– سۇراعىڭدى ءتۇسىندىم. «كودەكتىڭ ادەبي وبرازىن نەگە جاسامادىڭىز؟» دەگەلى وتىرسىڭ عوي. «اي, دۇنيە-اي» رومانىنا ۇزاق جىلعى دايىندىقپەن كەلدىم. ول شىعارماداعى ءاربىر سيۋجەت, ءاربىر دەتال شىنايى ومىردەن الىندى. سوندىقتان قالامگەر رەتىندە تاريحي تۇلعانىڭ بەينەسىنەن گورى حالىقتىڭ باسىنان وتكەن جاعدايلاردى, cول ءبىر قيلى كەزەڭدەگى بۇقارانىڭ ءحال-كۇيىن وقىرمانعا جەتكىزۋدى ماڭىزدى دەپ ءبىلدىم. روماننىڭ باسىندا كودەك اقىن دومبىرامەن ءان ايتىپ وتىرعانىن سۋرەتتەپ, سوسىن بۇل تۇلعاعا قايتا ورالماۋىمنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, كودەك قارقارا كوتەرىلىسىنەن كەيىن ەلمەن بىرگە ۇركىپ, شەكارا اسىپ كەتتى. كوتەرىلىسكە باسىنان-اياق قاتىسقان جوق. ەكىنشىدەن, مەنىڭ رومانىمنىڭ وزەگى – بەرگى بەت. دەمەك, شەكارانىڭ ارعى جاعىنداعى كودەككە قايىرىلا سوعۋدىڭ قاجەتتىلىگى بولمادى. ۇشىنشىدەن, باستى كەيىپكەر تازابەك كودەكتىڭ دومبىرامەن ءان ايتىپ وتىرعانىن كورەدى, سوسىن ونىمەن قايىرا كەزدەسپەيدى. ءبىز دە ومىردە ءبىر تۇلعامەن جارق ەتىپ جۇزدەسىپ, كەيىن ونى كورمەۋىمىز قالىپتى جايت قوي. دەمەك, ومىردەگى جاعداي دا ءدال وسى شىعارماداعىداي وربىگەن دەپ ويلاۋعا بولادى. وسىنى بىلە تۇرا بۇل اراعا وتىرىك قىستىرسام, تاريحي شىندىقتان الىستاپ كەتەر ەدىم.
– ءسىزدىڭ «ەرلى-زايىپتىلار», ء«بىر وكىنىش, ءبىر ءۇمىت», «كۇتۋمەن كەشكەن عۇمىر», «بەيتانىس ايەلدىڭ قۇپياسى» سىندى تۋىندىلارىڭىزدى ەرتەرەكتە جۇرت تالاسا وقىدى. كەيىننەن بىرىڭعاي تاريحي تاقىرىپقا ويىستىڭىز. ءسىز عانا ەمەس, زامانداس قالامگەرلەرىڭىز دە وسى جولدى تاڭداپ, دەنى وتكەن زاماندى جازىپ كەتتى. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟
– وزگەگە جاۋاپ بەرە المايمىن, ءوز باسىم ۇلتتىڭ وتكەنىن زەرتتەگەندى جاقسى كورەمىن, تاريحتى بۇكىل عىلىمنىڭ اتاسى دەپ بىلەمىن. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسىندا كەڭەس وداعى مەن قىتاي اراسىنداعى توڭ ءجىبىپ, بارىس-كەرىس ۇلعايدى. ول جاقتان كەلگەندەردەن كورشى ەلدىڭ مەكتەپتەرىندە بالقاشقا دەيىنگى اتامەكەنىمىزدى «تسين يمپەرياسىنا تيەسىلى جەر» دەپ وقىتاتىنىن ەستىدىم. بۇعان توزۋگە بولمايتىنىن ويلاپ, قازىرگى جەتىسۋعا ەشكىمنىڭ كوز الارتۋعا حاقىسى جوق ەكەنىن ناقتى تاريحي دەرەكتەرمەن دالەلدەپ, ۇرپاعىمىزدىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ كەرەكتىگىنە كوزىم جەتتى. وسى نيەتپەن 1984 جىلى «وزەندەر ورنەكتەگەن ولكە» دەگەن كىتابىم جازىلدى. كىتاپ جارىققا شىعىسىمەن دۇربەلەڭ باستالدى. ءوزىم بىلەتىن ەكى-ءۇش زامانداس جازۋشى قازاقستان ورتالىق پارتيا كوميتەتتىڭ حاتشىسى زاقاش كاماليدەنوۆكە كىتاپتاعى كەي دەرەكتەردىڭ استىن قىزىل قارىنداشپەن سىزىپ تۇرىپ اپارىپ بەرىپتى. سودان ءبىر-اق كۇندە باياعى بايلار مەن بيلەردى, حاندار مەن باتىرلاردى جوقتاۋشىعا اينالىپ, الاشورداشىلار جازعان دەرەكتەرگە سۇيەنگەنىم ءۇشىن باسىما قارا بۇلت ءۇيىرىلدى.
