قاتىسۋشىلار جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن جانە تۇراقتى مەملەكەت ارحيتەكتۋراسىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ينستيتۋتسيونالدىق وزگەرىستەردى تالقىلادى. قوعامنىڭ بىلىمگە نەگىزدەلگەن دامۋى, يننوۆاتسيالار جانە ازاماتتاردىڭ تسيفرلىق قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى.
العاشقى پانەلدىك سەسسيا جاڭا كونستيتۋتسيا ينستيتۋتتارىنا ارنالدى. سەسسيا مودەراتورى ءماجىلىس دەپۋتاتى ايدوس سارىم بولدى. پىكىرتالاس بارىسىندا ساراپشىلار جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنداعى ينستيتۋتسيونالدىق وزگەرىستەردى جانە ولاردىڭ ساياسي جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىنا ىقپالىن قاراستىردى.
ساياساتتانۋشى اندرەي چەبوتارەۆ كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزدەرىن نىعايتۋعا باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتى.
«سونىمەن قاتار جاڭا كونستيتۋتسيا شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە قوعامنىڭ قاتىسۋ تەتىكتەرىن كەڭەيتۋدى كوزدەيدى. حالىق كەڭەسىن, قوعامدىق كەڭەستەردى, جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتاردىڭ جيىندارى مەن باسقوسۋلارىن قامتيتىن قوعامدىق ديالوگ پەن ساراپتامانىڭ كوپدەڭگەيلى جۇيەسى قالىپتاسۋدا», دەپ ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى ساراپشى.
كونستيتۋتسيالىق رەفورما جونىندەگى كوميسسيانىڭ مۇشەسى مارات شيبۋتوۆ جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ ازاماتتاردىڭ ساياسي ومىرگە قاتىسۋىن قالاي كەڭەيتەتىنى تۋرالى تالداۋ ۇسىندى.
«قۇرىلتايداعى پارتيالىق وكىلدىكتىڭ كەڭەيۋى جانە قازاقستان حالىق كەڭەسىنىڭ ءرولىنىڭ ارتۋى ساياسي وكىلدىكتىڭ نەعۇرلىم تەڭگەرىمدى جۇيەسىن قالىپتاستىرادى. بۇل شەشىم قابىلداۋ پروتسەسىنە قوعامدىق جانە ساياسي اكتورلاردىڭ كوبىرەك قاتىسۋىنا ىقپال ەتىپ, ساياسي جۇيەنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق تۇراقتىلىعىن نىعايتادى», دەپ اتاپ ءوتتى م. شيبۋتوۆ.
ءماجىلىس دەپۋتاتى ابزال قۇسپان نەگىزگى زاڭ جوباسى ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ كەپىلدىكتەرىن نىعايتۋعا باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتى.
«قۇجاتتا جەكە تۇلعانى قورعاۋدىڭ بىرقاتار جاڭا تەتىكتەرى بەكىتىلەدى. ونىڭ ىشىندە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ, ادۆوكاتۋرانىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ, سونداي-اق حالىقارالىق تاجىريبەدە قولدانىلاتىن «ميراندا ەرەجەسىنە» ۇقساس قۇقىقتىق نورمالاردى ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. بۇل ەرەجە ۇستالعان ادامدارعا ولاردىڭ قۇقىقتارىن مىندەتتى تۇردە ءتۇسىندىرۋدى كوزدەيدى», دەپ اتاپ ءوتتى ا. قۇسپان.
ساياساتتانۋشى تالعات قاليەۆ وز سوزىندە كونستيتۋتسيالىق رەفورما تۇراقتىلىعى كوبىنە جەكە تۇلعالىق فاكتورعا سۇيەنگەن ساياسي جۇيە مودەلىنەن ەرەجەلەرگە, راسىمدەرگە جانە وكىلەتتىكتەردىڭ تەڭگەرىمىنە نەگىزدەلگەن نەعۇرلىم ينستيتۋتسيونالدىق جۇيەگە كوشۋ ءۇردىسىن كورسەتەتىنىن ايتتى.
ء«ادىل ءسوز» ءسوز بوستاندىعىن قورعاۋ حالىقارالىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى قارلىعاش جامانقۇلوۆا جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ وزەگىن قۇندىلىقتار, سونىڭ ىشىندە قوعامدىق ديالوگ پەن ءسوز بوستاندىعى قۇندىلىقتارى قۇرايتىنىن اتاپ ءوتتى.
«بىزدە ءسوز بوستاندىعى بار ەكەنىن, تسەنزۋراعا تىيىم سالىنعانىن بىلەمىز. ياعني پليۋراليزم كەڭىستىگى قامتاماسىز ەتىلگەن, بەلگىلى ءبىر ماسەلەلەرگە ءارتۇرلى كوزقاراسپەن قاراۋ مۇمكىندىگى بار. بۇل قوعامدىق ديالوگقا قاتىستى بارلىق ينستيتۋتتارعا دا تارالادى», دەدى قوعام بەلسەندىسى.
جۋرناليست جانە ساراپشى نۇربەك ءماتجاني سوز بوستاندىعى مەن جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەلەرىنە توقتالدى.
«جاڭا كونستيتۋتسيا ءار ادامنىڭ ءوز كوزقاراسىن ەركىن ءبىلدىرۋ قۇقىعىن بەكىتەدى, سونىمەن قاتار ازاماتتاردىڭ ار-نامىسى مەن قادىر-قاسيەتىن, سونداي-اق جەكە ءومىرىن قورعاۋدىڭ قۇقىقتىق تەتىكتەرىن دە قاراستىرادى», دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى.
ول نەگىزگى كەپىلدىكتەردىڭ قاتارىندا تسەنزۋراعا تىكەلەي كونستيتۋتسيالىق تىيىم سالىنۋىن, سونداي-اق عىلىمي, تەحنيكالىق جانە كوركەم شىعارماشىلىق ەركىندىگىنىڭ بەكىتىلۋىن اتاپ ءوتتى.
ءبىلىم بەرۋ, يننوۆاتسيالار جانە تسيفرلىق قۇقىقتار ماسەلەلەرىنە ارنالعان ەكىنشى پانەلدىك سەسسيانىڭ مودەراتورى ءماجىلىس دەپۋتاتى اسحات ايماعامبەتوۆ بولدى. قاتىسۋشىلار كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ادامي كاپيتالدى, عىلىمدى, يننوۆاتسيالاردى جانە تسيفرلىق ورتانى دامىتۋعا ىقپالىن تالقىلادى.
سەسسيا بارىسىندا ساياساتتانۋشى عازيز ابىشەۆ جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا مەملەكەتتىڭ جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ زايىرلى سيپاتىن بەكىتۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى.
«بۇل ەرەجەلەر ار-وجدان بوستاندىعى مەن زايىرلى مەملەكەت قاعيداتى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا, سونداي-اق ءدىندى ساياساتتاندىرۋدىڭ الدىن الۋعا جانە قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا باعىتتالعان», دەپ اتاپ ءوتتى ع. ابىشەۆ.
Maqsut Narikbayev University پروفەسسورى مارات احمادي قازىرگى جاعدايدا ادامي كاپيتالدىڭ باستى ستراتەگيالىق رەسۋرسقا اينالىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, كونستيتۋتسيادا عىلىمدى, ءبىلىم بەرۋدى جانە يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ باسىمدىقتارىن بەكىتۋ قازاقستاننىڭ ءبىلىم ەكونوميكاسىنا كوشۋىنە جانە ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا ينستيتۋتسيونالدىق نەگىز قالىپتاستىرادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك تەحنولوگيالىق سەرپىلىس وڭىرلىك, گەوگرافيالىق, تەحنولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق تەڭسىزدىكتى كۇشەيتىپ, بەلگىلى ءبىر تەڭگەرىمسىزدىكتەر تۋعىزعانىن ايتتى.
«وسىعان بايلانىستى يننوۆاتسيالار, ادامي كاپيتال, ءبىلىم مەن عىلىم ماسەلەلەرىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزگى ماندەرىنىڭ بىرىنە اينالىپ, ونىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىقتارى مەن بازالىق قۇندىلىقتارى رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىرعانى مەن ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش», دەپ اتاپ ءوتتى س. نۇربەك.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل دينارا زاكيەۆا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى ادام مەن بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇيەسىن كۇشەيتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«قۇجاتتا وتباسىنى, انا مەن بالانى قولداۋدىڭ قوسىمشا كەپىلدىكتەرى بەكىتىلىپ, مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ادامعا باعىتتالعان سيپاتى ايقىن كورسەتىلەدى», دەدى دينارا زاكيەۆا.
وسىعان ۇقساس پىكىردى Bilim Group كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى راۋان كەنجەحان ۇلى دا ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, XXI عاسىردا قوعام دامۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورى – ونىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتى
ء«بىلىم, عىلىم جانە يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ ءبىلىم قوعامىنىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرادى, ول تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ باستى كوزىنە اينالادى», دەپ اتاپ ءوتتى راۋان كەنجەحان ۇلى.
ساياساتتانۋشى ەدۋارد پولەتاەۆ قازىرگى كونستيتۋتسيا تەك قۇقىقتىق قانا ەمەس, سونىمەن قاتار ستراتەگيالىق فۋنكتسيانى اتقاراتىنىن, ونىڭ ۇزاق مەرزىمدى مەملەكەتتىك دامۋدىڭ قۇندىلىقتىق اياسىن انىقتايتىنىن ايتتى.
رەفەرەندۋمعا دايىندىق: مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا قانداي جاعداي جاسالادى؟
ساراپتامالىق پلاتفورما قورىتىندىسى بويىنشا قاتىسۋشىلار جاڭا كونستيتۋتسيا قازاقستاننىڭ ءارى قارايعى دامۋىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق جانە قۇندىلىقتىق نەگىزدەرىن قالىپتاستىراتىنىن, ونىڭ ادام قۇقىقتارىن نىعايتۋعا, ءبىلىم قوعامىن دامىتۋعا جانە مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىن جاھاندىق وزگەرىستەر جاعدايىندا ارتتىرۋعا باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتى.
