باسقاشا ايتقاندا, پرەامبۋلا – مەملەكەتتىڭ ءوز-وزىنە جانە ازاماتتارىنا قاراتا ايتقان ساياسي ءارى رۋحاني مالىمدەمەسى.
جاڭا پرەامبۋلا – جاڭا كوزقاراس
قازاقستاننىڭ 1995 جىلعى كونستيتۋتسياسىنىڭ پرەامبۋلاسى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى كوڭىل كۇيدى ءدال كورسەتتى. وندا «ورتاق تاريحي تاعدىر بىرىكتىرگەن قازاقستان حالقى» ۇعىمى ارقىلى ازاماتتىق كەلىسىمگە, بەيبىتشىلىككە, تۇراقتىلىققا باسىمدىق بەرىلدى. بۇل كەزدەيسوق ەمەس ەدى. جاڭا مەملەكەت ءۇشىن ەڭ باستىسى - ەلدى ىدىراتپاي, باسقارۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ بولاتىن. سوندىقتان پرەامبۋلادا ۇلتتىق نەمەسە وركەنيەتتىك ايقىندىق ەمەس, بارشاعا ورتاق, جۇمساق فورمۋلالار قولدانىلدى.
جاڭا كونستيتۋتسياداعى پرەامبۋلا مۇلدە باسقا مازمۇنعا يە. وندا مەملەكەت ءوزىن تەك اكىمشىلىك قۇرىلىم رەتىندە ەمەس, تاريحي, مادەني جانە رۋحاني تۇتاستىق رەتىندە تانىتادى. ادامنىڭ قادىر-قاسيەتى, قۇقىقتارى مەن ەركىندىگى نەگىزگى قۇندىلىق رەتىندە العا شىعادى. پرەامبۋلا ەندى جاي كىرىسپە ەمەس, بۇكىل كونستيتۋتسيالىق جۇيەنىڭ يدەيالىق باعىتىن ايقىندايتىن ماتىنگە اينالعان. بۇل قازاقستان قوعامىنىڭ ساياسي ساناسى كەمەلدەنىپ, ءوز بولمىسىن انىق ايتۋعا دايىن ەكەنىن كورسەتەدى.
بۇل تۋرالى «رەفەرەندۋم–2026» ونلاين-مارافونىندا ءمəجىلىس دەپۋتاتى, كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا مۇشەسى ءۇنزيلا شاپاق ايتتى.
«پرەامبۋلا – وتكەن تاريحىمىزدى دارىپتەي وتىرىپ, بولاشاققا باعدارىمىزدى انىقتاپ بەرەتىن ىرگەتاس. قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىنىڭ پرەامبۋلاسى مەن جاڭا پرەامبۋلادا ۇلكەن ايىرماشىلىق بار. وعان نازار اۋدارۋ تۋرالى بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت ايتىلىپ ءجۇردى. بىرىنشىدەن, قولدانىستاعى اتا زاڭدى قابىلداعان كەزدە ازاماتتاردىڭ ۇستاناتىن قۇندىلىقتارى, سانالىق دەڭگەيىنە بايلانىستى جازىلدى. ۋاقىت وتە كەلە ءبىز ءوزىمىزدىڭ وتكەنىمىزدى زەردەلەپ, بايىرعى قازاق جەرىندە بولعان مەملەكەتتەردىڭ مۇراگەرى ەكەنىمىزدى زاڭدى تۇردە بەكىتۋ ءۇشىن قۇجات حالىقتىڭ مۇددەسىنە باعىتتالىپ, جاڭا كوزقاراسپەن جازىلدى», دەيدى ءۇنزيلا شاپاق.
