قاراتاۋدى زەرتتەگەن ماماندار ونى ادامزاتتىڭ تاس بەسىگىنە بالاپ ءجۇر. تاريحى مىڭجىلدىقتارعا كەتەتىن تابيعي مۇرا سانالاتىن قاراتاۋ – اسەم تابيعاتىنان بولەك, باۋرايىندا تالاي ارحەولوگيالىق مۇرانى توپتاستىرعان مەكەن. مۇندا ەستە جوق ەسكى زاماندا ادام بالاسى مەكەن ەتكەن ۇڭگىرلەر, تاسقا قاشالعان ەجەلگى زامان ەستەلىكتەرى كوپ.
وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە ونەركاسىپ باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, وڭىردە 11 كومپانيا ءبىر جىلدا شامامەن 1,114 ملن تونناداي قيىرشىق تاس ءوندىرىپ وتىر. كومپانيالار رۇقساتتى وسى باسقارمادان العانىمەن, وندىرىستەگى قورشاعان ورتاعا قاتىستى ماسەلەلەردى جەرگىلىكتى ەكولوگيا دەپارتامەنتتەرى قاداعالايدى.
بىلەتىندەر قاراتاۋ تاسىنىڭ بەرىكتىگىن باسا ايتادى. جولعا توسەۋدەن بولەك, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا, حيميالىق قوسىندى جاساۋعا دا پايدالانىلىپ جاتقانى دا وسىدان دەسەدى. سوندىقتان ءتۇرلى فراكتسيالى قيىرشىق تاسقا دا, جۋىلعان قۇمعا دا وبلىس اۋماعىنان بولەك, باسقا وڭىرلەردەن دە قىزىعاتىندار كوپ. تاۋ تاسى جول قۇرىلىسىنا قاجەت بولسا, جۋىلعان جوعارى سورتتى قۇم ساپالى بەتون جاساۋعا تاپتىرمايتىن شيكىزات. ءارى «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» كولىك ءدالىزىنىڭ بويىندا جاتقان قاراتاۋدان ءونىمدى تاسىمالداۋ دا ىڭعايلى.
وسىلايشا, قاراتاۋ وڭىردەگى ءوندىرىستىڭ دامۋىنا ايرىقشا ۇلەس قوسىپ وتىر. بىراق بۇل قيساپسىز قازىنا ەمەس. ولاي دەيتىنىمىز, اۋدان تۇرعىندارى اراسىندا تاۋ تاسىن ەسەپسىز پايدالانۋدىڭ سوڭى ورنى تولماس وكىنىشكە سوقتىراتىنىن كوتەرىپ جۇرگەندەر بار. ونىڭ العاشقىسىن جەرگىلىكتى بەلسەندى ءالىمجان ەرجانوۆتىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىنان بايقاعانبىز. وندا ول قاراتاۋداعى ەڭ بيىك توبە – وگىز ءمۇيىزدىڭ جىلدان-جىلعا كوركى كەتىپ بارا جاتقانىن جازىپتى. جالپى وگىز ءمۇيىز تۋرالى العاشقى دەرەكتى ورىستىڭ جيھانكەز زەرتتەۋشىسى ن.سەۆەرتسەۆ 1858 جىلى حاتقا تۇسىرگەن. دەمالىسقا شىققان جۇرت ءبىر سوقپاي كەتپەيتىن تابيعاتى اسەم سول وگىز ءمۇيىزدىڭ قازىر اجارى تايىپ بارادى.
وسىعان بايلانىستى ءبىز قيىرشىق تاس ءوندىرىسى بارىسىندا ەكولوگيالىق تالاپتاردىڭ ساقتالۋى, ونى بۇزعاندارعا قولدانىلاتىن شارالار تۋرالى جەرگىلىكتى ەكولوگيا دەپارتامەنتىنە ساۋال جولداعانبىز. دەپارتامەنتتەن ەكولوگيا كودەكسىنە سايكەس بۇل سالاداعى كاسىپورىنداردىڭ بەلگىلەنگەن تالاپتاردى ورىنداۋى باقىلاۋدا ەكەنى جازىلعان جاۋاپ الدىق.
دەگەنمەن كاسىپكەرلىك كودەكسىنىڭ 144-بابىنىڭ 5-تارماعىنا سايكەس ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرۋگە الىپ كەلەتىن زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ ناقتى فاكتىلەرى جونىندەگى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جولدانىمدارى جوسپاردان تىس تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە نەگىز بولادى. وسىنداي تەكسەرىستەر بارىسىندا اكىمشىلىك ايىپپۇل سالۋ, بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ جونىندە نۇسقاما بەرۋ سەكىلدى شارالار قولدانىلادى. بۇزۋشىلىق قايتالانعان نەمەسە ورەسكەل جاعدايلار انىقتالعان كەزدە كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسىن ۋاقىتشا توقتاتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى.