– ناقتى قانداي دەرەككە سۇيەنگەنىڭىزدى ايتا الاسىز با؟
– مۇحامەتجان تىنىشباەۆتىڭ تاشكەنتتە باسىلعان كىتابىنا سىلتەمە جاساعانمىن. تىنىشباەۆ 1921–1922 جىلدارى تۇركىستان اۆتونومياسىنىڭ جەر-سۋ كوميسسارياتىندا جۇمىس ىستەگەن. سول تۇستا جازعان ەڭبەكتەرى كادەمە جاراپ ەدى. مەنىڭشە, ول سىلتەمەلەردە تۇرعان ەشتەڭە جوق. ۇستىمە ارىز تۇسىرگەندەردىڭ ماقساتى «جالىن» باسپاسىنداعى قىزمەتىمنەن كەتىرىپ, ورنىما باسقا ادامدى باسشى ەتۋ ەدى. ولار دەگەنىنە جەتىپ, قازاقستان ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ سەزىندە «وزەندەر ورنەكتەگەن ولكە» كىتابى قوناەۆتىڭ اۋزىمەن سىنالىپ, ارادا بىرنەشە كۇن وتكەن سوڭ «جالىن» باسپاسىنداعى جۇمىسىمنان قۋىلدىم. وسىلاي 1985 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىنان باستاپ, 1989 جىلدىڭ 28 قاراشاسىنا دەيىن تابانى كۇرەكتەي ءتورت جىل جۇمىسسىز ءجۇردىم. «شيەتتەي بەس بالاسى بار ەدى, ىنىسىمەن, كەلىنىمەن ءبىر ۇيدە تۇرۋشى ەدى. وبال بولدى-اۋ» دەگەن جان بولمادى. وسىلاي تاريحتى جازامىن دەپ بۇكىل دۇنيە قاراڭ قالدى.
جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن جۇمىستان نەگىزسىز قۋىلعانىمدى ايتىپ, كولبينگە شاعىم ءتۇسىردىم. كولبين شاعىمدى ولجاس سۇلەيمەنوۆكە جولداپتى. جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارماسى ارىزىمدى دەرەكتى شىعارمالار سەكتسياسىنا قاراۋعا جىبەرىپ, سەكتسيا جەتەكشىسى ساپار بايجانوۆ تاريحشىلار مەن جازۋشىلاردى جيناپ كىتابىمدى تالقىلاۋعا شىعاردى. قازىرگى مامبەت قويگەلدى باستاعان تاريحشىلار دا, ءوزىمىزدىڭ ءمۇيىزى قاراعايداي جازۋشىلار دا كىتاپتاعى دەرەكتەردەن قاتەلىك تاپپادى. تالقىلاۋعا قاتىسقانداردىڭ ايتقاندارى «شىندىققا شاڭ جۇقپايدى» دەگەن تاقىرىپپەن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جاريالانىپ, ادىلدىك ورناپ, قىزمەتىمە ورالدىم. وسى ءبىر وقيعادان كەيىن حالىقتىڭ كەشەگىسىن قوپارىپ جازۋدان بەزىپ كەتۋدىڭ ورنىنا ودان ءارى شيرىعا ءتۇستىم. ءبىر عالىمنىڭ «ساعان بىرەۋلەر ورە تۇرەگەلىپ قارسى شىقسا, وندا شىندىق سەنىڭ جاعىڭدا» دەگەن ءسوزى بار. سول ءسوز دەمەۋ بەرىپ, تاريحقا ءبىرجولا بەت بۇردىم دەسەم دە بولادى.
