ەكپەنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كۇمانداناتىندار بار
ەكپەدەن (ۆاكتسينادان) باس تارتۋدىڭ باستى سەبەپتەرى نەگىزىنەن ءدىني سەنىمدەرگە بايلانىستى بولىپ وتىر. ءدىن جولىندا جۇرگەندەر شاريعات بويىنشا ەكپە الۋ مىندەتتى ەمەستىگىن العا تارتادى. سونداي-اق ۆاكتسينانىڭ قاۋىپسىزدىگىنە, ساپاسىنا سەنبەيتىندەر, جاناما اسەرىنەن قورقاتىندار دا بار. الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى تەكسەرىلمەگەن اقپاراتتاردىڭ كوبەيۋى دە كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر.
قىزىلشا تىركەلگەن مەكتەپتەرگە ۆاكتسينا الماعان بالالار جىبەرىلمەيدى
بالالارىنا ەكپە سالدىرۋدان باس تارتقان انالاردىڭ ءبىرى اليا دوسقاليەۆا تابيعي جولمەن قالىپتاسىپ كەلە جاتقان بالانىڭ يممۋنيتەتىن جاساندى تۇردە, ياعني ەكپە ارقىلى قالىپتاستىرۋعا قارسى ەكەنىن ايتادى.
«ەمحانالاردا ەكپە جاڭا تۋعان سابيگە الدىن الا تولىق ءارى تەرەڭ تەكسەرىس جۇرگىزىلمەستەن, ارنايى يممۋنولوگيالىق قان تالداۋى جاسالماستان سالىنادى. ءار بالانىڭ اعزاسى, گەنەتيكالىق ەرەكشەلىگى, كوتەرۋ قابىلەتى ءارتۇرلى بولعاندىقتان بۇل وتە ماڭىزدى. ەكپە الدىندا اتا-انادان ەكپەدەن كەيىن «قانداي دا ءبىر جاعداي بولسا, دارىگەرگە كىنا ارتپايتىنى» تۋرالى قولحات الۋ سەنىمسىزدىك تۋدىرادى. جوعارى ءبىلىمدى دارىگەر كەڭەسىمەن, رۇقساتىمەن سالىنىپ وتىرعان ەكپە تولىق قاۋىپسىز بولسا, نەگە مۇنداي قۇجات قاجەت دەگەن سۇراق مازالايدى. بالانىڭ تاعدىرى ويىنشىق ەمەس. سوندىقتان مۇنداي شەشىمدەر جان-جاقتى زەرتتەلىپ قابىلدانۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن», دەيدى ول.
جاساندى يممۋنيتەت – ەكپە ارقىلى قالىپتاسادى
ال بالالار دارىگەرى اسىلىم قاسەنقىزى تابيعي يممۋنيتەتتى بالا اناسىنان الاتىنىن, الايدا بۇل يممۋنيتەت شامامەن 6 ايعا دەيىن عانا ساقتالاتىنىن ايتادى.
«كەيىن بالا ءتۇرلى ينفەكتسيالارمەن اۋىرىپ, سول ارقىلى جۇرە پايدا بولعان يممۋنيتەتتى قالىپتاستىرادى. بىراق كەيبىر اۋرۋلاردىڭ اسقىنۋى وتە قاۋىپتى بولۋى مۇمكىن. سول ءۇشىن دە جاساندى يممۋنيتەت كەرەك. ۆاكتسينا الۋ ارقىلى ءسىز بالاڭىزدى تەك سول اۋرۋدىڭ وزىنەن عانا ەمەس, ونىڭ اۋىر اسقىنۋلارىنان دا قورعايسىز. مىسالى, 6 ايعا دەيىنگى ءسابي كوكجوتەل جۇقتىرسا, تىنىس الۋى توقتاپ قالۋى مۇمكىن. ال قىزىلشا اۋرۋىنان كەيىن 5-7 جىلدان سوڭ سيرەك كەزدەسەتىن پانەنتسەفاليت دامۋى ىقتيمال. بۇل وتە اۋىر اسقىنۋ, بالا كوما جاعدايىنا ءتۇسىپ, ءولىپ كەتۋى مۇمكىن. بالا 1 جاسقا دەيىن قىزىلشامەن اۋىرسا پانەنتسەفاليت كەزدەسۋ جيىلىگى 1:609 بولسا, 5 جاسقا دەيىن كەزدەسۋ جيىلىگى 1:1367 بولۋى مۇمكىن. ءيا, ۆاكتسينا العان بالالار دا كەي جاعدايدا سول ينفەكتسيامەن اۋىرادى. بىراق ەڭ باستىسى – اۋرۋ اسقىنۋسىز وتەدى», دەيدى بالا دارىگەرى.
