ءسىز كىمسىز, كاراتون؟

2019 جىلعى مامىر ايىندا بولونيا قالاسىندا كەشەندى عىلىمي ەكسپەديتسيا ءوتتى. وسى ەكسپەديتسيا بارىسىندا يتاليالىق ىزدەۋشىلەر كلاۋديو سپانو مەن فرانچەسكا كانديوليمەن كەز­دەستىك. ولار ەكسپەديتسيا قۇرا­مىندا قازاقستاننان كەلگەن زەرت­تەۋشى بار ەكەنىن ەستىپ, جولىعۋعا نيەت ءبىلدىردى.

ولاردى كاراتون ەسىمدى كەڭەس پارتيزانى قىزىقتىرادى ەكەن. ايتۋىنشا, پارتيزان كاراتون 1944 جىلعى شىلدە ايى­نان 29 قىركۇيەككە دەيىن «ستەللا روسسا-لۋپو» بريگاداسى قۇرا­مىن­دا سوعىسىپتى. ال 10-30 قا­زان ارالىعىندا گاريبالديدىڭ 63-بري­گاداسى – «بولەرو» ساپىندا شايقاسىپتى. 1944 جىلعى 30 قا­زاندا بولونيا ماڭىنداعى كاس­تەلدەبولە ەلدى مەكەنىندە بولعان ۇرىستا قازا تاۋىپتى. دەرەكتەردە ونىڭ قازا تاپقان كۇنىنە قاتىستى ءارتۇرلى مالىمەت كەزدەسەدى. سوعان قاراعاندا بۇل تاقىرىپ ءالى دە تىڭعىلىقتى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.

ءبىر قىزىعى, سوعىستىڭ اياقتالعا­نىنا 80 جىلدان اسسا دا, ونىڭ ەسىمى يتاليالىقتاردىڭ ەسىندە. كاراتوننىڭ ەرلىگى مەن ەسىمى ءالى كۇنگە دەيىن قۇرمەتپەن اتالادى. يتاليان كوممۋنيستەرى مەن پارتيزاندارىنىڭ ەستەلىكتەرىندە كاراتوننىڭ يتاليان جانە نەمىس تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرگەنى ايتىلادى. سىرت كەلبەتىنە قاراعاندا جاسى شامامەن 25-35 ارالىعىندا بولعان. سوعىس ادامدى ەرتە ەسەي­تەتىنى بەلگىلى. سول سەبەپتى ونىڭ ناقتى جاسىن ءبىلۋ دە مۇمكىن بولماعان.

يتالياندار ونى كەڭەس وفي­تسەرى, بالكىم لەيتەنانت شەنىندەگى اسكەري قىزمەتكەر بولۋى مۇمكىن دەپ بولجايدى. 1944 جىلعى كوك­تەمدە سولتۇستىك يتالياداعى ال­عاشقى ازات ەتىلگەن اۋماق – مون­تەفيورينو پارتيزان رەسپۋبليكاسى قۇرامىندا سوعىسقان دەگەن دە دەرەك بار.

وسى ساپارىمىزدا قارسىلىق قوزعالىسىنىڭ ارداگەرلەرى ماريو نانني مەن فرانكو فونتانامەن جۇزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ولاردىڭ ءبىرىنىڭ جاسى 97-دە, ەكىنشىسى 91-دە بولسا دا, زەيىنى كەرەمەت ەدى. ءاربىر دەتالدى, ءاربىر ءساتتى جان-جۇرە­گىمەن قايتا كەشكەندەي اسەرلى اڭگىمەلەپ بەردى.

ولاردىڭ ايتۋىنشا, كاراتون جەكە-دارا ارەكەت ەتكەن. ياعني نەمىس سولداتتارىن وق شىعارماي, پىشاقپەن عانا جايراتىپ وتىر­عان. ول مۇنداي قيىن تاسىلگە وزىنە نازار اۋدارتپاۋ, قارۋ-جاراقتى ۇنەمدەۋ ماقساتىندا بارعان ەكەن. سونداي-اق ونىڭ جاۋىرىنىندا تىرتىق ىزدەرى بولىپتى. سوعان قاراعاندا تۇتقىنعا تۇسكەن كەزىندە قاتتى ازاپ شەكسە كەرەك.

قيمىل-ارەكەتى سون­داي قاتال بولسا دا, جانى نا­زىك كورىنەدى. ۆەردي مەن ءروس­سينيدىڭ وپەرالارىنان اريالار, سونداي-اق يتاليا­ن اندەرىن تىڭداعاندى ۇناتاتىن. مونتە-سولەدەگى ۇرىستان كەيىن «قىزىل جۇلدىز» جاساعىنىڭ كوپتەگەن جاۋىنگەرى وداقتاستار جاعىنا وتەدى. الايدا كاراتون بۇدان تۇبەگەيلى باس تارتقان. جەكە باسىنىڭ اماندىعىن عانا ويلامادى. ءسويتىپ, وككۋپاتسيالانعان بولونياعا قايتا بارىپ, يتاليان جولداستارىمەن بىرگە كۇرەستى ءارى قاراي جالعاستىرادى.