– تاريحتى قاۋزاي بەرسەك, اڭگىمەمىز ۇزاپ كەتەر, اعا. سۇحباتىمىزدىڭ وزەگىن العاشقى پوۆەسىڭىزدىڭ جاريالانۋىنا سەپتىگى تيگەن مۇقاعاليعا قاراي بۇرساق. قازىر مۇقاعالي تۋرالى ءتۇرلى ەستەلىك ايتاتىندار كوبەيدى. سولارعا قاراتا «ارۋاق الدىندا وتىرىك ايتۋدان قورقۋ كەرەك» دەپ ايتقان ەكەنسىز.
– ادەبيەت تابالدىرىعىن اتتاعان ساتتە-اق مۇقاڭ اعالىق الاقانىمەن ماڭدايىمنان سيپادى. اعانىڭ دا اعاسى بولادى عوي. كەيدە «مۇقاعاليعا كوزىنىڭ تىرىسىندە ىنىلىك جاساپ جارىتپادىم-اۋ» دەپ قينالاتىن كەزدەرىم دە بولادى. مەنى وكىندىرەتىنى كەيبىرەۋلەر مۇقاعاليدى ۇنەمى ءىشىپ جۇرەتىن القاش اتاعىسى, ەندى بىرەۋلەرى ول جاعىن جاسىرىپ, ماقتاي بەرگىسى كەلەدى. ەڭ دۇرىسى – شىندىقتان الىس كەتپەۋ. قانداي اقىن بولسىن, ءوزىنىڭ كوڭىل كۇيىن جازادى عوي. سىرتتان قاراساڭ, مۇقاعالي دا سول اقىندار جازعان ءسوز بەن ۇيقاستى قولدانادى. بىراق اسەرى باسقاشا. نەگە؟ ءبىز قايعىنى «قايعىرعان ادام نە ىستەۋى مۇمكىن؟» دەپ ەلەستەتىپ وتىرىپ جازامىز, ال مۇقاڭ ءويتىپ ەلەستەتپەيدى, ءوزى قايعىرىپ وتىرىپ قاعازعا تۇسىرەدى. سوندىقتان ونىڭ ولەڭى ءومىردىڭ ءوز تۋىندىسى بولىپ شىعادى.
مۇقاڭنىڭ بۇكىل ءومىرى كوز الدىمدا ءوتتى دەي المايمىن. دەسە دە, از ارالاستىق دەۋگە دە كەلمەيدى. بۇگىن ويلاپ قاراسام, مۇقاعالي اعا بولماسا «كىنالى ماحاببات» اتتى العاشقى پوۆەسىمدى جارىققا شىعارا الماس ەدىم. باقىتىما قاراي, كۇتپەگەن جاعدايدا الدىمنان مۇقاعالي ماقاتاەۆ شىعىپ, ەكى جىل تاباندىلىقپەن كۇرەسىپ ءجۇرىپ, شىعارمامدى «جۇلدىز» جۋرنالىنا جاريالادى. وسىلاي «كىنالى ماحاببات» ادەبيەتتەگى جولىمدى اشتى. كەيىن 1969 جىلى قىزمەت بابىمەن الماتىعا اۋىسىپ, مۇقاڭمەن جيىرەك جۇزدەسەتىن بولدىق. الايدا «سول ءبىر كەزدەسۋلەردىڭ ءبارى باستان-اياق ەسىمدە, ۇمىتقام جوق» دەپ وتىرىك ايتا المايمىن. ەسىمدە قالعاندارىن ەستەلىكتەرىمدە جازدىم. ونى قازىر قايتالاپ ايتىپ جاتۋدىڭ كەرەگى شامالى. قاجەت ادام تاۋىپ وقىر. مۇقاعاليدىڭ ءىنىسى رەتىندە بۇكىل شىعارمالارىن جيناقتاپ, ءبارىن جارىققا شىعارۋعا كومەگىمدى اياعان جوقپىن. قالاي دەسەك تە, اعامنىڭ ارۋاعى ماعان رازى بولار دەپ ويلايمىن.
– بىزدە و دۇنيەلىك تۇلعالاردى ءبىرجولا اۋليەگە اينالدىرىپ الاتىن مىنەز بايقالادى. ءتىپتى ەل باسقارعان ازاماتتاردى ءبىر-بىرىنە قارسى قوياتىندار دا جوق ەمەس.