ال زاۋىت جۇمىسىنا شاعىم ايتقاندار تۋرالى اقپارات, ءوتىنىش مازمۇندارى كاسىپكەرلىك كودەكس تالاپتارىنا سايكەس قۇپيا بولىپ سانالادى ءارى جاريالانبايدى. دەپارتامەنت ماماندارى ءاربىر ءوتىنىش بويىنشا ءتيىستى تەكسەرۋ جۇرگىزىلەتىنىن, زاڭ اياسىندا شارا قولدانىلاتىنىن ايتادى.
تۋعان جەر تابيعاتىنا ەنجار قارامايتىن تاعى ءبىر بەلسەندى, زاڭگەر ابدىماۋلەن سابىرحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, «جاڭاقورعان تاس ۇنتاقتاۋ» زاۋىتى 1979 جىلدارى اشىلىپتى. قازىر سۇرانىسقا قاراي تاس ۇنتاقتايتىن, اك شىعاراتىن ءوندىرىس ورىندارى كوبەيە تۇسكەن. زاڭ بويىنشا جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار سول اۋماقتى قالىپقا كەلتىرىپ قويۋعا ءتيىس.
«بىراق وكىنىشكە قاراي, ولاي بولماي تۇر. وندىرىستەگىلەر وسى كۇنى تاۋدىڭ كوزگە كورىنبەيتىن تۇستارىن قويىپ, قاسبەتىن دە قوپارۋعا كوشكەن. وسىنىڭ سالدارىنان قازىر وگىز ءمۇيىزدىڭ بۇرىنعى كەلبەتى جوق. بەتپاقتان سوققان جەلدەن پانا بولىپ تۇراتىن تاۋدى جارىپ جول سالعالى بەرى تابيعاتتا توسىن ءبىر وزگەرىستەر باستالعانىن بايقاپ ءجۇرمىز. نەگىزىنەن تەحنولوگيا دامىعان قازىرگىدەي زاماندا جولدى جوندەگەندە قىرىپ الىنعان اسفالتتى قايتا كادەگە جاراتۋدىڭ امالىن تابۋعا بولادى عوي. مىنا قالپىمىزبەن ونشاقتى جىلدا دولوميت تاسىنا قىزىعىپ, وگىز ءمۇيىزدىڭ ورنىن سيپاپ قالۋىمىز دا عاجاپ ەمەس», دەيدى ول.
جاقىندا الەۋمەتتىك جەلىلەر كولىك مينيسترلىگىنىڭ اۋىلدار اراسىنداعى جولدارعا اسفالت توسەمەي, ونىڭ ورنىنا ساپالى قيىرشىق تاس توسەلگەن جول سالۋدى كوزدەپ وتىرعانى جونىندە مالىمەت تاراتتى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قيىرشىق تاستان 6-10 ەسەگە قىمباتقا تۇسەتىن اسفالتتى كۇتىپ-باپتاۋعا جۇمسالاتىن قارجى تابۋى دا قيىنداۋ. ەلىمىزدە اۋىلداردان شاعىن ەلدى مەكەندەرگە باراتىن جانە شاعىن اۋىلداردىڭ اراسىن جالعايتىن جولداردىڭ جالپى ۇزىندىعى شامامەن
35 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايدى ەكەن.
ء«وز باسىم مۇنى دۇرىس باستاما دەپ ەسەپتەيمىن. قىمبات جولعا قارجى جەتپەسە, ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولى وسى. بۇگىندە كاسىپ يەلەرى اسفالتقا ارالاستىراتىن دولوميتكە قىزىعىپ, قاراتاۋدى جان-جاقتان قاشاپ جاتىر. ودان بولەك 2-3 جەردە اشىق قيىرشىقتاس كوزى بار. ونىڭ دا قورى جەتەرلىك. ماعان كولىك مينيسترلىگىنىڭ بۇل باستاماسى تاۋدى ساقتاپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى سەكىلدى كورىنىپ, كوكىرەگىمە ءۇمىت ۇيالاتىپ تۇر», دەيدى قوعام بەلسەندىسى.
«قازاتومونەركاسىپ» ۇاك» اق قاراستى ۋران كومپانيالارىنان بولەك, تابيعات بايلىعىن ەل يگىلىگىنە اينالدىرۋدىڭ جولىن تاپقاندار كوپ. وڭىردەگى ءوندىرىستى اۋدانداردىڭ ءبىرى – جاڭاقورعان. وسىندا وندىرىلەتىن اككە دەگەن سۇرانىس جىل ىشىندە 10 ەسەگە جۋىق ءوسىپ وتىر. بىراق قويناۋى قۇتتى قاراتاۋدىڭ بۇل قازىناسىنىڭ قيساپسىز ەمەس ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون.
قىزىلوردا