قاندىكويلەك جولداستارى ونىڭ تاجىريبەلى شاباندوز بولعانىن دا ايتىپ بەردى. سوعان قاراپ ولار كاراتوننىڭ دالا مادەنيەتىن بويىنا جۇقتىرعانىن, ات ۇستىندە ەرجەتكەنىن تۇسىنە قويىپتى. ەندى ونىڭ ۇلتى قانداي ەكەنىن بىلۋگە قۇمارتا ءتۇسىپتى. يتاليان پارتيزاندارى كاراتون قازاق بولۋى مۇمكىن دەگەن پىكىرگە توقتاپتى. سەبەبى بولجام بويىن­شا, ول 162-تۇركىستان جاياۋ اسكەر ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا بولىپ, كەيىن توسكانا, ەميليا-رومانيا, رومانيا وڭىرلەرىندەگى پارتيزاندار جاعىنا وتسە كەرەك. وسى دەرەكتەر ىزدەنىسىمىزدى ءارى قاراي جالعاي ءتۇستى.

ءبىز بولونيا ارحيۆتەرىندە بولىپ, زەرتتەۋ جۇرگىزدىك. سول كەزدە سوعىستا ەرەكشە ەرلىگى­مەن كوزگە تۇسكەن كەڭەس جاۋىن­گەرىنە قاتىستى قۇجاتتاردى تاپ­تىق. مونتەفيورينو رەسپۋب­ليكاسىنداعى شايقاستار تۋرالى راپورتتاردا ايرىقشا باتىلدىق كورسەتكەن كەڭەس ساربازىنىڭ اتى اتالادى.

مونتەفيورينونىڭ يتاليان­داردىڭ قارسىلىق قوزعالىسى شەجىرەسىندەگى ورنى ايرىقشا. 1944 جىلعى جاز-كۇز ايىندا مو­دەنا پروۆينتسياسىنىڭ ازات ەتىلگەن اۋماعىندا العاشقى پارتيزان رەسپۋبليكاسى قۇرىلعان. وسى پارتيزان توبىن قۇرۋدا كەڭەس وفيتسەرى ۆلاديمير پەرەلادوۆ ماڭىزدى ءرول اتقارعان. ول «قىزىل جۇلدىز» اتتى ورىس سوققى باتالونىن باسقارعان. باتالون قۇرامىندا جۇزدەگەن كەڭەس ازاماتى بولعان. بۇل جاساق ونداعان كوپىردى جارىپ, جۇزدەگەن تەحنيكانى جويعان. كوپتەگەن گارنيزوندى تالقانداپ, مىڭداعان ساربازدى تۇتقىنداعان. پەرەلادوۆ ءوزىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى تۋرالى «ورىس گاريبالديچىنىڭ جازبالارى» دەگەن ەڭبەگىندە
بايانداعان.

قۇجاتتار مەن ەستەلىكتەردى زەردەلەي كەلە, مىناداي ويعا بە­كىدىك: كاراتون قازاقستاندا تۋعان بولۋى ابدەن مۇمكىن. ارحيۆ دەرەكتەرى مەن يتاليان پارتيزاندارى ايتقان ەستەلىكتەردى سالىس­تىرا كەلگەندە كاراتون ەسىمدى پارتيزان باتىس قازاقستان وبلىسى جاڭاقالا اۋدانىنىڭ تۋماسى نۇرماش قاراتوۋن (قاراتاۋوۆ) بولۋى ىقتيمال دەگەن قورىتىندىعا كەلدىك.

وبد «مەموريال» دەرەك­قورىنان ىزدەپ كورىپ ەدىك, مۇن­داي ەسىمدى جاۋىنگەر تۋرالى مالىمەتتەر بار ەكەن. رەسەي فە­دەراتسياسى قورعانىس مينيستر­لىگىنىڭ ورتالىق ءارحيۆى (58-قور, 818883-ءتىزىم, 1139-ءىس) دەرەكتەرىندە نۇرماش قاراتوۋننىڭ 1900 جىلى ومىرگە كەلگەنى, باتىس قازاقستان وبلىسى جاڭاقالا اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتى ارقىلى اسكەرگە الىنعانى جازىلىپتى. جۇبايىنىڭ اتى دارقاش دەپ كورسەتىلگەن. نۇرماش الدىمەن 6-اتتى اسكەر اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 84-اتقىشتار پولكىندە قىزىلاسكەر قاتا­رىندا بولعان. قۇجاتتاردا كورسە­تىل­گەندەي, 1942 جىلعى 4 شىلدەدە حابار-وشارسىز كەتكەن. سوعان قاراعاندا 1942 جىلى قورشاۋدا قالىپ, تۇتقىنعا تۇسكەن بولۋى مۇمكىن. كەيىن تۇتقىندار لاگەرلەرىنەن قاشىپ شىعىپ, يتالياداعى قارسىلىق قوزعالىسىنا بارىپ قوسىلعان بولۋى عاجاپ ەمەس. ويتكەنى تاريحتا مۇنداي جاعداي ءجيى بولعان.

