فوتو: اشىق دەرەككوز
29 ساۋىردە ۇسىنىلعان «قازاقستانداعى شوب: قيىندىقتار مەن مۇمكىندىكتەر» اتتى زەرتتەۋ ەل ەكونوميكاسىنداعى وسى سەكتوردىڭ ءرولىن, نەگىزگى تۇيتكىلدەرى مەن دامۋ باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى. قۇجات «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ الاڭىندا تانىستىرىلدى.
زەرتتەۋ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, سوڭعى بەس جىلدا شوب سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 1,6 ەسەگە وسكەن. بۇل ءوسىم نەگىزىنەن جەكە كاسىپكەرلەر سانىنىڭ ارتۋىمەن بايلانىستى. الايدا ورتا بيزنەس سەگمەنتىنىڭ دامۋى باياۋ – بۇل شاعىن كاسىپورىنداردىڭ كەلەسى دەڭگەيگە وتۋىندە كەدەرگىلەر بار ەكەنىن كورسەتەدى.
ەڭبەك ونىمدىلىگى تۇرعىسىنان دا ايىرماشىلىق ايقىن. شاعىن بيزنەستەگى ونىمدىلىك ورتا جانە ءىرى كاسىپورىندارعا سالىستىرعاندا ەكى ەسە تومەن. ماسەلەن, 2025 جىلى ءبىر قىزمەتكەردىڭ ونىمدىلىگى شاعىن بيزنەستە 7,4 ملن تەڭگەنى قۇراسا, ورتا بيزنەستە 15,9 ملن تەڭگەگە جەتكەن.
ساراپشىلار شوب دامۋىن تەجەيتىن بىرقاتار جۇيەلى فاكتورلاردى اتاپ وتەدى. ولاردىڭ ىشىندە قارجىلاندىرۋعا قولجەتىمدىلىكتىڭ شەكتەۋلىلىگى, قارىز قاراجاتىنىڭ جوعارى قۇنى, سالىق جانە رەتتەۋشى ورتانىڭ تۇراقسىزدىعى, سونداي-اق كادر تاپشىلىعى مەن ماكروەكونوميكالىق قۇبىلمالىلىق بار.
ەكسپورتتىق الەۋەت تە تولىق اشىلماي وتىر. بۇعان لوگيستيكا قۇنىنىڭ جوعارى بولۋى مەن سەرتيفيكاتتاۋ راسىمدەرىنىڭ كۇردەلىلىگى اسەر ەتىپ وتىر. جالپى, زەرتتەۋ ناتيجەسى بويىنشا, شوب قاجەتتىلىكتەرىنىڭ شامامەن 80%-ى ءالى دە قاناعاتتاندىرىلماعان.
شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قولداۋ نەگە ناتيجە بەرمەي وتىر؟
سونىمەن قاتار, سەكتور دامۋىنىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشتەرىنىڭ ءبىرى – تسيفرلاندىرۋ. قازىردىڭ وزىندە كومپانيالاردىڭ 75%-ى ەلەكتروندىق تسيفرلىق قولتاڭبا مەن ونلاين-بانكينگتى پايدالانادى, ال جارتىسىنان استامى تسيفرلىق ماركەتينگ پەن ونلاين-بۋحگالتەرياعا كوشكەن. كومپانيالاردىڭ شامامەن 50%-ى ماركەتپلەيستەر ارقىلى جۇمىس ىستەيدى.
دەگەنمەن, بۇل باعىتتا دا قيىندىقتار از ەمەس. كاسىپكەرلەردىڭ 94%-ى تسيفرلىق شەشىمدەردىڭ قىمبات ەكەنىن ايتسا, 83%-ى IT مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن, تاعى 83%-ى قوسىمشا شىعىنداردان قاۋىپتەنەتىنىن جەتكىزگەن. وسىعان بايلانىستى تسيفرلىق دامۋ دەڭگەيى وڭىرلەر اراسىندا اركەلكى قالىپ وتىر.
قازاقستاندا تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم نەگىزىنەن قالىپتاسقان. بيزنەستى تىركەۋ, سالىق ەسەپتىلىگىن تاپسىرۋ سەكىلدى نەگىزگى قىزمەتتەر ونلاين فورماتتا قولجەتىمدى. الايدا كاسىپكەرلەر تسيفرلىق سەرۆيستەردى ء«بىر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا بىرىكتىرۋ قاجەتتىگىن العا تارتادى.
الداعى كەزەڭدە سۇرانىسقا يە باعىتتار قاتارىندا اناليتيكا جانە كونسالتينگ, تسيفرلىق ماركەتينگ, وقىتۋ مەن قۇزىرەتتەردى دامىتۋ بار. قازىرگى تاڭدا بۇل قىزمەتتەردىڭ ەداۋىر بولىگى شەتەلدىك جەتكىزۋشىلەردەن الىنىپ وتىر.
جاھاندىق ۇردىستەر – ەندىرىلگەن بانكينگ, بالامالى سكورينگ مودەلدەرى مەن پلاتفورمالىق ەكوجۇيەلەر – قازاقستان ءۇشىن دە وزەكتى بولا باستادى. وسى جاعدايدا قارجى ينستيتۋتتارى مەن تەحنولوگيالىق كومپانيالاردىڭ ءرولى كۇشەيىپ كەلەدى.
Mastercard كومپانياسى بيزنەستى قولداۋ باعىتىندا تولەمدەردى قابىلداۋ, شىعىنداردى باسقارۋ جانە سەرىكتەستىك باعدارلامالار ارقىلى قوسىمشا مۇمكىندىكتەر ۇسىنىپ وتىر. سونداي-اق ايەلدەر كاسىپكەرلىگىن دامىتۋعا باعىتتالعان Business-Aru باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
قازاقستان مەن ورتالىق ازياداعى Mastercard باس ديرەكتورى سانجار جامالوۆتىڭ ايتۋىنشا, شوب – ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى ەلەمەنت, ال ونىڭ دامۋى زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن قاجەتتى قۇزىرەتتەرگە قولجەتىمدىلىككە تاۋەلدى.
ال KPMG وكىلى بولات مىنباەۆ سەكتور دامىعان سايىن ونى تەجەيتىن جۇيەلىك شەكتەۋلەر ايقىنىراق كورىنەتىنىن, اسىرەسە قارجىلاندىرۋ, اۋقىمدى كەڭەيتۋ جانە نارىققا بەيىمدەلۋ ماسەلەلەرى وزەكتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ۇكپ «اتامەكەن» پرەزيديۋمى توراعاسى قانات شارلاپاەۆ تا سالانىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. ونىڭ سوزىنشە, شوب ۇلەسىنىڭ 40%-عا جەتۋى – ماڭىزدى كورسەتكىش, ەندىگى مىندەت – كاسىپكەرلەرگە قولايلى, كەدەرگىسىز ورتا قالىپتاستىرۋ.
جالپى, ساراپشىلار قازاقستانداعى شوب-تى دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەت, قارجى ينستيتۋتتارى جانە ءىرى بيزنەس بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋى قاجەت دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى. نەگىزگى باسىمدىقتار – ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, قارجىلاندىرۋعا قولجەتىمدىلىكتى كەڭەيتۋ جانە تسيفرلىق قۇزىرەتتەردى دامىتۋ.
