استانا قالاسى تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسى مەن جازۋشىلار وداعى استانا قالالىق فيليالىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن جۇزەگە اسىپ كەلە جاتقان «قالامگەر ۇستاحاناسى» اتتى جوبا قازىر قاناتىن كەڭگە جايىپ بارادى. انە, سونىڭ دالەلى رەتىندە كەشە استاناعا قىرعىزدىڭ حالىق جازۋشىسى, حالىقارالىق تۇركسوي ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى سۇلتان راەۆ ارنايى كەلىپ, ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا ءدارىس وقىدى. وسىعان دەيىن وقىرمانعا «جانجازا», «توپان» سياقتى شوقتىعى بيىك روماندار ۇسىنعان جازۋشى ءسوز باسىندا مۇحتار اۋەزوۆ پەن شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ادەبي بايلانىسى, ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن سىيلاستىعى تۋرالى سويلەدى.
«ايتماتوۆتىڭ شىعارماشىلىق جولىندا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قولداۋى مەن قامقورلىعى ايرىقشا ءرول اتقارعانى بەلگىلى. ەگەر اۋەزوۆ قولداماعاندا, ايتماتوۆتىڭ الەمدىك ارەناعا شىعۋى قيىن بولار ەدى. دالىرەك ايتساق, الدىندا اۋەزوۆتەي ۇستازى ءىز قالدىرماسا, ايتماتوۆتىڭ دا بولۋى ەكىتالاي. ونەر – وزگە ونەردى تۋدىرادى. سونىمەن بىرگە ۇستازدىڭ قۇندىلىعى مەن ۇلىلىعى ونىڭ شاكىرتىنە ۇيرەتكەن ونەرى ارقىلى ولشەنەدى. بۇل – مادەنيەتتىڭ ولمەس, كونە فەنومەنى. ءبىزدىڭ شىڭعىس «ماناسپەن» ءومىر ءسۇردى, ودان رۋحاني قۋات الدى. «ماناس» ول ءۇشىن التىن قۇزىرەت ەدى, شىڭعىس ماڭگىلىك كۇشتى سول جەردەن الدى. ول «ماناسپەن» ءومىر ءسۇرىپ, عۇمىرىن سوعان ارنادى. بۇل قاسيەتتى ۇستازى مۇحتار اۋەزوۆ مۇرا ەتتى. قيىن كەزەڭدەر كەلگەندە, تەك «ماناس» ءۇشىن عانا ەمەس, كۇللى قىرعىز حالقى ءۇشىن سىن ساعاتتاردا مۇحتار اۋەزوۆ ۇلى ەپوسىمىزدى قورعاپ شىقتى, قازاق بولا تۇرا قىرعىز حالقىنا تەڭدەسسىز قىزمەت ەتتى. ويتكەنى ءدال سول كەزدە قوعامىمىزدا وپاسىزدار مەن قارا نيەتتىلەر كوبەيىپ, «ماناس» ەپوسى تۋرالى جامان ءسوز ايتىپ, ونى حالىق تاربيەسىنە «زياندى» دەپ جاريالاعان ەدى. ەپيكالىق مۇراعا, ءتىپتى ايتماتوۆ سوڭىنان شام الىپ تۇسكەندە, مۇحتار اۋەزوۆ ونى قورعاپ قالدى. باسقاسىن ايتپاعاندا, ايتماتوۆتى ءوز جازۋشىلارىمىز تالاپ جاتقاندا اراشا بولعان وسى مۇحتار اۋەزوۆ», دەدى اعىنان جارىلا.
قىرعىزستاننىڭ مادەنيەت ءمينيسترى مىندەتىن اتقارا ءجۇرىپ, الەمدىك وقىرمانعا ۇيالماي ۇسىناتىن تاڭداۋلى روماندار جازعان سۇلتان اكىم ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق جولى كاسىبيلىككە ەشتەڭە بوگەت بولا المايتىنىن دالەلدەيدى. ونىڭ «جانجازا» اتتى رومانىن وقىپ, قالامگەردىڭ ويلاۋ جۇيەسى, جازۋشىلىق شەبەرلىگىنە تاڭدانعانىمىز راس. سول شىعارمانىڭ جولى بولىپ, وتكەن جىلى نيۋ-يوركتە اعىلشىن تىلىندە جارىق كوردى. ايتماتوۆتىڭ ء«جاميلاسىنان» كەيىن 46 جىلدان سوڭ سۇلتان راەۆتىڭ وسى شىعارماسى امەريكا اسىپتى.