الايدا بۇل ءبىزدىڭ بولجام عانا ەدى. بولجامدى ناقتىلاۋ ماقساتىندا جاڭاقالا اۋداندىق اكىمدىگىنە جۇگىندىك. اۋدان اكىمى ناۋرىزباي قاراعويشين مەن اكىمدىك قىزمەتكەرلەرى باستامامىزعا ىقىلاسپەن قارادى. ولار وسى اۋدانعا قاراستى ءبىر اۋىلدا نۇرماش قاراتاۋوۆتىڭ قارتايعان قىزى تۇراتىنىن انىقتادى. اكىم ول كىسىگە ارنايى بارىپ جولىقتى. وكىنىشكە قاراي, كەيۋانانىڭ كوزى كورمەيدى ەكەن. سول سەبەپتى پورترەتكە قاراپ, اكەسىن انىقتاۋ مۇمكىن بولمادى. ءتىپتى اۋىل­دا سول كىسىدەن باسقا سوعىستىڭ ءتىرى كۋاگەرلەرى دە قالماعان ەكەن.

الايدا بولونياعا ساپارىمىز ءساتتى بولدى. قازاق ازاماتىنىڭ الىستاعى ەلدە ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەت­كەنىن بىلدىك. ارادا قانشاما جىل وتسە دە, حابار-وشارسىز كەت­كەن جاۋىنگەردىڭ ەسىمىن قايتا تىرىلتتىك. وسىلايشا, دەرەكتى انىقتاۋدى عانا ەمەس, ۇمىت بولعان تاريحتى قايتا تىرىلتۋگە تىرىستىق. ساپار بارىسىندا جينالعان ماتەريالدار «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى قازاقتار: شەتەل ارحيۆتەرىندەگى قۇجاتتار» جيناعىنىڭ ەكىنشى تومىندا (الماتى, 2020) جاريا­لاندى. سول كەزدەگى پاندەميا اتالعان جيناقتى تولىققاندى تانىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى, الايدا عىلىمي ىزدەنىسىمىز توق­تاعان جوق. سەبەبى سوعىسقا قاتىستى تىڭ دەرەكتەر نەمىس جانە يتاليان ارحيۆتەرىندە ءالى دە بولۋى مۇمكىن. گەرمانيا مەن يتالياداعى سەرىكتەستەردىڭ قولداۋىمەن حالىقارالىق زەرتتەۋ توبى قۇرىلدى. وسى توپ باتىردىڭ تۇلعاسىن ناقتىلاۋعا باعىتتالعان جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا جۇمىسىن جالعاستىرىپ جاتىر.

كاراتون تاريحى ءبىر ادامنىڭ عانا ءومىربايانى ەمەس. ول – تاريحي ادىلەتتى قالپىنا كەلتىرۋگە دەگەن ۇمتىلىس. بۇل – قازاق جەرىنەن مايدانعا اتتانعان جاۋىنگەرلەردىڭ ەۋروپانى ازات ەتۋ جولىندا شايقاسىپ, جانىن قيعانىن دالەلدەيتىن ايعاق. سول سەبەپتى ولاردىڭ ەرلىگى تۋعان ەلىنەن تىس جەردە ءالى دە قۇرمەتپەن ەسكە الىنادى. ەسىمدەر ۇمىتىلۋى مۇمكىن, قۇجاتتار دا ءبىر ارحيۆتەن ەكىنشى ارحيۆكە اۋىسۋى عاجاپ ەمەس. الايدا جاد ەشقاشان ولمەيدى. ەگەر ونداعان جىلدان كەيىن يتاليان زەرتتەۋشىلەرى قازاق جەرىنەن شىققان جاۋىنگەردى ىزدەپ جۇرسە, دەمەك ونىڭ ەرلىگى زايا كەتپەگەنى. اقيقات مىندەتتى تۇردە ايقىندالادى. سەبەبى ەرلىك ەشقاشان ەسكىرمەيدى.

گۇلنارا مەڭدىقۇلوۆا,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور