كوكتەم باستالعالى بەرى وڭىردە سۋ تاسقىنىنا دايىندىق ماسەلەسىنىڭ ماڭىزى ارتا ءتۇسىپ وتىر. رەسمي ورگاندار «اۋقىمدى قاۋىپ جوق» دەيدى. الايدا گيدرومەتەورولوگيالىق دەرەكتەر مەن سوڭعى جىلدارداعى تاجىريبەلەر بولجامدارعا ساقتىقپەن قاراۋ كەرەكتىگىن مەڭزەيدى.
«قازگيدرومەت» رمك وڭىرلىك فيليالىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, پاۆلودار وبلىسى «ورتاشا تاۋەكەل ايماعىنا» جاتادى. بۇل قاۋىپ مۇلدەم جوق دەگەن ءسوز ەمەس. كەرىسىنشە, سۋ تاسقىنىنىڭ ىقتيمالدىعى بار, بىراق ول الدىن الۋ شارالارى ارقىلى رەتتەلۋگە ءتيىس دەگەندى بىلدىرەدى.
«بيىلعى جاعدايدى كۇردەلەندىرەتىن بىرنەشە فاكتور بار. ەڭ اۋەلى وتكەن كۇزدە توپىراق ىلعالدىلىعى قالىپتاعىدان جوعارى بولدى. ال قىستا توپىراقتىڭ قاتۋ تەرەڭدىگى 146 سم-گە دەيىن جەتكەن. كۇزگى-قىسقى كەزەڭدە جاۋىن-شاشىن كولەمى كليماتتىق نورمادان اسىپ ءتۇستى. ونىڭ ۇستىنە ناۋرىز ايى جىلى ءارى جاۋىن-شاشىندى بولادى دەپ بولجانىپ وتىر. مۇنداي فاكتورلار جىلدام ەرىگەن قار سۋىنىڭ ەلدى مەكەندەرگە جايىلۋىنا قولايلى ورتا قالىپتاستىرادى», دەيدى «قازگيدرومەت» رمك وبلىستىق فيليالى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى گالينا شپاك.
سۋ باسۋ قاۋپى بار ەلدى مەكەندەر وبلىستىڭ بارلىق دەرلىك اۋدانىندا بار. سونىڭ ىشىندە باياناۋىل, اقتوعاي اۋداندارى «تاۋەكەلى جوعارى» ايماقتار» ساناتىنا كىرەدى. مىسالى, باياناۋىل اۋدانىندا قانىش ساتباەۆ, ءماشھۇر ءجۇسىپ, اقشي اۋىلدارى, اقتوعايدا شولاقسور مەن جالاۋلى اۋىلى جىلداعىداي كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنا بەيىم. وبلىستا قاۋىپ كوزىندە قالۋى ىقتيمال ايماقتاردا تۇرىپ جاتقان حالىقتىڭ ناقتى سانى تۋرالى دەرەكتەر قۇرىلماعان. بۇل توتەنشە جاعداي كەزىندە ەۆاكۋاتسيالاۋ مەن الەۋمەتتىك قورعاۋ شارالارىن جوسپارلاۋدا ۇلكەن ولقىلىققا اكەلۋى مۇمكىن.
كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنا قارسى ءىس-شارالارعا وبلىستا 1,1 ملرد تەڭگە بولىنگەن. ول جانار-جاعارماي ماتەريالدارىن, موتوپومپالاردى, قاپتار مەن سورعى شلانگىلەرىن, دىبىس قۇرىلعىلارىن, قار شىعارۋ, سۋ سورۋ جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋعا باعىتتالعان. سوما از ەمەس. الايدا قاۋىپ كوزىندە ونداعان ەلدى مەكەن, جۇزدەگەن شاقىرىم جول مەن ينجەنەرلىك نىساندار قالۋى ىقتيمال ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل قاراجاتتىڭ ءتيىمدى ءارى اشىق جۇمسالۋى باستى ماسەلە بولىپ قالا بەرەدى. وبلىس اكىمدىگى ۇسىنعان مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, قاعاز جۇزىندە ءبارى دايىن.
«الداعى سۋ تاسقىنى كەزەڭىنە بولجامدى دەرەكتەر نەگىزىندە اكىمدىكتەرمەن, جول قىزمەتتەرىمەن, ۇيىمدارمەن جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. 156 شاقىرىم قورعانىس بوگەتتەرى نىعايتىلىپ, كەيبىرى جاڭادان سالىندى. 36 سۋ وتكىزگىش قۇبىر ورناتىلىپ, جوندەلدى. 2 شاقىرىم بۇرۋ كانالدارى جابدىقتالدى. باياناۋىل اۋدانىنىڭ جاڭاجول, قانىش ساتباەۆ اۋىلدىق وكرۋگتەرىندە گيدرومەليوراتيۆتىك جۇيەلەردى قايتا جاڭارتۋعا قاتىستى سۋدىڭ رەتتەۋشى كولەمىن شامامەن 23 ملن تەكشە مەترگە قامتاماسىز ەتەتىن ءىرى جوبالار اياقتالدى. سۋ تاسقىنى جاعدايلارىنىڭ ءورشۋىن باقىلاپ وتىرۋ ماقساتىندا ەنەرگەتيكا, جولدار مەن كوپىرلەر قىزمەتتەرىنەن, ينجەنەرلىك جانە كولىك قىزمەتىنەن كۇشتەر مەن قۇرالدار توبى قۇرىلعان. ولارعا جالپى سانى 1 871 ادام, 769 بىرلىك ينجەنەرلىك, ارنايى تەحنيكا, 21 بىرلىك ءجۇزۋ قۇرالدارى, 357 موتوپومپا جۇمىلدىرىلعان», دەپ حابارلادى وبلىس اكىمدىگىنەن.
