تۇستەردى اجىراتا ءبىلۋدى ۇيرەتەدى, ساۋساق موتوريكاسىن دامىتادى. بالالار اسىقتاردىڭ بۇك, شىك ءتۇسۋ اتاۋلارىن ۇيرەنىپ, جوعارى – تومەن ۇعىمدارىن قالىپتاستىرادى.
ويىن بارىسىندا ەكى قاتارلى دوڭگەلەك قالىپتىڭ تومەنگى قاتارىندا ءتۇرلى ءتۇستى 1-دەن 10-عا دەيىنگى ساندار ورنالاسقان. ءار ساننىڭ قاسىندا ۇلكەن اسىقتار ارقىلى تاياقشالار ورناتىلعان. سول تاياقشالار ارقىلى قالىپتىڭ ەكىنشى قاتارىنداعى كيىز ۇيدە جينالعان اسىقتاردى سانى مەن تۇسىنە قاراي جوعارىدان تومەن قاراي ورنالاستىرۋ قاجەت. ورنالاسقان اسىقتاردىڭ ءتۇسۋ اتاۋلارىن ايتۋ كەرەك (بۇك, شىك).
«مەن قانداي ءتۇسپىن؟» ويىنىندا بالالار ويىن ارقىلى تۇستەردى, پىشىندەردى اجىراتادى, ساناپ ۇيرەنەدى, از – كوپ ۇعىمدارىن قالىپتاستىرۋ ارقىلى لوگيكالىق ويلاۋىن دامىتىپ, ويلارىن جۇيەلى تۇردە جەتكىزۋگە داعدىلانادى.
بالالار پىشىندەردىڭ اتاۋلارىمەن تۇستەرىن اتاپ بەرەدى. ورتاداعى ءتۇرلى-ءتۇستى اسىقتاردى پىشىندەردىڭ تۇسىنە قاراي ورنالاستىرادى. ءار بالا پىشىندەردىڭ اتىن, ءتۇسىن اتاپ, نەشە اسىق جيناعانىن ايتادى. سۇراق-جاۋاپ ارقىلى ەڭ كوپ اسىق جيناعان بالا انىقتالادى.
تويعان ساريەۆا وسى سياقتى اسىقتان جاسالاتىن بىرنەشە ويىن ءتۇرىن ويلاپ تاپقان. ساناۋعا, ساعات ءتىلىنىڭ باعىتىن بىلۋگە, ۋاقىتتى باعدارلاپ, كۇن ءتارتىبىن ساقتاي بىلۋگە ۇيرەتەتىن «ساعات», ساۋساق موتوريكاسىن دامىتۋ ارقىلى ويلاۋ قابىلەتىن ارتتىرىپ, تۇستەردى اجىراتا بىلۋگە باعىتتايتىن «كوڭىلدى اسىقتار»,«سيقىرلى اينالما», «تۋرا جانە كەرى ساناۋ», «باۋلاۋ» سەكىلدى ديداكتيكالىق ويىنداردى ويناۋ ارقىلى بالالار اسىقتىڭ ءتۇسۋ تۇرىسىن تولىق مەڭگەرەدى. سونىمەن قاتار «كوممۋنيكاتسيا» سالاسى بويىنشا «ارىپتەر سىرى» ويىنى كەزىندە 15 داۋىستى دىبىس قىزىل تەكشەمەن, 27 داۋىسسىز دىبىس كوك تەكشەمەن اسىق ۇستىنە تاڭبالانادى. بۇل ويىن بالالاردى ءارىپتى تانۋعا, بۋىنعا ءبولىپ وقۋعا ۇيرەتەدى.
«شىعارماشىلىق سالاسى بويىنشا دا بالاباقشادا اسىقتى مۋزىكالىق ۇرمالى اسپاپ رەتىندە پايدالاندىق. بالالاردى قازاق حالقىنىڭ وتە ەرتە زاماننان كەلە جاتقان جەتىگەن ۇلتتىق مۋزىكا اسپابىندا ويناۋعا ۇيرەتتىك. اسپاپ اعاشتان جاسالىپ, تيەكتەرىنە اسىقتار قويىلدى.
