تاۋەلسىز ساراپشى ەرلان كاريموۆتىڭ مالىمەتىنشە, 2025 جىلى قازاقستاننىڭ ءىجو كولەمى 300 ملرد دوللار بولدى. ءبىر قاراعاندا, اكىمشىلىك ايىپپۇلداردىڭ 315,6 ملرد تەڭگەگە دەيىن ءوسۋى (2025 جىلى شامامەن 627 ملن دوللار) فيسكالدىق ساياساتتىڭ تابىسى سياقتى كورىنەدى.
بىراق شىنايى جاعدايعا كوز جۇگىرتسەك جانە جول-كولىك وقيعالارىنان كەلەتىن ناقتى شىعىندى ەسەپتەسەك, كورىنىس مۇلدە باسقاشا بولادى – ءارى قورقىنىشتى.
شىعىندى قاراپايىم ەسەپپەن باعالاۋ
ادام ءومىرىنىڭ قۇنىن ەسەپتەۋ – وتە قيىن, داۋلى ءارى جاعىمسىز تاقىرىپ. بىراق شامامەن, قاراپايىم دەڭگەيدە ەسەپتەپ كورەيىك.
بەرىلگەندەر:
- جان باسىنا شاققانداعى ءجىو – شامامەن 15 000 دوللار
- قازاقستاندىقتىڭ ورتاشا ەڭبەك ەتۋ مەرزىمى – 40 جىل
(دتپ سالدارىنان قازا تاپقاندار ورتا ەسەپپەن تاعى 40 جىل ءومىر سۇرە الاتىن ەدى دەپ الايىق)
- 2025 جىلى جول اپاتىنان قازا تاپقاندار سانى – 2 330 ادام
ءبىر ستاتيستيكالىق ءومىردىڭ شارتتى قۇنى: 15 000 دوللار x 40 جىل = 600 000 دوللار
تەك ءولىم-جىتىمنەن كەلگەن جالپى ەكونوميكالىق شىعىن: 600 000 دوللار x 2 330 ادام = 1,4 ملرد دوللار
«سەرگەك» پارادوكسى
بەينەباقىلاۋ كامەرالارى ەلدىڭ بارلىق وڭىرىندە ورناتىلىپ جاتقانىنا قاراماستان, جۇيەلى ءبىر ماسەلە انىق بايقالادى:
- 2015 جىلدان 2025 جىلعا دەيىن ايىپپۇل كولەمى 56,8 ملرد تەڭگەدەن 315,6 ملرد تەڭگەگە وستى (ياعني 5,5 ەسە)
- جول-كولىك وقيعالارىنىڭ سانى 18 917-دەن 36 146-عا دەيىن ارتتى (شامامەن 2 ەسە)
باس پروكۋراتۋرا جانىنداعى قپسجسۋ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ءبىز كلاسسيكالىق «جازا تۇزاعىن» كورىپ وتىرمىز: سوڭعى 10 جىلدا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار سانى 17,6 ملن-عا جەتكەن, ياعني 4 ەسە وسكەن.
بۇل دەگەنىمىز – ەلدەگى ءار ادامعا, ءتىپتى سابيلەردى قوسقاندا دا, ورتا ەسەپپەن ءبىر قۇقىق بۇزۋشىلىقتان كەلەدى. ال ءبىر نارسە جاپپاي سيپات السا, ايىپپۇل تاربيەلىك قۇرال بولۋدان قالادى. ول جاي عانا «جاسىرىن سالىققا» اينالادى.
نە ىستەۋ كەرەك؟
ەگەر قازاقستان جول اپاتتارىنداعى ءولىم-ءجىتىمدى ازايتقىسى كەلسە, «جازالاۋ» مودەلىنەن
Vision Zero (نولدىك ءولىم) مودەلىنە كوشۋى كەرەك.
كامەرالار فاكتىنى تىركەيدى, بىراق اپاتتىڭ الدىن المايدى.
سوندىقتان مىناداي ناقتى ۇسىنىس بار: ايىپپۇلدان جينالاتىن قاراجاتتى (سول 315 ملرد تەڭگەنى) ەلدىڭ تراسسالارىندا قارسى باعىتتاعى كولىك اعىندارىن بەتون نەمەسە مەتالل قورشاۋلارمەن بولۋگە باعىتتاۋ كەرەك.
بۇل شەشىم ماڭدايدان سوعىلاتىن اپاتتاردى جويادى. ال ءدال وسى اپاتتار قازاقستانداعى جولداعى ءولىمنىڭ نەگىزگى سەبەبى بولىپ وتىر.
ەگەر ءبىز ءجىو-ءنى ەكى ەسە ارتتىرعىمىز كەلسە, ءبىر قاراپايىم شىندىقتى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك: ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ءومىرى – جاي عانا دەموگرافيالىق كورسەتكىش ەمەس, ەكونوميكانىڭ نەگىزگى اكتيۆى. ونسىز ەكونوميكانى ەكى ەسە ءوسىرۋ فيزيكالىق تۇرعىدا دا مۇمكىن ەمەس.
