مەرەكەلىك ءمازىر: باعىنبايتىن باعا, تارىلمايتىن پەيىل

ەڭ اۋەلى تاڭنىڭ اتىسى, كەشتىڭ باتىسى ادام قاراسى ۇزىلمەيتىن «شاپاعات» بازارىنا باس سۇقتىق. ادەتتەگىدەي قىز-قىز قايناعان قىم-قۋىت تىرشىلىك. مەرەكە قارساڭىنداعى قاربالاس. ساتۋشىلار بيداي مەن كۇرىشتى قاپ-قابىمەن ءتىزىپ قويعان. باعا دا تىم «تەنتەك» ەمەس سياقتى. بازاردى ارالاپ, وزىمىزگە قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك باعاسىن سۇراپ شىقتىق. بيداي مەن كۇرىشتىڭ كيلوسى – 500 تەڭگە, قاراقۇمىق – 300 تەڭگە, بۇرشاق – 280 تەڭگە. اق ىرىمشىكتىڭ كەلىسى – 1 500 تەڭگە بولسا, قىزىل ىرىمشىك – 2 500 تەڭگە. ال ەزىلگەن قۇرتتىڭ ءليترى – 2 700 تەڭگە. جىلقى ەتىنىڭ كيلوسى– 3 900 تەڭگە, ال قازى 4 200 تەڭگە شاماسىندا.

بىراق ساتۋشىلار مەرەكە جاقىن­داعاندا 1 مىڭ تەڭگە شاماسىندا باعا كوتەرىلەدى دەپ وتىر. مۇنى بىزگە ساتۋشى ءاسيا ءمۇسلىم ايتتى.

 «مەرەكە قارساڭىندا ازىق-ت ۇلىكتىڭ از-كوپتىگىنە بايلانىستى باعا وزگەرەدى. سەبەبى تاۋارىمىزدىڭ وتەتىن شاعى وسى كەز. تابىسىمىزدى ەسەلەپ قالعىمىز كەلەدى. بالا-شاعامىزدى وسىلاي اسىراپ وتىرمىز. ارينە, حالىقتىڭ قالتاسىنا دا قارايمىز. باعانى اسپاننان الىپ قويمايمىز. تەك ۇستىنە ءسال قوسامىز. نەگىزى جىلدا مەيرام كەزىندە ەكى ەسە پايدا تاباتىنبىز. بۇل ۇدەرىس پاندەميا كەزىندە عانا توقتاعان. بيىل دا تابىسىمىز ارتادى دەگەن سەنىمدەمىز. بىراق بىلتىرمەن سالىستىرعاندا قازىر ادام قاراسى ازداۋ», دەيدى ول.

بازارداعى باعاعا سۇيەنىپ, شامامەن 10 ليتر ناۋرىز كوجەگە قانشا قارجى جۇمسالاتىنىنا ناقتى ەسەپ جاساپ كوردىك. نەگى­زىنەن ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە كوجە­نىڭ دايىندالۋ ءتاسىلى ءارتۇرلى بولعاندىقتان, دالمە-ءدال باعا شىعارۋ قيىنعا سوقتى. ءبىر جەردە بيدايعا قوسىمشا ارپا, تارى, كۇرىش قوسىلسا, ەندى ءبىر ايماقتا وعان جۇگەرى, ماش, بۇرشاق پەن قاراقۇمىق ارالاستىرىلادى. ءبىر وڭىردە قۇرتتى مولىراق قوسىپ, ءدامىن قىشقىل ەتىپ جاساسا, ەندى ءبىر جەردە ءسۇت نەمەسە ايران ارالاستىرادى. ءتىپتى ءبىر وڭىردە مەيىز قوسىپ, كوجەگە ءتاتتى ءدام بەرسە, وزگەسى كەسپە قوسىپ, قويۋلاۋ قىلادى. تۇپتەپ كەلگەندە, بارلىق نۇسقانى بىرىكتىرەتىن ورتاق بەلگى مولشىلىق پەن توقشىلىقتى بىلدىرەتىن جەتى ءتۇرلى ءدام ەكەنى امبەگە ايان.

سونىمەن ەسەپكە كىرىسەيىك. ورتاق ءمازىر بويىنشا 22,5 كگ ەت قاجەت. ەگەر جىلقى ەتىن 3 900 تەڭگەدەن الساق, 2,5 كگ شامامەن 9 750 تەڭگە بولادى. وعان ءدام بەرۋ ءۇشىن ازداپ قازى قوسىلادى, ورتا ەسەپپەن 2000–3000 تەڭگە. بىراق كوجەگە بارلىق ءداندى داقىلدى بىردەي قوسپايتىنىن ەسكەرسەك, ءار ءۇي وزىنە ۇنايتىن 3–5 ءتۇرلى ءداندى عانا تاڭدايدى. سول سەبەپتى ءداننىڭ شى­عىنى دا ءارتۇرلى بولادى. ءبىزدىڭ نۇس­قادا 800–1200 تەڭگە شىقتى. ءسۇت نەمە­سە ايران شامامەن 500–700 تەڭگە, قۇرت 1000–2500 تەڭگە بولادى. وسى­لايشا, «شاپاعات» بازارىندا 10 ليتر ناۋرىزكوجە دايىنداۋعا شامامەن 14–17 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا قارا­جات كەتەدى. ال ءدامىن بايىتىپ, قا­زى­نى كوبىرەك, ءداندى مولىراق قوس­ساڭىز, 18–22 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتەدى.