ادامنىڭ تاباندارىندا, الاقاندارىندا ءارتۇرلى اعزانىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەۋىنە جاۋاپ بەرەتىن سيگنالدى نۇكتەلەر بار ەكەنى ءمالىم. وسىعان وراي «دەنساۋلىق» سالاسى بويىنشا دا ماسساجدى كىلەمشەلەر جاسالدى.
بالالاردىڭ دەنساۋلىعىن شىڭدايتىن مايتاباندىلىقتىڭ بولماۋىنا اسەرىن تيگىزەتىن, اياقتىڭ ىشكە جانە سىرتقا دۇرىس باسۋلارىن جاتتىقتىرۋ جۇمىستارىنا ارنالعان ماسساجدى كىلەمشەنىڭ ۇزىندىعى – 115 سم, ەنى – 55 سم, تابيعي تازا ەۆا رەزەڭكە كىلەمشەسىنە 5-6 جاستاعى بالالاردىڭ تابان ولشەمىنە سايكەستەندىرىلىپ, ويىلىپ, جەلىمنىڭ كومەگىمەن ارقايسىسىنا 14 اسىقتان ورنالاستىرىلدى.
تابانعا ارنالعان ماسساجدى كىلەمشە دە تابيعي تازا كيىزگە جىبەك جىپپەن ءبىر قاتار ۇزىننان, ءبىر قاتار كولدەنەڭىنەن كەزەكپەن 88 اسىقتان تىگىلدى.
ماسساجدى قولعاپقا 5 اسىق تىزبەكتەلىپ, تىگىلدى. الاقانعا ارنالعان «ماسساجدى اينالمالى اسىقتار» جاسالدى. اعاش جاقتاۋعا ورناتىلعان 12 سىمعا 4 اسىقتان تىزبەكتەلدى», دەيدى ارداگەر پەداگوگ.
پەداگوگ سونىمەن قاتار ۇلتتىق اسىق ويىندارىن زامان تالابىنا ساي بەيىمدەپ, ولاردى بالالارعا تۇسىنىكتى ءارى جەڭىل تۇردە ۇسىنعان.
«قانتالاپاي, تاسقالا, الشى سياقتى ويىندار ارقىلى بالالاردىڭ شاپشاڭدىعى, ەپتىلىگى, ويلاۋ قابىلەتى داميدى», دەيدى ول.
تويعان ساريەۆا «قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعى – اسىق ارقىلى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالانىڭ دامۋ قابىلەتىن ارتتىرۋ» تاقىرىبىندا اۆتورلىق باعدارلاما جاساقتاعان. بۇدان بولەك جاساعان «التىن اسىق» باعدارلاماسى ەرەسەكتەر توبى مەن مەكتەپالدى دايارلىق توپتارىنا ارنالعان 18 ساعاتتىق ءۆارياتيۆتى بولىمنەن تۇرادى. وسى ەڭبەكتەرىمەن اۋداندىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردا جەڭىسكە جەتىپ, باعدارلاماسىنا اۆتورلىق قۇقىق العان.
ارداگەر پەداگوگ قازىر زەينەتكەرلىك جاستا بولسا دا اۋداننىڭ قوعامدىق ومىرىنە بەلسەنە ارالاسادى. اۋداندىق انالار كەڭەسىنىڭ توراعاسى رەتىندە وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ, وتباسىندا, بالا تاربيەسىندە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋ باعىتىندا ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلەدى. ول جاساقتاپ شىققان اسىق ويىنى – ۇلتتىڭ رۋحاني مۇراسى عانا ەمەس, بولاشاق ۇرپاقتى جان-جاقتى دامىتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قۇرال. وسىنداي قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتىپ, ونى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ەنگىزۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. بۇل باعىتتاعى تويعان ساريەۆا سياقتى پەداگوگتەردىڭ ەڭبەگى – ۇرپاق تاربيەسىنە قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس ەكەنى انىق.