– جۇرتتى كەڭەس يدەولوگياسى وتىرىككە ابدەن ۇيرەتىپ تاستاعان. ماسەلەن, ورىستىڭ بۇگىنگى عالىمدارى مەن جۋرناليستەرى مۇراعاتتاردى قوپارىپ, كەڭەس داۋىرىندەگى جالعاندىق پەن زۇلماتتى اشىپ كورسەتىپ جاتىر. ال بىزدە ناقتى قۇجاتقا سۇيەنۋ جوق. ءوزىڭ ايتقانداي و دۇنيەلىك بولعانداردىڭ دەنىن «اۋليە» قىلىپ جىبەردىك. «ولگەن ادامنىڭ جامانى جوق» دەپ كەيبىر تۇلعالاردىڭ ۇلتقا جاساعان قياناتىن, ءومىرىنىڭ كولەڭكەلى تۇستارىن, پەندەشىلىگىن ايتقىمىز كەلمەيدى. «وتىرىكتىڭ قۇيرىعى ءبىر-اق تۇتام» دەگەن ماتەل جالعان ەكەن. كەيىنگى وتىز جىلدا وتىرىكتىڭ تىم ومىرشەڭ بولاتىنىنا كوزىم جەتتى. وسىنداي جالعاندىقتاردى اشكەرەلەي الماي وتىرىپ, كەڭەستىك كەزەڭدەگى ەل باسقارعان تۇلعالاردى, ۇلتتىڭ زيالىلارىن ءبىر-بىرىنە قارسى قوياتىن, ياعني قيسىنسىز ارۋاقتاردى ارپالىستىراتىن پسيحولوگيا پايدا بولدى. مىسالى, دىنمۇحاممەد قوناەۆ پەن جۇمابەك تاشەنوۆتى, مۇحتار اۋەزوۆ پەن ءسابيت مۇقانوۆتى ءبىر-بىرىمەن جاۋلاستىرعاننان بۇگىنگى قازاق نە ۇتادى؟ قوناەۆ پەن تاشەنوۆ – ءبىر كوماندانىڭ ادامدارى. ول كەزدە ءاربىرىنىڭ ساياسي قىزمەت, لاۋازىمى, حالقىنا دەگەن ادىلدىگى بولدى.
ءبىز ەڭ الدىمەن, قوناەۆتىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ باسشىسى ەمەس ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ول كەڭەس وداعىنا تولىقتاي بودان كۇيدەگى قازاقستاندى باسقاردى. بۇرىندارى «پري كۋناەۆە كازاحي پريشلي ۆ سەبيا» دەگەن اڭگىمە ءجيى ايتىلاتىن. وسى سوزدە شىندىق بار. 1932 جىلدارداعى اشارشىلىقتان باستاپ, تىڭ يگەرۋگە دەيىن ۇلتىمىز قانشاما قىرعىندى, قۋعىن-سۇرگىندى كوردى. تەك قوناەۆ زامانىندا عانا قازاق ەسىن جيدى. ول توڭكەرىس جاساپ, تاۋەلسىز ەل بولۋعا تالپىنباعان شىعار. بىراق كەڭەستىك جۇيەدە وتىرىپ, ەلىمىزگە سالىستىرمالى تۇردە تۇراقتىلىق ورناتتى. ماسەلەن, نەمىس اۆتونومياسى قۇرىلماق بولعاندا قوناەۆ وداق باسشىلارىنىڭ شەشىمىنە اشىق قارسى شىقسا, ورتالىقپەن قاتىناسى ءۇزىلىپ, ال كەلىسسە حالىقتىڭ الدىندا قارابەت بولار ەدى. وسىنداي ەكى وتتىڭ ورتاسىندا تۇرعان قوناەۆ تاشەنوۆتىڭ قاجىر-جىگەرىن پايدالانا وتىرىپ, جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالدى. ال تاشەنوۆ بولسا, ەل ايتقانداي ءبىر ءوزى نەمىس اۆتونومياسىنا قارسى بولىپ, سولتۇستىگىمىزدى قورعاپ قالدى دەسەك قاتەلەسەمىز. ونىڭ قاسىندا كاكىمجان قازىباەۆ باستاعان قوناەۆ كومانداسىنىڭ ادامدارى ءجۇردى. ەگەر نەمىس اۆتونومياسىن قۇرۋعا قوناەۆ كەلىسسە, ورتالىق تاشەنوۆتىڭ پىكىرىمەن ساناسپاس تا ەدى. ياعني ەكى تۇلعا ءبىر ماقساتتا ەلگە قىزمەت ەتتى. بىزدە قازىر وسىنداي اقيقاتتى جوققا شىعارعىسى كەلەتىندەر كوپ.