«1986 جىلى قۇراندى قىرعىز تىلىنە اۋدارۋ توبىندا بولدىم. بۇل تاجىريبە مەنىڭ دۇنيەتانىمىمدى تۇبەگەيلى وزگەرتتى. قاسيەتتى ماتىندەردى وقىعان سايىن ءبىر نارسەنى تەرەڭ ءتۇسىندىم. كەز كەلگەن دىندە ءۇمىت ساۋلەسى بار. قۇراندا دا, ىنجىلدە دە ادامزاتقا زور مۇمكىندىك بەرىلەدى. ءتىپتى اقىرزامان تۋرالى ەسكەرتۋلەردىڭ وزىندە دە مىنا دۇنيەدە ءبىر جىلت بار ەكەنىن ايتادى» دەگەن ول «جانجازا» رومانىنداعى جىندى جەتى كەيىپكەر, ونداعى تىلسىم الەم, كيەلى كىتاپ تۋرالى ۇعىمدارعا تۇسىنىك بەرە كەتتى. سۇلتان راەۆتىڭ اتىن شىعارعان «جانجازا» ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. بۇل كىتاپ وسىعان دەيىن قازاق تىلىندە ەكى رەت كىتاپ بولىپ شىقتى. اتالعان رومانداعى قاسيەتتى كىتاپ تۋرالى سانا تۇكپىرىنە جەتەر ءتىپتى ميفپەن ۇشتاسقان ەپيزودتار ءبىر ءسات ءبىزدى مىنا الەمنەن الىستاتىپ, قايتا-قايتا ويلاندىرادى. وندا ءسوز بولىپ وتىرعان ادام دا, ءسوز دە, اۋا مەن وت تا كەنەت تىلسىم ءبىر دۇنيەگە اينالىپ كەتكەندەي. ونىمەن قويماي, ولار قۇدىرەتتىڭ كۇشىمەن ءبارى سول قاسيەتتى كىتاپتىڭ ىشىندە سويلەپ تۇرعانداي اسەر بەرەدى.
قالامگەر ءوز شىعارماشىلىعى, قازىرگى رۋحاني بايلانىس ءھام ونىڭ ادەبيەتكە بەرەر پايداسى تۋرالى كەڭىنەن تولعاپ, ادەبيەتسۇيەر قاۋىمعا تۇشىمدى ءدارىس وقىدى. دارىستەن كەيىن اۋديتوريا اۋانى سۇراق-جاۋاپقا كوشتى. وقىرماننىڭ ءبىرى «تۇركسوي ارقىلى قازاق جازۋشىلارىنىڭ قانداي ەڭبەكتەرى قاي تىلدەرگە اۋدارىلدى؟» دەگەن سۇراق قويدى.
«قازاق ادەبيەتىن ابايسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. حاكىمنىڭ شىعارمالارى تۇرىك جانە باسقا تىلدەرگە اۋدارىلدى. سوسىن شاكارىم, ءسابيت مۇقانوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ سىندى قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارى تۇرىك تىلىنە اۋدارىلىپ, جارىق كوردى. بۇل جۇمىستار ءالى دە جۇيەلى تۇردە جالعاسىپ جاتىر. مىسالى, ابايدىڭ «قارا سوزدەرى» تۇرىك تىلىندە باسىلىپ شىقتى. تۇرىك وقىرمانى جاقسى قابىلدادى. انكارا مەن ىستانبۇل ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە اباي شىعارماشىلىعىنا ارنالعان عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار ءوتتى. شاكارىم شىعارماشىلىعى بويىنشا دا الداعى ۋاقىتتا انكارا ۋنيۆەرسيتەتى مەن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى بىرلەسكەن عىلىمي جيىن وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ مەرەيتويى اياسىندا ونىڭ شىعارمالارى بىرنەشە تۇركى تىلىنە اۋدارىلدى. سونداي-اق قازاق ادەبيەتىنىڭ ەتنوگرافيا, تاريح سالاسىنداعى زەرتتەۋلەرى دە تۇرىك تىلىنە ءتارجىمالانىپ جاتىر. بۇعان مىسال رەتىندە سەرىكبول قوندىبايدىڭ ەڭبەكتەرىن ايتۋعا بولادى. ءبىزدىڭ ماقسات قازاق ادەبيەتىن تۇركى كەڭىستىگىندە كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ, ال تۇركى حالىقتارىنىڭ ادەبي مۇراسىن ءوزارا ءبىر-بىرىمەن تانىستىرۋ. بۇل – رۋحاني ينتەگراتسيانىڭ ەڭ ماڭىزدى بولىگى دەپ سانايمىن».
كەش سوڭىندا اقىن, ەتنوگراف بايانعالي ءالىمجانوۆ اتاقتى «ماناس» داستانىن جىرلاپ, كوشپەلىلەر رۋحىن, دالالىق مادەنيەتتىڭ ءۇنىن جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە سۇلتان راەۆ ءوزى باسقاراتىن تۇركسوي ۇيىمى اتىنان بەلگىلى قالامگەر, ادەبيەت سىنشىسى امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلىنا تۇرىك تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ دوستىعى مەن مادەني, ادەبي ينتەگراتسياسىن نىعايتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن بەرىلەتىن التىن مەدالىن تابىستادى.
