ينفلياتسيا: قاتاڭدىق ەمەس, يكەمدىلىك كەرەك

بيىل 1 مامىرعا دەيىن ەلى­مىزدە حالىقتىڭ تابىسىن ارت­تىرۋدىڭ 2026-2029 جىلدار­عا ارنالعان باعدارلاماسىن بەكىتۋ جوسپارلانىپ وتىر.  بۇل جولى دا ينفلياتسيامەن كۇرەس بۇرىنعىداي ۇلتتىق بانكتىڭ قاتاڭ اقشا-كرەديت ساياساتى مەن ۇكىمەتتىڭ فيسكالدىق شارالارى­نىڭ ۇيلەسىمىنە نەگىزدەلگەن.

2026 جىلدىڭ تاۋەكەلدەرى سالماقتى. رەفورمالار كۇردەلى. ەلدىڭ بۇل كەزەڭنەن قانشا­لىق­تى تۇراقتى وتەتىنى تاياۋ ايلاردا بەلگىلى بولادى. بيلىك قاتاڭ مونەتارلىق ساياسات پەن اكىمشى­لىك شەكتەۋلەردىڭ ۇيلەسىمى باعا­نىڭ ءوسۋىن باياۋلاتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ەسەپتەيدى. ال ساراپشىلار اقشا-كرەديت ساياساتىن قاتاڭداتۋدىڭ اسەرى ۋاقىتشا قۇبىلىس ەكەنىن ايتادى.

ەلىمىز 10 جىلدان بەرى ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ رەجىمىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. بىراق وسى ۋاقىت ىشىندە ينفلياتسيا ۇلتتىق بانكتىڭ ماقساتتى باعدارىنا ءالى جاقىنداعان جوق. تارگەتتەۋ ساياساتىنا ءسال عانا وزگەرىستەر ەنگىزۋدىڭ ءوزى تاۋەكەل ەكەنىن سەزەمىز. سەبەبى ءبىزدىڭ جاع­دايىمىزدا تەڭگەنىڭ, باعانىڭ جاع­دا­يىن ەكونوميكالىق رەسۋرستار ەمەس, ىشكى جانە سىرتقى فاكتورلاردىڭ بەتالىسى انىقتايدى. وزدەرىن رەفورماعا جاۋاپتىمىز دەپ سانايتىندار ۇيرە­نىپ قالعان باعىتقا وزگەرىستەر ەنگىزۋدىڭ تاۋەكەلىنەن قورقادى.

Halyk Finance ساراپشىلارى ينفليا­تسيالىق تارگەتتەۋ رەجىمى 2015 جىلى تەڭگەنىڭ بەلگىلەنگەن باعامىنان باس تارتقاننان كەيىن ەنگىزىلگەنىن ايتادى. ۇلتتىق بانك قۇبىلمالى باعامعا كوشتى جانە بازالىق مولشەرلەمەنى باعانىڭ وسۋىمەن كۇرەسەتىن باستى قۇرال ەتتى. رەتتەۋشى ينفلياتسيا بويىنشا ماقساتتاردى جاريالاپ, باعالىق قىسىمعا جاۋاپ رەتىندە مولشەرلەمەنى تۇزەتتى. «الايدا 2015–2025 جىلدار ارالىعىندا ينفلياتسيا جوعارى جانە تۇراقسىز بولىپ قالدى. بازالىق مولشەرلەمەنىڭ كوتەرىلۋىنە قاراماستان ۇلتتىق بانك ماقساتتى دەڭگەيگە جەتە المادى. حالىق پەن بيزنەستىڭ ينفلياتسيالىق كۇتۋلەرى تومەن دەڭگەيدە ورنىعا قويعان جوق», دەيدى ساراپشىلار.

ينفلياتسيانىڭ وسى جىلدىڭ سو­ڭى­نا قاراي ءبىر ءماندى دەڭگەيگە دەيىن تومەندەيتىنى ازىرگە بەلگىسىز. ەكونو­ميس­تەردىڭ بولجامىنشا, باعانىڭ ءوسۋى شى­نىمەن دە باياۋلايدى, بىراق جىلدام ناتيجەگە سەنۋدىڭ قاجەتى جوق. ۇلت­تىق بانكتىڭ قاتاڭ ساياساتى باعا ءوسىمىن باياۋ­لاتۋعا جاعداي جاسايدى. بىراق يم­پورتتىق تاۋەلدىلىكتى, تاريفتىك قى­سىم مەن فيسكالدىق تاۋەكەلدەردى تومەن­دەتپەي, ينفلياتسيانى ءبىر ءماندى دەڭگەيگە تەز قايتارۋ قيىن بولادى. بۇل مىندەت ءبىر جىلدىڭ ەمەس, بىرنەشە جىلدىڭ ماسەلەسى بولىپ قالۋى مۇمكىن.