بۇدان كەيىن ەسىلدىڭ سول جاعا­لاۋىندا ورنالاسقان «ساۋران» ساۋدا ورتالىعىنا تارتتىق. بازار ماڭى قيقى-جيقى, يۋ-قيۋ بولاتىنعا كوز ۇيرەنگەن. ال بۇل جەردىڭ قىزمەتشىلەرى قۇددى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر سەكىلدى ءتارتىپتى, اينالاسى تاپ-تۇيناقتاي. باعا دا سوعان ساي جوعارى. ەتتىڭ باعاسى 4 500 تەڭگەدەن باستالىپ, 8000 تەڭگەگە دەيىن بارادى. ساپاسىنا بايلانىستى دەسەك تە ايىرماشىلىق ايتارلىقتاي سەزىلەدى. ياعني 2,5 كگ ەتتىڭ باعاسى 11 مىڭ تەڭگەدەن 20 مىڭ تەڭگەگە دەيىن بارادى. قازى – 5 500 تەڭگە, ەزىلگەن قۇرت – 3000 تەڭگە, قىزىل ىرىمشىك – 3 500 تەڭگە. ءداندى داقىلداردىڭ ءوزى شامامەن 2000 تەڭگەگە جەتىپ جىعىلادى. ياعني اتالعان ساۋدا ورتالىعىنان ناۋ­رىزكوجە دايىنداۋ ءۇشىن قاجەتتى ينگرەديەنتتەر الۋعا شامامەن 20–30 مىڭ تەڭگە قارجى كەتەدى. قاراپايىم جۇرتتىڭ قالتاسىنا اجەپتاۋىر سالماق. سودان بولسا كەرەك, مۇندا «شاپاعاتتاعىداي» ءيىن تىرەسكەن حالىق جوق.

ءسۇت ونىمدەرىن ساتىپ وتىرعان ساۋلەنىڭ سوزىنشە, بيىل كەلۋشى قاراسى سيرەپ, ساۋدا سايابىرسىعان.

«مەرەكە جاقىنداپ قالسا دا, بۇرىن­عىداي قىزۋ ساۋدا بايقال­مايدى. بۇرىن مەيرام الدىندا ادامدار اعىل-تەگىل الىپ كەتەتىن. قازىر اركىم شاقتاپ قانا الادى, ۇنەمدەيدى. سەبەبى ءبارىنىڭ باسىندا نەسيە, اي سايىن تولەيتىن قارىزى بار. سول سەبەپتى ادامدار استا-توك شاشىلماي, ۇنەمدەۋگە كوشكەن. سوعان سايكەسىنشە بىزدە دە بۇرىنعىداي ساۋدا جۇرمەيدى. «ساۋران» بازارى قىمبات دەپ كەتەدى كوپشىلىك. ايتكەنمەن, بىزگە ول اناۋ ايتقانداي سەزىلە بەرمەيدى, ويتكەنى مۇندا الۋشى از, ال جالداۋ اقىسى جوعارى», دەيدى ساتۋشى.

قۇرما, ورىك-مەيىز ساتاتىن راشيد تە وسى پىكىردى قوستادى.

ء«بىزدىڭ ءونىم قاي كەزدە دە وتەتىن. اسىرەسە وسى ناۋرىز مەرە­كە­سىندە كوپ پايدا تاباتىن ەدىك. ويت­كەنى مەيىز, قۇرما, ءداندى داقىل­دار – داستارقاننىڭ ءسانى. دەسە دە بۇ­رىن­عى­داي قارقىن جوق. ورازا كەزىن­دە ءسال جاندانعانداي بولدى. اۋىز­اشارعا از-ازدان ساتىپ الىپ جاتتى. جالپى, وسى ساۋدادا جۇرگەنىمە 10 جىلدان استى. بيىلعىداي كىدىرىستى بايقاماپپىن. ءتىپتى كارانتين كەزىندە مۇنداي بولماعان. قازىر حالىق ەسەپتەپ ساتىپ الادى, ارتىق المايدى. بىراق ساۋدا توقتاعان جوق. بىرقالىپتى ءجۇرىپ جاتىر. ءبىز دە سوعان قاناعات دەيمىز», دەدى كاسىپكەر.

