وبلىس ورتالىعى تاراز قالاسىنان تاياقتاستام جەردەگى ۇلگىلى اۋىلىندا تۇراتىن ءاليماش تەمىرجانوۆانىڭ ايتۋىنشا, قارا شاڭىراقتا ءتورت جۇزدەن استام تۇرمىستىق زات قاز-قاتار ءتىزىلىپ تۇر ەكەن. وتكەن شاقتان سىر شەرتەتىن مۇنداعى جادىگەرلەردىڭ الدى ەكى عاسىر بۇرىن قولدانىلعان بۇيىمدار ساناتىنا جاتادى. ولاردىڭ قاتارىندا اشارشىلىق جىلدارىندا پايدالانىلعان قول ديىرمەن دە بار. سول قول ديىرمەندى ۋاقىتىندا استىق تارتىپ جارما الۋ ءۇشىن قولدانعان كورىنەدى. ودان وزگە قۇندىلىقتار دا كوزدىڭ جاۋىن الاتىنى داۋسىز.
«بۇل مۇرا – ەنەمنەن قالعان ماڭگىلىك امانات. مەن ءۇشىن سونىسىمەن دە سارقىلماس قازىنا, باعا جەتپەس بايلىق دەسەم, ەش ارتىق ايتقاندىق ەمەس. وسى كۇنگە دەيىن بۇل زاتتاردى كوزىمنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ وتىرمىن. ۇيگە ات باسىن بۇرعان وقۋشىلارعا ۇدايى كورسەتىپ, ارقايسىسىنىڭ تاريحىن ەگجەي-تەگجەيلى ايتىپ ءجۇرمىن.
مۇندا ەنەمنىڭ ەنەسى قولدانعان زاتتار دا بارشىلىق. سولاردىڭ ءبىرى – كۇبى. بۇل كۇبىنىڭ مەن ءۇشىن ورنى بولەك. كونە زاتتارعا كوز سالعاندا, وتكەن شاققا دا ءبىر مەزگىل قارايلايمىن. ال ءوزىم سول ءبىر ءمولدىر كەزەڭدە جۇرگەندەي كۇي كەشەمىن. سانامىزبەن سارىلىپ انامىزدى اڭسايمىز, ەنەمدى ساعىنامىن, وتكەن كۇننىڭ تىزبەگىنە كوز جۇگىرتكەندە كەۋدەدە سارقىلماس ساعىنىش تابى تۇنىپ تۇرعانداي بولادى. وسى زاتتاردى كۇتىپ-باپتاۋ ارقىلى سول ساعىنىش سەزىمىمدى باسۋعا تىرىسامىن. ويتكەنى مۇنداعى ءاربىر جادىگەر مەن ءۇشىن ەڭ قۇندى قازىنا.
بۇل زاتتىڭ ارقايسىسى عاسىرلاردان, ىقىلىم زاماننىڭ تۇرمىس-سالتىنان سىر شەرتىپ تۇرعانداي سەزىلەدى. كەلۋشىلەر دە سونى سەزەتىن سەكىلدى. قالاي بولعان كۇندە دە مۇنداعى ءاربىر جادىگەردى جوعالتپاۋ كەرەك. قولدان كەلسە قاتارىن مولايتقان ءجون. ويتكەنى اتا-بابالار پايدالانعان ءاربىر زاتتى جاڭا ۇرپاق ءبىلۋى كەرەك. سوندا عانا ولار وتكەندى ۇمىتپايدى», دەيدى كەيۋانا شاڭىراعىندا ساقتاۋلى تۇرعان قۇندى زاتتار تۋرالى تولعانىپ.
ءاربىر زاتتى جۋىپ-شايىپ, مۇنتازداي تازا ەتىپ ۇستاپ وتىرعان ءاليماش تەمىرجانوۆا مۇنداعى جادىگەرلەردى 27 جاسىنان جيناي باستاپتى. ەسكى جىلداردىڭ ەلەسىندەي بولعان كونە بەسىك, بابالار جاساعان ەر-توقىم, كەلى-كەلساپ, كەرەعاز سەكىلدى زاتتاردى كورىپ, ءبىز دە كونەكوز اجەلەردى ەلەستەتكەندەي بولدىق. كەلساپقا تارى سالىپ, تالقان ازىرلەپ, ونى نەمەرەلەرىنىڭ اۋزىنا سالعان بايىرعى اجەلەردىڭ العاۋسىز تازا كوڭىلى, الاڭسىز تىرشىلىگى كوز الدىمىزعا كەلىپ, ساعىمعا اينالعان جىلدارعا دەگەن ساعىنىش وتى كەۋدەمىزدى شارپىپ ءوتتى.
كونەنىڭ كوزىندەي بولعان كەيۋانانىڭ سوزىنە سەنسەك, جىل بۇرىن جەرتولەسىن جايعاپتى. ءسويتىپ, ناقتى ىسكە كوشۋدى ءجون دەپ ۇيعارىپتى. ناتيجەسىندە, ءار تۇستا ءبىر ءۇيىلىپ تۇرعان, ءتۇيۋلى قالعان زاتتاردى جيناستىرىپ, ءۇيىن مۋزەيگە اينالدىرعان. بەرىسى – ءبىر, ءارىسى ەكىعاسىرلىق تاريحى بار جادىگەرلەردى ورىن-ورنىنا جايعاستىرعان.