الەمدىك تاجىريبەدە قالاي؟
الەمدەگى كونستيتۋتسيالىق پرەامبۋلالار ءار ءتۇرلى جازىلادى. كەي ەلدەر پرەامبۋلانى ۇران تۇرىندە, اڭىز رۋحىندا دا جازىپ جاتادى. بىراق ەڭ ءوتىمدىسى – ءماتىننىڭ ورتاقتىعى, حالىقتىعى, بايىپتىلىعى جانە تۇسىنىكتىلىگى. اقش كونستيتۋتسياسىنىڭ پرەامبۋلاسى «We the People» ء(بىز ادامبىز) دەگەن سوزدەردەن باستالادى. بۇل جەردە مەملەكەت ەمەس, حالىق الدىڭعى ورىنعا قويىلعان. فرانتسيا كونستيتۋتسياسىنىڭ پرەامبۋلاسى رەۆوليۋتسيالىق داستۇرگە سۇيەنىپ, ەركىندىك, تەڭدىك, باۋىرلاستىق قاعيداتتارىن بەكىتەدى. گەرمانيانىڭ نەگىزگى زاڭى سوعىستان كەيىنگى تاريحي جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە وتىرىپ, ادام قادىر-قاسيەتىن مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارعى قۇندىلىعى دەپ جاريالايدى.
كەيبىر ەلدەردە پرەامبۋلا ءدىني نەمەسە وركەنيەتتىك نەگىزگە سۇيەنەدى. مىسالى, بىرقاتار مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ كونستيتۋتسيالارىندا قۇدايعا سەنىم, مورالدىق جاۋاپكەرشىلىك اشىق كورسەتىلەدى. ال سكانديناۆ ەلدەرىندە الەۋمەتتىك ادىلەت, قوعامدىق كەلىسىم مەن قۇقىقتىق مەملەكەت يدەياسى باسىم.
زاڭگەر ايمان ۋماروۆا جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ پرەامبۋلاسىن جوعارى باعالادى
تاريحتاعى پرەامبۋلالار: بيلىكتىڭ بەتپەردەسى مەن ايناسى
تاريحقا ۇڭىلسەك, پرەامبۋلالار كەيدە بيلىكتىڭ شىنايى بەت-بەينەسىن جاسىرۋ قۇرالى دا بولعان. كەڭەستىك كونستيتۋتسيالاردىڭ پرەامبۋلالارىندا حالىق بيلىگى مەن تەڭدىك ۇراندارى جازىلعانىمەن, ناقتى ومىردە بۇل قاعيداتتار ىسكە اسپادى. مۇنداي جاعدايدا پرەامبۋلا يدەولوگيالىق ۇرانعا اينالدى.
سونىمەن بىرگە, پرەامبۋلا تاريحي سىن ساتتەردە قوعامدى بىرىكتىرەتىن قۇرال دا بولا الادى. سوعىس, توڭكەرىس, تاۋەلسىزدىك كەزەڭدەرىندە جازىلعان پرەامبۋلالار حالىقتىڭ ورتاق تاعدىرىن, ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىندىرۋگە باعىتتالعان.
پرەامبۋلانىڭ بۇگىنگى ءمانى
قازىرگى الەمدە پرەامبۋلا تەك سيمۆولدىق ءماتىن ەمەس. ول مەملەكەتتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋ دەڭگەيىن كورسەتەدى. قوعام نەعۇرلىم اشىق, سانالى بولسا, پرەامبۋلا سوعۇرلىم ناقتى ءارى مازمۇندى بولادى. ول زاڭگەرلەر ءۇشىن باعىت-باعدار, ساياسات ءۇشىن يدەولوگيالىق نەگىز, ال ازاماتتار ءۇشىن مەملەكەتپەن جاسالعان مورالدىق كەلىسىم ىسپەتتى.
وسى تۇرعىدان العاندا, پرەامبۋلاعا بەرىلەتىن ءمان مەملەكەتتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋ دەڭگەيىن كورسەتەدى. ال پرەامبۋلانىڭ مازمۇنى ەلدىڭ تاريحي ساباقتاستىقتى قالاي تۇسىنەتىنىن جانە بولاشاق دامۋ باعدارىن قانداي قاعيداتتارعا نەگىزدەيتىنىن اڭعارتادى.