دارىگەردىڭ ايتۋىنشا الەمدىك زەرتتەۋلەر ۆاكتسينالاردىڭ قاۋىپسىز ءارى ءتيىمدى ەكەنىن دالەلدەگەن. ۆاكتسينالار ەلدەرگە تاراتىلماس بۇرىن بىرنەشە كەزەڭنەن تۇراتىن قاتاڭ كلينيكالىق زەرتتەۋلەردەن وتەدى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى (ددۇ) ۆاكتسينانىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تيىمدىلىگىنە كوز جەتكىزگەننەن كەيىن عانا ونى قولدانۋعا جانە ەلدەرگە ۇسىنۋعا رۇقسات بەرەدى.
«نەگە قولحاتقا قول قويامىز؟ دەگەن سۇراققا كەلسەك تەك ۆاكتسينا كەزىندە عانا ەمەس, كەز كەلگەن مەديتسينالىق مانيپۋلياتسيا الدىندا (وپەراتسيا, ءتىس ەمدەۋ, قان الۋ جانە ت.ب.) اقپاراتتاندىرىلعان كەلىسىم الىنادى. بۇل جاۋاپكەرشىلىك ءسىزدىڭ موينىڭىزعا جۇكتەلەدى دەگەن ءسوز ەمەس. بۇل – سىزگە پروتسەدۋرا تۋرالى تولىق اقپارات بەرىلگەنىن جانە ءسىز ونى تۇسىنگەنىڭىزدى راستايتىن قۇجات. ەكپە الدىندا ارنايى اناليزدەر تاپسىرۋدىڭ قاجەتى جوق. بالانى ۋچاسكەلىك دارىگەر قارايدى: جالپى جاعدايىن, تەمپەراتۋراسىن, قارسى كورسەتىلىمدەردىڭ بار-جوعىن باعالايدى. ەگەر ءبارى جاقسى بولسا, ۆاكتسيناتسياعا جىبەرەدى. قازىرگى بۇيرىقتارعا سايكەس, ۆاكتسيناعا مەديتسينالىق قارسى كورسەتىلىمدى (مەدوتۆود) تەك ۋچاسكەلىك دارىگەر بەرەدى. اللەرگولوگ, نەۆرولوگ نەمەسە باسقا ماماندار قورىتىندى بەرە الادى, بىراق سوڭعى شەشىمدى بالانىڭ جاعدايىن تولىق باعالاي وتىرىپ, ۋچاسكەلىك دارىگەر قابىلدايدى», دەيدى اسىلىم قاسەنقىزى.
ەكپە اۋتيزمگە ۇشىراتا ما؟
دارىگەر سونداي-اق بالاسىنىڭ اۋىر دەرتكە شالدىققانىن ەكپەدەن كورەتىن اتا-انالاردىڭ ۋاجىنە قاتىستى دا ويىن ءبىلدىردى.
«1998 جىلى ەندريۋ ۋەيكفيلد ەكپە مەن اۋتيزم اراسىندا بايلانىس بار دەپ جالعان زەرتتەۋ جاريالاعان. كەيىن بۇل زەرتتەۋ تولىقتاي جوققا شىعارىلىپ, ماقالا The Lancet جۋرنالىنان الىنىپ تاستالدى, ال اۆتور ليتسەنزياسىنان ايىرىلدى. سودان بەرى ميلليونداعان ءىرى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. ەكپە مەن اۋتيزم اراسىندا ەشقانداي بايلانىس تابىلعان جوق. ياعني ەكپەنىڭ اۋتيزمگە قاتىسى جوقتىعى دالەلدەندى», دەيدى دارىگەر.
نەگە ادامدار اۋتيزم مەن ەكپەنى بايلانىستىرادى؟
«اۋتيزم بەلگىلەرى كوبىنە 1-2 جاس ارالىعىندا بايقالا باستايدى. ال ءدال وسى كەزەڭدە بالا جوسپارلى ەكپەلەردى الادى. ياعني بۇل – سەبەپ-سالدار ەمەس, تەك ۋاقىت بويىنشا سايكەس كەلەتىن پاراللەلدى جاعداي», دەيدى اسىلىم قاسەنقىزى.