– جوعارىدا «وزەندەر ورنەكتەگەن ولكە» اتتى كىتابىڭىزدى قوناەۆتىڭ سىناعانىن ايتتىڭىز.
– «وزەندەر ورنەكتەگەن ولكەنى» قوناەۆ سىناپ, بىرنەشە جىل جۇمىسسىز جۇرگەنىم راس. مەنى ءبىرىنشى حاتشى ەمەس, ونىڭ بايانداماسىن دايىنداپ بەرگەندەر تۇقىرتپاق بولدى. وسىنداي قيسىندى كورە تۇرا اقيقاتتان اتتاپ, تاريحي تۇلعانى بىرجاقتى قارالاي بەرسەم كىم بولعانىم؟ قوناەۆ زامانىن اقتاعىم دا, داتتاعىم دا كەلمەيدى. وسىعان دەيىن اقتى – اق, قارانى – قارا دەپ كەلەمىن.
– بەكسۇلتان اعا, بىلتىر ادەبيەتتەگى تاڭداۋلى 100 كىتاپتى انىقتادىق. «سولاردىڭ ىشىندە كەڭەستىك كەزەڭنىڭ يدەولوگياسىن ناسيحاتتايتىن, سوتسرەاليزمنىڭ شىرماۋىندا جازىلعان كىتاپتار دا ءجۇر» دەگەن سىن ايتىلدى. وسى پىكىر قانشالىقتى ادىلەتتى؟
– ءجۇز كىتاپ ماسەلەسىنە بىرجاقتى قاراۋ دۇرىس ەمەس. مىسالى, ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «بوتاگوزى» مەن ء«ومىر مەكتەبىن» وقىعان ۇرپاق سول زاماننىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن سەزىنە الادى. ول تۋىندىلاردى بۇگىنگى كوزقاراسپەن مىڭ رەت سىناساڭ دا, ء«ومىر مەكتەبى» سياقتى تانىمدىق كىتاپ تاپپايسىڭ. گولوششەكيننىڭ قازاقستاندى باسقارۋعا كەلگەن جىلدارداعى ادام جانىن تۇرشىكتىرەر تاريحي شىندىقتى مۇقانوۆتاي جازعان كىم بار؟ كەڭەستىك كەزەڭدەگى قالامگەرلەردىڭ ادەبيەتتەگى ورنىنا باعا بەرگەندە ساياسي جۇيەنى دە قاپەردە ۇستاۋ كەرەك. كەشەگى اعا بۋىن جازۋشىلار كوممۋنيستىك جۇيەگە قارسى تۇرعان جوق, بىراق ءتۇرلى قىسىمىن كورە ءجۇرىپ, شىنايى ءومىردى تۋىندىلارىنا ارقاۋ ەتتى. ەندى ولاردى كۇرەسىنگە لاقتىرامىز دەۋ – قاتەلىك. ۇرپاق كەشەگىنى دە, بۇگىنگىنى دە سالىستىرىپ وقۋعا حاقىلى.
راس, بۇكىل ەل بولىپ ءجۇز كىتاپتى تاڭدادىق دەلىك. مەنى سول تاڭداۋدان كەيىنگى قادامىمىز ويلاندىرادى. ول تۋىندىلاردى قايتادان باسىپ شىعارامىز با؟ ونى ەل-جۇرتقا قالاي ناسيحاتتايمىز, قالاي وقىتامىز؟ وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەگەن ءجون. مەنىڭ ويىمشا, ءجۇز اۆتوردى تىزىمدەپ قويا سالۋمەن ءىس بىتپەۋگە ءتيىس. ول تۋىندىلاردى ءار وبلىس, ءار اۋداننىڭ مادەنيەت بولىمدەرى ارقىلى ناسيحاتتاماق كەرەك. سوندا عانا كىتاپ تارالىمى ءوسىپ, وقيتىن ۇلتقا اينالامىز.