ءىرى گيدرومەليوراتسيالىق جوبالار اقتوعاي اۋدانىندا دا جۇزەگە اسىرىلعان. بۇل جۇمىستار سۋ باسۋ قاۋپىن ايتارلىقتاي تومەندەتۋگە ءتيىس. الايدا تاجىريبە كورسەتكەندەي, قاعازداعى دايىندىق پەن ناقتى تابيعي اپات كەزىندەگى جاعداي ءاردايىم سايكەس كەلە بەرمەيدى. اسىرەسە اۋا رايى كۇرت وزگەرگەن جاعدايدا. بۇل رەتتە «قازگيدرومەت» فيليالىنىڭ ماماندارى كەيىنگى 10 جىلعا قاتىستى كۇزگى-قىسقى كەزەڭدەگى جاۋىن-شاشىن دەرەكتەرىن تالداپ, تۇراقتى زاڭدىلىقتى انىقتاي الماعانىن مىسال رەتىندە كەلتىرۋگە بولار.
2015–2016 جىلعى قىسقى كەزەڭدە جاۋىن-شاشىن مولشەرى وبلىستىڭ باسىم بولىگىندە نورمادان تومەن بولسا, ودان كەيىنگى ەكى جىلدا ءوڭىردىڭ باسىم بولىگىندە ول قالىپتى شەكتەردە ۇستالعان. 2017–2020 جىلدار ارالىعىندا جاۋىن-شاشىن ەكى ەسەگە جۋىق ازايىپ كەتكەن. 2021–2022, 2022–2023 جىلدارعى كەزەڭدە نورما قالىپتى شەككە قايتا ورالسا, 2023–2024 جىلعى كەزەڭدە جاۋىن-شاشىن نورمانىڭ 30–91%-ىن قۇراعان, ال 2024 جىلعى قاراشادان 2025 جىلعى 31 قاڭتارعا دەيىنگى ارالىقتا ول نورمادان 16–33%-عا ارتىق بولعان.
«2025 جىلعى قاراشا مەن 2026 جىلعى 20 قاڭتار ارالىعىندا جاۋىن-شاشىن بارلىق جەردە كليماتتىق نورمادان اسىپ, نورمانىڭ 25–95%-ىن قۇرادى. سولتۇستىك, ورتالىق ايماقتاردا ىلعالدىڭ جىلداعىدان كوپ ەكەنى, قار قورىنىڭ ارتقانى بايقالىپ وتىر. ياعني بۇل ىلعالدىڭ جالپى مولشەرى بىلتىرعىدان دا كوبەيە تۇسكەنىن بىلدىرەدى. جاۋىن-شاشىننىڭ نورمادان, وتكەن جىلعى دەڭگەيدەن اسىپ كەتۋىنە بايلانىستى, كوكتەمدە قار كۇرت ەرىسە جەكەلەگەن ايماقتاردا سۋ باسۋ قاۋپىن تۋدىرۋى مۇمكىن», دەپ ەسكەرتەدى گ.شپاك.
وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى دۋمان قىدىرموللاەۆ سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋعا قاتىستى ينجەنەرلىك جۇمىستار جوسپارى شەڭبەرىندە 22 ءىس-شارا كوزدەلگەنىن, ولاردىڭ بارلىعى تولىعىمەن ورىندالعانىن ايتادى. 47 مىڭ قاپشىق, 1 347 توننا ينەرتتى ماتەريال, 155 توننا جانار-جاعارماي ماتەريالدارى دايىندالعان. سونداي-اق تاماقتانۋدى ۇيىمداستىرۋعا 80 نيەت شارتى, ەرتىس پەن سىلەتى وزەندەرىندە جارىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە 4 شارت جاسالعان.
«قولدا بار كۇشتەر مەن قۇرالدار سۋ تاسقىنى كەزەڭىندەگى مىندەتتەردى ورىنداۋعا جەتكىلىكتى. «ساقتىقتا قورلىق جوق» ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, اۋدان, قالا اكىمدىكتەرىنە سۋ وتكىزۋ قۇبىرلارىن, كوپىرلەردى, بوگەتتەردى, گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردى تازالاۋ, اۆاريالىق-قۇتقارۋ بولىمشەلەرىنىڭ, تەحنيكانىڭ, رەزەرۆتەردىڭ دايىندىعىن قامتاماسىز ەتۋدى ۇسىنامىز. ۇشقىشسىز باسقارىلاتىن اپپاراتتار ارقىلى سۋ تاسقىنى قاۋپى بار ۋچاسكەلەرگە مونيتورينگ جۇرگىزۋ, حالىقتى سۋ تاسقىنى كەزەڭىندەگى قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرى تۋرالى حاباردار ەتۋ دە اسا ماڭىزدى», دەيدى د.قىدىرموللاەۆ.
ماماندار ەرتىس وزەنىندەگى مۇز كەپتەلىستەرى دە جازعىتۇرىم قيىندىق تۋدىراتىنىن ەسكەرتىپ وتىر. پاۆلودار ايماعى وزەننىڭ ەڭ ويپاڭ بولىگىندە ورنالاسقان. ەرتىستىڭ سۋى شىعىس قازاقستان, اباي وبلىستارىنداعى سۋ قويمالارى ارقىلى رەتتەلەتىندىكتەن, ول جاقتان دا تونەتىن قاۋىپ از ەمەس. سوندىقتان جاۋاپتى ورگاندار سۋدى رەتتەۋ ءىس-شارالارى جونىندەگى كەلىسسوزدەردى ەرتە باستان قولعا العانى ابزال.
پاۆلودار وبلىسى