ۇكىمەتتىڭ كەيىنگى جارتى جىلداعى سايا­­ساتى وسى باعىتقا دەن قويعانىن كورىپ ءجۇرمىز. ۇلتتىق بانك قاڭتار ايىندا­ بازا­­لىق مولشەرلەمەنى جىلدىق 18% دەڭ­­­گەيىندە ساقتاپ قالدى جانە وسى جىل­دىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا اقشا-كرەديت ساياساتىن جۇمسارتۋى مۇمكىن ەكە­نىن جاسىرىپ قالعان جوق. ۇلتتىق بانك وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ينفلياتسيا رەتتەۋشىنىڭ بولجامىنا سايكەس كەلەتىنىن ايتسا دا ينفلياتسيالىق تاۋەكەلدەر جوعارى كۇيىندە قالىپ وتىر.

بىلتىر جىلدىڭ اياعىندا ينفلياتسيا ءبىرشاما باياۋلادى. سوعان قاراماستان ساراپشىلار تۇراقتى دەزينفەكتسيالىق ترەند ءالى قالىپتاسپاعانىن العا تارتادى. قاڭتار ايىنىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا جىلدىق ينفلياتسيا 8,9%-دى قۇرادى, بۇل جەلتوقسانعا قاراعاندا 0,3 پايىزدىق تارماقتا (پ.ت) جوعارى. باعانىڭ ايلىق ءوسۋى 1,1%-دى قۇراپ, وتكەن ايمەن سالىستىرعاندا 0,2 پ.ت. تومەندەدى. بىراق ەكى ايدان بەرى قوسىمشا كۇش جيناپ العان تەڭگە باعاعا اسەر ەتە الماي جاتىر. ۇلتتىق ۆاليۋتامىز قازىرگى باعامدى 5-6 اي ۇستاپ تۇرسا, جىل اياعىنا دەيىن باعا ەڭسەرىلۋى مۇمكىن دەگەن ءۇمىت بار. قىمبات تەڭگەنىڭ ينفلياتسياعا اسەرى – ازىرگە تولىققاندى زەرتتەلمەگەن تاقىرىپ.

«فينام» ينۆەستيتسيالىق كومپا­نياسىنىڭ ماكروەكونوميكالىق تالداۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ولگا بەلەنكايانىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى ايلاردا ەلدەگى ينفلياتسيا قاتاڭ اقشا-كرەديت ساياساتىمەن, تەڭگەنىڭ نىعايۋىمەن ءارى ۇكىمەتتىڭ باعانى ۇستاپ تۇرۋ جونىندەگى ۋاقىتشا شارالارىمەن باياۋلادى. «جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا ينفلياتسيا وسەدى. جىل سوڭىنا قاراي بىرتىندەپ 10-11%-عا دەيىن باياۋلايدى», دەيدى ساراپشى.

قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداس­تىعى تالداۋشىلارىنىڭ پىكىرى دە وسىمەن ۇندەس. ولاردىڭ سوزىنشە, ينفلياتسياعا قارسى قىسىم, سونىڭ ىشىندە يمپورت­قا تاۋەلدىلىك پەن ءالسىز باسەكەلەستىك نا­رىقتاعى جاعدايعا كەرى اسەر ەتەدى. ەل ەكونوميكاسى بويىنشا بولجامدار وڭ, بىراق ينفلياتسيالىق تاۋەكەلدەر بار. بيلىك جاعدايدى قاتاڭ اقشا-نەسيە ساياساتى مەن اكىمشىلىك شارالار ەسەبىنەن ۇستاپ تۇرامىز دەپ ۇمىتتەنەدى. بىراق فيسكالدىق رەفورمانىڭ باسقا دا ەلە­مەنتتەرى تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ وزىندىك قۇنىنا ەنگىزىلىپ جاتىر. ەگەر سالىق فاكتورى ۋاقىتشا شەكتەۋلەردىڭ اسەرىن توقتاتسا, كوكتەمدە ەل باعا ءوسۋىنىڭ جاڭا تولقىنىنا تاپ بولۋى ىقتيمال. باعانى ۋاقىتشا ۇستاپ تۇرۋدىڭ الەۋەتى سارقىلدى. ۇكىمەتتىڭ ەندىگى شەشىمى بۇدان دا قاتال بولۋى مۇمكىن.