– كىتاپتى قايتا باسۋ دەگەننەن شىعادى. ءسىز باسقارعان «جالىن» باسپاسىنىڭ كىتاپتارى, ءوز تۋىندىلارىڭىز احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەملەسىمەن جارىق كورىپ كەلەدى. ەلدەن ەرەك بولىپ, كەيىنگى عالىمدار بەكىتكەن جازۋدى قولدانباۋىڭىزدىڭ سەبەبى نەدە؟
– قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنداي ەڭبەك سىڭىرگەن ادام جوق. بۇل ەكەۋى عالىم رەتىندە قازاق ءتىل عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالدى. بىراق وتارلاۋشى بيلىك ءبىزدى الدىمەن اراب الىپپەسىنەن لاتىنعا, كەيىن لاتىننان كيريلليتساعا كوشىردى. كيريلليتساعا كوشىرۋدەگى نەگىزگى ماقسات قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىقتارىن بۇزىپ, ءبىرجولاتا ورىس تىلىنە بەيىمدەۋ بولدى. وسىنىڭ سالدارىنان ورىستاردان ەنگەن ءسوزدى وزگەرتپەي جازۋ تالابى ورنىقتى, الىپپەمىزگە تىلىمىزدە جوق تاڭبالار ەندى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى اقتالعالى قىرىق جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. بىراق بىزدىكىلەر ونىڭ ەملەسىنە قايتا ورالۋعا باتىلدىق ەتە الماي وتىر. قازاق ءتىلى قۇرىلىسى جاعىنان – جالعاۋلى ءتىل. دەمەك, ءتۇبىر ءسوزدىڭ سوڭعى دىبىسى جۋان بولسا, وعان جالعاناتىن قوسىمشا دا جۋان, جىڭىشكە بولسا جىڭىشكە بولۋعا ءتيىس. قازىر ءبىز وسى ۇندەستىك زاڭىن ساقتاماي, ءتىلىمىزدى قۇرتىپ تىناتىن بولدىق. بۇل ماسەلەگە قاتىستى قانشاما ماقالا جازىپ, ماسەلە كوتەردىم. ءسوزىمدى تىڭدار ادام بولعان جوق. سوسىن قايتەمىز, ءوزىمىزدىڭ كىتاپتاردى, جازعان شىعارمالاردى ەسكى ەملەمەن باسىپ شىعارىپ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى سىندى «ەل بۇگىنشىل, مەنىكى ەرتەڭ ءۇشىن» دەپ دوڭبەكشىپ جاتامىز دا قويامىز.
بۇگىنگى قازاق قارنىنىڭ توقتىعىنا ءماز. ولار تىلىنەن, تاريحىنان, ۇلتتىق ساناسىنان ايىرىلىپ بارا جاتسا دا – بەيقام. ء«وزىم امان بولسام بولدى» دەگەن تۇسىنىك ۇلتىمىزدى ورعا جىعىپ تىناتىن بولدى. قازىر تويدا نەمەرەسىنىڭ ورىسشا, نە اعىلشىنشا سويلەگەنىنە ماقتاناتىنداردى كورىپ ءجۇرمىز. ۇرپاعىڭنىڭ قازاق بولمايتىنىنا ماقتانۋدان اسقان قاسىرەت بار ما؟ ۇلتتى بىرىكتىرەتىن ەڭ باستى كۇش – ءتىل. امەريكادا نەمەسە رەسەيدە قانشا ۇلت بار, سونىڭ ءبارىن ءبىر عانا ءتىل بىرىكتىرىپ وتىر. بۇگىنگى قازاقستاندى دا قازاق ءتىلى ءبىرتۇتاس ەتۋگە ءتيىس. قازىرگى فيلمدەردىڭ ەكى تىلدە شۇبارلانىپ كەتكەنىن, ەفيردە ءتىل تازالىعىنىڭ مۇلدە جوقتىعىن كورگەندە قالاي رەنجىمەيسىڭ, قالاي تۇڭىلمەيسىڭ؟
– بيىل قۇدايدىڭ قالاۋىمەن 85 جاسقا تولىپ جاتىرسىز. وسى عيبراتتى عۇمىرىڭىزدىڭ ءتۇيىنىن تۇڭىلۋگە اكەپ تىرەگەنىمىز قيسىندى ما, اعا؟
– جوق, ىشكە سىيماعان دۇنيەلەردى ايتامىز عوي. ەرتەڭگە دەگەن ءۇمىت شىراعى ەشقاشاندا سونبەۋگە ءتيىس. ماسەلەن, قازاقتىڭ قازاقتىعىن ساقتاپ تۇرعان – ءان. نەبىر كەرەمەت انشىلەرىمىز بار. ءان, كۇي, جىر ولمەسە – ۇلت ولمەيدى. ونەرى بار حالىق ماڭگى جاسايدى. قازىر ءان-كۇي تۋرالى حابارلاردى, اسىرەسە قىتايداعى قازاق انشىلەرىن كوپ تىڭدايمىن. شەكارانىڭ ارعى جاعىنداعى سول انشىلەرىمىزدى كومەيىندە باياعى قازاقتىڭ اۋەزدى ءۇنى مەن جوعالماعان جانى بار. ء«بىزدى تاريحي وتانىمىز تىڭداپ وتىر ەكەن, حالىققا ءۇنىمىز جەتىپ جاتىر ەكەن» دەسىن دەپ, قىتايداعى قازاق انشىلەرى تۋرالى ماقالا جازدىم. قۇداي بىزگە تاۋەلسىزدىكتى بەردى. ەندى ونى ساقتاپ قالساق ەكەن دەپ شىرىلدايمىز. ايتپەسە, جەكە باستىڭ قايعىسىمەن تۇڭىلەتىندەي ءجونىمىز جوق.
– بەكسۇلتان اعا, كەيىنگى جىلدارى «اتا جاۋ» اتتى رومان مەن «عىلىمي شىڭعىس قاعان جانە ونىڭ قۇپيالارى» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەك جازدىڭىز. شىڭعىس حانعا قاتىستى شىعارمالاردىڭ شۋ بولماعانى سيرەك. تاعى دا ءبىر داۋ باستالادى دەپ ويلامايسىز با؟
– باعانا ءوزىڭ ايتقان «اي, دۇنيە-ايدى» ويىمدا ابدەن ءپىسىرىپ, جازۋعا وتىرعانىمدا كەيبىر دەرەكتەردى ناقتىلاۋ كەرەك بولىپ, ەل اۋزىنان ەستىگەن, بىلەتىن دۇنيەلەرىمدى مۇراعات دەرەكتەرىمەن سايكەسپەيتىنىنە كوزىم جەتىپ, ارحيۆكە باردىم. وسىلاي التى ايدان اسا ۋاقىت مۇراعاتتا وتىردىم. سول كەزدە جانارىما زاقىم كەلىپ, كوزىم كورمەي قالدى. دارىگەرلەر «جانارىڭىزدىڭ تور قابىعى توزعان» دەيدى. قازىر ءتىپتى جازعاندارىمدى تولىق وقۋدىڭ ءوزى – تاۋقىمەت. جازبالارىمدى ادام جالداپ جازعىزىپ, وقىتىپ, تىڭداپ, تۇزەتۋ ەنگىزىپ, قايتا جازىپ ءومىرىم ءوتىپ جاتىر. وسىنداي ارپالىسپەن ءوزىڭ ايتقان «عىلىمي شىڭعىس قاعان جانە ونىڭ قۇپيالارى» مەن «اتا جاۋدى» جازىپ شىقتىم. باياعى كوزىم كورەتىن كەزدەگىدەن ءجۇز ەسە قينالىپ ەڭبەك ەتتىم. وسىلاي ارپالىسىپ وتىرىپ, داۋ تۋادى ەكەن دەپ قورقامىن با؟ بۇرىنعى قازاق سوزگە توقتايتىن ەدى. قازىر سوزگە توقتاۋدان قالدىق. سوندىقتان دا «عىلىمي شىڭعىس قاعان جانە ونىڭ قۇپيالارىندا» عىلىمي دەرەكتەر مەن ارحيۆ قۇجاتتارىنا عانا سۇيەندىم. سوزگە توقتامايتىندار مەن مىسالعا كەلتىرگەن جۇزدەگەن قۇجاتتىق دەرەككە قارسى داۋ ايتا المايتىنىنا سەنەمىن.
اڭگىمەلەسكەن –
قانات بىرلىك ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