ءاليماش تەمىرجانوۆانىڭ شاڭىراعىندا تۇرعان اعاش اربانىڭ ءتۇرلى بولشەكتەرى كورگەن كوزگە وتتاي باسىلاتىنى انىق. كەيىپكەردىڭ ايتۋىنشا, عاسىر بۇرىن اۋىل ازاماتتارىن تاسىمالداعان اعاش اربانىڭ دوڭعالاقتارى مەن وزگە دە قاجەتتى بولشەكتەرى سول كۇيى ساقتالعان. وسى ءبىر جادىگەرگە قاراپ, سول كەزەڭدەگى اۋىل ازاماتتارىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن باعامداۋعا بولاتىن سەكىلدى. ولار اۋىر جۇمىستاردى اتقارىپ, شۇمەكتەپ تەر توككەنىنە ەشكىمنىڭ تالاسى جوق.
ال ءداندى داقىلداردى تۇيۋگە ارنالعان كەلساپ 1922 جىلى پايدالانىلعان دەگەن دەرەك بار. قالاي الىپ قاراساق تا, مۇنداعى ءاربىر جادىگەر وتكەن عاسىرداعى ادامداردىڭ قولونەرىنەن, ولاردىڭ كاسىبي شەبەرلىگىنەن سىر شەرتىپ تۇرعانى داۋسىز. تۇرمىس-سالتىن دا كوز الدىمىزعا اينا-قاتەسىز اكەلىپ تۇر دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز.
قولونەرگە اڭسارى اۋعان اۋىل جاستارى وسى ۇيگە ارنايى ات باسىن بۇرىپ, بايىرعى بابالاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسۋعا دەن قويعانى دا كوڭىل قۋانتادى. ولاردىڭ قاتارىندا مەكتەپ وقۋشىلارى بار ەكەن. كونەنىڭ كوزىندەي بولعان جادىگەرلەردى جان-جاقتى زەردەلەگەن جاس تالاپكەرلەردىڭ قاسيەتتى شاڭىراق يەلەرىنە ايتار العىسى شەكسىز. ويتكەنى ءاليماش اجەي ولارعا بار بىلگەنىن ايتىپ وتىرادى.
«قاي كەزدە دە قازاق ارۋلارىنىڭ قولونەرگە جاقىن بولعانى بارشا جۇرتقا ءمالىم عوي. ءاليماش اجەيدىڭ جەرتولەسىنە كەلىپ ءجۇرىپ, ءبىز دە تالاي دەرەككە قانىقتىق, كوپ دۇنيەنى كوكەيگە تۇيدىك. ول كىسىنىڭ ايتقان ءاربىر اڭگىمەسى – ءبىز ءۇشىن سارقىلماس بايلىق.
ويۋدىڭ الپىستان استام ءتۇرى بار كورىنەدى. وسى شاڭىراققا ارنايى كەلگەلى سونىڭ بىرنەشە ءتۇرىن كوزبەن كوردىك, تانىمىمىز جەتكەنشە تانىدىق, تاريحىنا تەرەڭىرەك بويلادىق. قىسقاشا ايتقاندا, ءاليماش اجەي بار بىلگەنىمەن ءبولىسىپ, مەن قاتارلى جاسوسپىرىمدەردىڭ دە كوزىن اشىپ جاتىر دەسەم, ەشكىم تالاسا قويماس», دەيدى 9-سىنىپ وقۋشىسى نۇرسەزىم تەمىرحان.
ءاليماش تەمىرجانوۆانىڭ شاڭىراعىندا ساقتاۋلى تۇرعان ءاربىر زات – اتا-بابادان قالعان زور قازىنا, تاۋسىلماس بايلىق, اسىل مۇرا. ولاردىڭ قاتارىندا ءحىح عاسىردا پايدالانىلعان قامزول, كيمەشەك سەكىلدى سول كەزدەگى اپالارىمىز قولدانعان كيىم-كەشەكتەر دە بار. مۇنىڭ ءبارى وتاعاسىنىڭ اناسىنان قالعان زاتتار ەكەن. عاسىرلاردى جالعاپ تۇرعان ءاربىر زاتقا زەر سالعاندا ءاليماش تەمىرجانوۆانىڭ ساعىمعا اينالعان ساعىنىشى جانارىن جاسقا شىلايدى. سودان دا بولسا كەرەك, ۇدايى ەنەسىن ەلجىرەي ەسكە الادى. ايتقان وسيەتى مەن بەرگەن ونەگەسى ەشقاشان جادىنان وشپەك ەمەس.
ۇدايى يگى ىستەردىڭ قاسىنان تابىلاتىن كەيۋانا وتكەن جىلى وڭىردە وتكەن «قىزعالداق» فەستيۆالىنە دە ءوز ۇلەسىن قوستى. ناقتىراق ايتساق, 200 شارشى مەتر شاماسىندا كيىز باسقانداردىڭ قاتارىندا بولدى. بۇل ەڭبەكتەرى زايا كەتكەن جوق. اۋقىمدى ءىس-شاراعا بەلسەنە قاتىسقان انالاردىڭ جۇمىسى لايىقتى باعالانىپ, قازاقستاننىڭ «گيننەسس» رەكوردتار كىتابىنا ەندى. ءوز ءۇيىن مۋزەيگە اينالدىرعان زەينەتكەر الداعى ۋاقىتتا دا كونە زاتتاردى جيناۋعا بەل بۋىپ وتىر. ىسكە ءسات دەگەننەن باسقا ايتارىمىز جوق.
جامبىل وبلىسى