يسلام دىنىندە ەكپەگە تىيىم سالىنعان با؟
جوعارىدا ەكپەدەن باس تارتاتىندار نەگىزىنەن ءدىني سەنىمدەگى ادامدار ەكەنىن ايتىپ وتتىك. وسىعان وراي شاريعاتتا ەكپە تۋرالى نە ايتىلعانىن انىقتاۋ ءۇشىن قمدب شاريعات جانە ءپاتۋا ءبولىمىنىڭ مامانى ەلبەك تاسبولات ۇلىنا حابارلاستىق.
ءدىن مامانىنىڭ مالىمدەۋىنشە يسلام دىنىندە ەكپە جاساۋعا تىيىم سالىنبايدى.
«وعان پايعامبارىمىزدىڭ (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) مىنا ءحاديسى دالەل: «كىمدە-كىم تاڭەرتەڭ ءاجۋا قۇرماسىنىڭ جەتى داناسىن جەيتىن بولسا, سول كۇنى وعان سيقىردىڭ جانە ۋدىڭ زيانى تيمەيدى» (بۇحاري). سونداي-اق عالىمدار جاڭا تۋعان نارەستەگە تاحنيك جاساۋدى مۇستاحاب دەپ ساناعان. ياعني ءوز اكەسى نەمەسە ۇلكەن (قۇرمەتتى) كىسىلەر ءوزى شايناعان قۇرمانىڭ ءسولىن بالانىڭ تاڭدايىنا جاققان (يمام ءان-ءناۋاۋي, «شارحۋ ساحيح ءمۇسليم», 14/122-123). وسى سەبەپتى جاساندى تۇردە (قولدان) ءسابيدىڭ جامان اۋرۋلارعا قارسى يممۋنيتەتى كۇشەيتىلگەن», دەيدى ەلبەك تاسبولات ۇلى.
يسلام ءدىنى ءاربىر ادامعا ءوز ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا دۇرىس كۇتىم جاساۋعا جانە اۋرۋ-سىرقاتتان ەمدەلۋدىڭ الدىن الۋ جولدارىن ىزدەۋگە مىندەتتەيدى.
قازاقستاندا تۇماۋعا قارسى جاپپاي ۆاكتسيناتسيا باستالدى
«اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرمايتىن جول ىزدەگەن كىسى زيان كورمەيتىنى انىق. ۆاكتسينالاۋ زاڭدى تۇردە ءارى كاسىبي مامانداردىڭ نۇسقاۋىمەن جۇزەگە اسۋ كەرەك. بۇل ماسەلە مەديتسيناعا قاتىستى بولعاندىقتان, سول سالانىڭ ماماندارى ونى جان-جاقتى زەرتتەپ, ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا پايدالى نەمەسە زياندى تۇستارىن انىقتاپ, ونى قولدانۋ تۋرالى ناقتى شەشىم قابىلداۋى ءتيىس. ويتكەنى اللا تاعالا قۇراندا: «ەگەر بىلمەسەڭدەر, ءبىلىم يەلەرىنەن سۇراڭدار» («ناحىل» سۇرەسى, 43-ايات)» دەگەن», دەيدى ءدىن مامانى.
ونىڭ ايتۋىنشا ۆاكتسينا قۇرامىندا شاريعاتتا تىيىم سالىنعان زاتتار بولماۋى ءتيىس. سەبەبى شاريعاتتا كەز كەلگەن حارام جانە ءناجىس زاتپەن ەمدەلۋگە رۇقسات جوق. بىراق زارۋلىك جاعدايلاردا, ياعني ەكپە قولدانباعان جاعدايدا ومىرىنە قاۋىپ تونەتىن بولسا جانە ودان باسقا حالال ءتۇرى تابىلماسا, بار ەكپەنى قولدانۋعا رۇقسات ەتىلەدى. ويتكەنى اللا تاعالا: «وزدەرىڭدى ءوز قولدارىڭمەن قاۋىپ-قاتەرگە سالماڭدار» («باقارا» سۇرەسى, 195-ايات) دەپ بۇيىرعان.
«ەكپە ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرىپ, ونىڭ اۋرۋىن اسقىندىرىپ نەمەسە مۇگەدەك ەتىپ قويماۋى ءتيىس. يسلام ءدىنى ارقاشان زياندى نارسەدەن اۋلاق بولۋعا شاقىرادى. پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن): «وزىڭە دە, وزگەگە دە زيان بەرۋگە بولمايدى» (احماد يبن حانبال), دەپ ايتقان. سوندىقتان ۆاكتسينالاۋ دەنساۋلىققا زياندى بولسا نەمەسە پايداسىنان زيانى كوبىرەك بولسا, وندا ەمدەلۋدىڭ باسقا جولىن قاراستىرۋ قاجەت», دەيدى ەلبەك تاسبولات ۇلى.