قارجىگەر ءانۋار ۇشباەۆتىڭ ايتۋىن­شا, ۇلتتىق بانك تاڭداۋ ايرىعىندا تۇر. ءۇش جىل ىشىندە ينفلياتسيانى تو­مەندەتۋ ءۇشىن ساراپشىلار قاتاڭ مو­نە­تارلىق ساياساتتى فيسكالدىق شارا­لار­مەن ۇيلەستىرۋدى ۇسىنادى. ولار مەم­لەكەتتىك شىعىستاردى قىسقارتۋ كەرەك­تىگىن ايتىپ جاتىر. بيۋدجەتتى تەڭگەرىمدەۋ مەن يمپورتتى الماستىرۋ ءۇشىن وتاندىق ءوندىرىستى دامىتۋ كەرەك. ارتىق وتىمدىلىكتەن ارىلۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتتىڭ ءىس-قيمىلىن ۇيلەستىرۋ قاجەت.

قارجىگەر ەلدەگى ينفلياتسيانىڭ سە­بەبى يمپورتتىق تاۋارلار باعاسىنىڭ ءوسۋى مەن تەڭگە باعامىنىڭ السىرەۋى ەكەنىن ايتادى. سونداي-اق ينفلياتسيا­عا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى قۇنىنىڭ ءوسۋى, سونىڭ ىشىندە كوكونىستەر باعاسى­­نىڭ ماۋسىمدىق قىمباتتاۋى ەلەۋلى ۇلەس قوسقان. ينفلياتسيانى تەجەۋ ءۇشىن اقشا ماسساسىن باقىلاۋ ساياساتىن ۇستانىپ, ەكونوميكالىق شىندىققا بەيىمدەلۋ قاجەت.

ال ساراپشى ارمان بەيسەمباەۆ­تىڭ ايتۋىنشا, مونەتارلىق ساياسات جالپى ستراتەگيالىق باعىتتىڭ ءبىر بولىگىنە اينالۋعا ءتيىس. ەلدەگى ينفلياتسيا قۇرى­­لىم­دىق تەڭگەرىمسىزدىكتەردەن, ءتيىمسىز مو­نەت­ارلىق ساياساتتان تۋىندادى. سون­دىق­تان قازىر ەلگە فيسكالدىق قاتاڭدىق ەمەس, اقىلعا قونىمدى يكەمدىلىك كەرەك. ينفلياتسيانى مولشەرلەمەنىڭ دەڭ­گەيى­­مەن ەمەس, وندىرىستىك وسۋمەن, ونەركا­سىپ­تى دا­مىتۋمەن جەڭۋگە بولادى. بىزگە ءبىر رەت ­ينفلياتسيانى قالاعان دەڭگەي­گە, مىسالى, 8%-عا ءتۇسىرىپ, ارتىن­شا تە­رەڭ داع­دارىسقا كەتكەننەن جىل سايىن 3-4%-عا ءوسىرىپ, تۇراقتى دامىعانىمىز جاق­سى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر­گى ەكونوميكالىق ساياسات تا وسى باعىت­قا بەيىمدەلىپ كەلە جاتىر. ءبىرىنشى جار­تىجىلدىقتىڭ سوڭىنا قاراي جاعداي تۇراق­تالۋعا ءتيىس. ۇكىمەت نارىققا جاڭا جاعدايعا بەيىمدەلۋگە مۇمكىندىك بەردى. ەندى بىزگە نارىقتىق مودەلگە قاراي جىلجۋدان وزگە جول جوق. قازىر اتاۋلى جالاقى وسكەنمەن, ساتىپ الۋ قابىلەتى تومەندەپ جاتىر. «ۇكىمەت الداعى جارتىجىلدىقتا ەكونوميكاداعى ءوسىمنىڭ كەرى جىلجۋىنا كونەدى. مينيسترلەر كابينەتى ەكونوميكانى ساۋىقتىرۋ ءۇشىن ءوسىمدى قۇرباندىق ەتۋى كەرەك. سول كەزدە ەكونوميكا ساندا بار, ساپادا جوق بيزنەس نىساندارىنان تازارادى. ءبىز تۇراقتى ءوسۋ تراەكتوريا­سىنا تومەن مولشەرلەمەمەن جانە ينفليا­تسيامەن شىعا الامىز. قازىر ۇلتتىق بانك سۇرانىستى تەجەپ, مولشەرلەمەنى كوتەرىپ, ەكونوميكانى تەڭەستىرۋگە شەشىم قابىلدادى», دەيدى ا.بەيسەمباەۆ.

الماتى