اسفەندياروۆا اشقان جول
ء ۇممى گۇلسىم اسفەندياروۆا (1880–1941) – قازاق قىزدارىنان شىققان العاشقى كاسىبي مەديتسينا ماماندارىنىڭ ءبىرى. 1908 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتەگى ايەلدەر مەديتسينالىق ينستيتۋتىنان اكۋشەرلىك جانە گينەكولوگيا ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم العان گۇلسىم سەيىتجاپارقىزى ورتالىق ازيادا تۇڭعىش رەت كەسار تىلىگىن جاساعان دارىگەر رەتىندە عانا ەمەس, العاشقى جەكە پەرزەنتحانا اشىپ, اكۋشەرلەردى دايارلاۋ كۋرسىن ۇيىمداستىرعان تۇلعا رەتىندە دە تاريحتا قالدى.
گۇلسىم – كورنەكتى قوعام قايراتكەرى, اسكەري دارىگەر, پروفەسسور سانجار اسفەندياروۆتىڭ تۋعان اپاسى. اكەسى سەيىتجاپار اسفەنديار ۇلى – ابىلقايىر حاننىڭ ۇرپاعى, شەشەسى گۇلاندام قوشقاربايقىزى – ابىلاي حاننىڭ ۇرپاعى. تەكتى تۇقىمنان شىققان گ.اسفەندياروۆا 1908 جىلى وقۋ ورنىن وتە جاقسى اياقتاپ, دارىگەر-تەراپەۆت ماماندىعىن الىپ شىعادى. گ.اسفەندياروۆا – قازاق قىزدارىنىڭ اراسىنان شىققان تۇڭعىش دارىگەر عانا ەمەس, رەسەيدەگى جوعارى وقۋ ورنىن اياقتاعان العاشقى قازاق قىزى.
1910 جىلى گ.اسفەندياروۆا نامانگان ۋەزىنىڭ اۋىلدىق دارىگەرلىك ۋچاسكەسىنە جۇمىسقا اۋىسادى. 1914 جىلى تاشكەنتكە كەلىپ, مۇندا اكەسىنىڭ كومەگىمەن 30 ورىندىق جەكە پەرزەنتحانا اشتى. ساياسي ومىرگە دە بەلسەنە قاتىستى.
نازىك جاندى ءنازيپا
قازاقتىڭ تۇڭعىش ايەل ءجۋرناليسى. اعارتۋشى, ۇستاز, الەۋمەت قايراتكەرى, جۋرناليست, جازۋشى, اۋدارماشى ءنازيپا سەگىزبايقىزى (1887–1934) قازاقستاننىڭ حح عاسىر باسىنداعى اسا كۇردەلى قوعامدىق-ساياسي ىستەرىنە ارالاستى. ەل تاريحىنداعى قايشىلىق پەن وزگەرىسكە تولى داۋىردە عۇمىر كەشتى.
ءنازيپا قۇلجانوۆا سەمەيدەگi مۇعالiمدەر سەمينارياسىندا ساباق بەردى. وسى كەزدەن باستاپ قازاق ايەلدەرi اراسىنان دارالانىپ, ۇلتتىڭ جوعىن جوقتادى. قازاق مەكتەپتەرىنە ارناپ وقۋلىق جازدى. پەداگوگ, عالىم عانا ەمەس, قالامى قارىمدى جۋرناليست رەتىندە دە قوعامعا ءۇن قوستى.
ءنازيپا – ۇلى ابايدىڭ قايتىس بولعانىنا 10 جىل تولۋىنا وراي اقىننىڭ تۇڭعىش ادەبي كەشىن ۇيىمداستىرعان ايەل. ول قازاق جۋرناليستيكاسىنا دا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە, «قىزىل قازاقستاندا» (قازىرگى «اقيقات» جۋرنالى), «ايەل تەڭدىگى» جۋرنالدارىندا جاۋاپتى قىزمەت ىستەدى. ءنازيپا – قازاق زيالىسى نۇرعالي قۇلجانوۆتىڭ جۇبايى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ايگىلى ەتنوگراف, ساياحاتشى گريگوري پوتانين 1914 جىلى 10 اقپاندا ومبى جاعرافيا جاميعاتىنىڭ جينالىسىنداعى بايانداماسىندا: «وتكەن جاز قارقارالى ۋەزى توقىراۋىن دەگەن جەردە ادەبيەت كەشىن وتكىزگەن ءنازيپا حانىم قۇلجانوۆانىڭ ءبىلىمى مەن پاراساتىنا تاڭعالعانىن», ايتادى.
ال الاش ارىسى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى «ايقاپ» جۋرنالىنا بۇل تۋرالى: ء«بىزدىڭ قازاقتا ۇلتقا قىزمەت ەتكەن ايەلدىڭ الدى ءنازيپا حانىم بولىپ شەجىرەدە جازىلۋعا ءتيىس», دەپ جازدى.
التىن قوردا مۇراسى قالعان
الما ورازباەۆا (1898–1948) – حح عاسىر باسىندا قازاق ايەلىنىڭ قوعامدىق ومىرگە ارالاسۋىنا جول اشقان ساناۋلى قايراتكەردىڭ ءبىرى. بوكەي ورداسىنان شىققان اۋىل قىزى ۇستازدىق قىزمەتتەن باستالعان جولىن ەلدىك مۇددەگە جالعاپ, انا مەن بالانى قورعاۋ, ساۋات اشۋ, ايەل تەڭدىگىن ورنىقتىرۋ باعىتىنداعى جۇيەلى جۇمىستىڭ ۇيىتقىسىنا اينالدى.
1917 جىلدان كەيىن الما ورازباەۆا قوعامدىق-ساياسي جۇمىسقا بەلسەنە ارالاستى. سول جىلدارى وردادا قۇرىلىپ جاتقان العاشقى اسكەري جاساقتاردىڭ ساياسي-اعارتۋ ىسىنە اتسالىسىپ, ساۋات اشۋ, ۇگىت-ناسيحات جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋعا كۇش سالدى. قولىندا تەاتر دا, مادەنيەت ءۇيى دە جوق ورتادا جاستاردى ۇيىمداستىرىپ, ادەبي-مۋزىكالىق ۇيىرمەلەرگە ۇيىتقى بولدى. مۋزىكا زەرتتەۋشىسى ا.زاتاەۆيچ المانىڭ ورىنداۋىنداعى قازاقتىڭ بىرنەشە ءانىن جازىپ العانى تۋرالى دەرەك بار.
الما ورازباەۆا مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە ەرتە كىرىستى. قازاق رەۆكومىنىڭ ءبولىم باستىعىنان قازاق اكسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ باسشىلىعىنا دەيىن كوتەرىلدى.
الايدا ونىڭ تاعدىرى اۋىر اياقتالدى. 1929 جىلى كومينتەرن تاپسىرماسىمەن موڭعولياعا ىسساپارعا بارعاننان كەيىن دەنساۋلىعى سىر بەرىپ, ۇزاق ەمدەلدى. 1930 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك قىزمەتى توقتاپ, دەربەس زەينەتكە شىعارىلدى. جۇبايى 1937 جىلعى قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانى بولدى. بالاسى بالالار ۇيىندە ءوسىپ, كەيىن ماسكەۋدە جۇمىس ىستەدى. ارحيۆتىك دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ونىڭ زەينەتاقى تولەمى 1948 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن باستاپ قايتىس بولۋىنا بايلانىستى توقتاتىلعان, سوڭعى تۇراعى جامبىل وبلىسى لۋگوۆايا ستانساسى.
الما ورازباەۆا ءبىر ءداۋىردىڭ اۋىر سالماعىن كوتەرىپ, ايەل قۇقىعىن مەملەكەتتىك مىندەت دەڭگەيىنە شىعارۋعا تىرىسقان قايسار تۇلعا رەتىندە تاريحتا قالدى.
بۇۇ مىنبەرىندە – بالجان
قازاقتان شىققان تۇڭعىش ديپلومات ايەل – بالجان بولتىرىكوۆا (1921–1998) بۇۇ-نىڭ مىنبەرىندە ەل اتىنان تۇڭعىش ءسوز سويلەگەن, تالاي ساڭلاق ساياساتكەرلەر مەن ديپلوماتتاردىڭ الدىندا قايسار دا بايىپتى مىنەزىمەن مامىلەگەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن. نەبارى 21 جاسىندا مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ, سوعىستان كەيىنگى قيىن كەزەڭدە ءبىلىم وشاعىن دا, وتباسىن دا قاتار الىپ ءجۇردى. جاستايىنان جاۋاپكەرشىلىكتىڭ سالماعىن كوتەرە بىلگەن ول كەيىن ساياسات پەن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ كۇردەلى ساتىلارىنان ءوتتى. 34 جاسىندا قازاق كسر الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالۋى – سول ءداۋىر ءۇشىن سيرەك قۇبىلىس. سوعىستان مۇگەدەك ورالعان جانداردى جەكە قابىلداپ, ماسەلەسىن شەشۋگە ۇمتىلعانى ونىڭ ادامعا جاقىن, ىستە باتىل باسشى بولعانىن كورسەتەدى.
1966 جىلدان باستاپ سىرتقى ساياسات سالاسىنا ارالاسىپ, قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, كەيىن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىن اتقاردى. 1971 جىلى اعارتۋ ءمينيسترى رەتىندە باستاۋىش سىنىپتاردا قازاق مەكتەپتەرىن ساقتاپ قالۋ تۋرالى ۇسىنىسىن تاباندىلىقپەن قورعاپ شىقتى.
بالجان بولتىرىكقىزى – نازىك بولمىستىڭ ىشىندەگى قايسار مىنەزدىڭ ءرامىزى. ول بيلىك باسپالداقتارىندا ءجۇرىپ تە انالىق بولمىسىن, ادامدىق بيىگىن جوعالتپادى. قىزمەتتە قاتاڭ, ۇستانىمدا بەرىك, ەل مۇددەسىندە تاباندى بولدى. قازاق ايەلى تەك وتباسىنىڭ عانا ەمەس, مەملەكەتتىڭ دە تىرەگى بولا الاتىنىن دالەلدەگەن تۇلعا رەتىندە تاريحتا قالدى.