ال ەت ساتۋشى نازيرانىڭ ايتۋىنشا, بيىل ەتتىڭ باعاسى كوتەرىل­گەننەن كەيىن ساۋدا قاتتى باسەڭدەگەن.

«بۇرىن ءبىر ادام كەلىپ, بىردەن بىرنەشە كەلى الىپ كەتەتىن. قازىر ۇزاق ويلانادى, ءتىپتى مۇلدە الماي كەتەدى. نەگىزى باعا كوپ جەردە شامالاس. بىراق «شاپاعاتتا» ەت ارزانداۋ كورىنەدى, سەبەبى ولار كوبىنە كارى مال اكەلەدى. ونىڭ ۇستىنە سول بازار­دىڭ شىعىنىن جابۋعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلەتىن كورى­نەدى. ال مۇندا ءبارىن ءوزىمىز كوتەرە­مىز. جالعا الۋ قۇنى, تاسىمال – ءبارى ءوز موينىمىزدا. سول سەبەپتى باعا دا جوعارى بولادى. بىراق ءبىز دە ادە­يى قىمباتتاتايىن دەپ وتىرعان جوق­پىز, شىعىنىمىزدى جابۋ ءۇشىن امالسىز جاسايمىز», دەپ اعىنان جارىلدى ول.

قىزىعى, وسى ۇدەرىس ءبىزدىڭ ەلدە عانا بولىپ جاتقان جوق. ەكونوميستەردىڭ ايتۋىنشا, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە كەيىنگى جىلدارى «ۇنەمدى تۇتىنۋ» (frugal consumption) ءۇردىسى كۇشەيىپ كەلەدى. ماسەلەن, امەريكالىق قارجى زەرتتەۋشىسى مورگان حاۋسەل ەڭبەكتەرىندە قازىرگى قوعامدا ادامدار شەكتەن تىس تۇتىنۋدان بۇرىن قارجىلىق تۇراقتىلىقتى ويلاي باستاعانىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە, حالىق قازىر شىعىن­دى ازايتىپ, تاۋەكەلدەن قاشۋعا بەيىم. حالىقارالىق اۋديت جانە كونسالتينگ كومپانياسى Deloitte جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەر دە وسى ءۇردىستى راستايدى. وندا تۇتىنۋشىلار­دىڭ باسىم بولىگى مەرەكەلىك شىعىنداردى قىسقارتىپ, تەك ەڭ قاجەتتى ونىمدەردى عانا الۋعا كوشكەنى كورسەتىلەدى. ياعني ادامدار داستۇردەن باس تارتپايدى, بىراق ونى بۇرىنعىداي اۋقىمدى ەمەس, ءوز مۇم­كىندىگىنە قاراي اتاپ ءوتۋدى ءجون كورەدى. استانا بازارلارىنداعى احۋال دا وسى جاھاندىق وزگەرىس­تىڭ جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى ايقىن كورىنىسىندەي.

دەسە دە, باعا كوتەرىلگەنىمەن «بۇدان جامان كەزدە دە تويعا بارعانبىز» دەيتىن حالقىمىزدىڭ نيەتى تارىلمايتىنى انىق. ونى بازار ىشىندە باعانى باعامداپ, ءار تاۋاردى اسىقپاي تاڭداپ جۇرگەن جەتپىستى القالاعان قالا تۇرعىنى ماۋەي اسحابىل قاريانىڭ سوزىنەن اڭدادىق.

 «ناۋرىز – اعايىن-تۋىس باس قوسىپ, كول-كوسىر داستارقان جايا­­تىن ۇلىق مەرەكە. سوندىقتان قولدان كەلگەنشە ءبارىن مول قىلۋعا تىرىسامىز. بىراق كەيىنگى جىلدارى باعانىڭ ءوسۋى ايقىن سەزىلىپ تۇر. بۇرىن 20–30 ادامعا ارنالعان داستارقانعا شامامەن 70–80 مىڭ تەڭگە جەتكىلىكتى بولاتىن. قازىر 100 مىڭنان اسىپ كەتەدى. سول سەبەپتى ءار شىعىندى ەسەپتەپ, قاجەت دۇنيەنى عانا الۋعا كوشتىك. بۇرىنعىداي ويلانباي, مولىنان الۋ جوق. اسىرەسە ەت پەن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ قىمباتتاۋى بىردەن بايقالادى. دەگەنمەن قانداي جاعداي بولسا دا, ناۋرىزدان باس تارتپايمىز. بۇل – ءبىزدىڭ ءداستۇرىمىز, بەرەكەنىڭ باستاۋى. قاراپايىم بولسا دا داستارقان جايىپ, كوجە ازىرلەۋ – مىندەت. سەبەبى مۇندا اس قانا ەمەس, قازاقتىڭ كەڭ پەيىلى مەن ىزگى نيەتى جاتىر», دەيدى م.اسحابىلقىزى.