– قازىرگى زاماندا ەلدىڭ تۋريستىك تارتىمدىلىعى تەك ينفراقۇرىلىممەن ولشەنبەيتىنى انىق. وسى تۇرعىدان العاندا جەر-سۋ اتاۋلارى مەن وعان قاتىستى اڭىز-ءاپسانالاردىڭ تانىمدىق قىزمەتى قانداي؟
– ادام بالاسىنىڭ دۇنيەنى, ءوزىن قورشاعان كەڭىستىكتى تانۋى ەڭ اۋەلى ميفتىك تۇسىنىكتەر ارقىلى قالىپتاسقان. فيلوسوفيا مەن مادەنيەتتانۋدا ميف دۇنيەنى تانۋدىڭ العاشقى فورماسى رەتىندە قاراستىرىلادى. بايىرعى قوعام ءۇشىن الەم ابستراكتىلى ۇعىم ەمەس, ناقتى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان كەڭىستىك – جەر مەن سۋ بولدى. سوندىقتان جەر-سۋ اتاۋلارى سول قوعامنىڭ دۇنيەتانىمىن, قورشاعان ورتاعا قاتىناسىن بەينەلەيتىن ماڭىزدى مادەني بەلگى قىزمەتىن اتقاردى.
ميفتىك سيپاتتا بولعانىمەن, بۇل اتاۋلار بەلگىلى ءبىر اقپاراتتى ساقتاپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكىزىپ وتىردى. بۇگىنگى كۇنى ءبىز سول اتاۋلار ارقىلى حالىقتىڭ كەڭىستىككە كوزقاراسىن, تاريحي جادىن, دۇنيەتانىمدىق قاباتتارىن تانيمىز. بۇل – ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ نەگىزىن قۇرايتىن ماڭىزدى فاكتور. ال مادەني نەگىزى تەرەڭ ەل عانا سىرت كوزگە, سونىڭ ىشىندە تۋريستەرگە دە تارتىمدى كورىنەدى.
– دەمەك جەر-سۋ اتاۋلارىن فولكلورلىق دەرەك رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى عوي؟
– ارينە. بايىرعى, تاريحي توپونيمدەردىڭ ارقايسىنىڭ استارىندا بەلگىلى ءبىر ماعىنا, سيمۆولدىق جۇك جاتىر. فولكلور ماتىندەرىندە كەزدەسەتىن جەر-سۋ اتاۋلارى كوبىنە ناقتى ءبىر كەزەڭدە شىندىق دەپ قابىلدانعان وقيعاعا, قۇبىلىسقا نەمەسە تانىمعا سۇيەنىپ باياندالادى. ەگەر ءبىز تاريحي توپونيمدەردى جەكە الىپ, ولاردىڭ شىعۋ توركىنىن, قولدانىلۋ اياسىن زەرتتەسەك, سول اتاۋدىڭ اينالاسىندا كونە ميفتىك تۇسىنىكتەرمەن قاتار, الەۋمەتتىك, تۇرمىستىق, تاريحي مازمۇنداعى اڭگىمەلەردىڭ تۇتاس قاباتى جاتقانىن كورەمىز. وسى تۇرعىدان العاندا فولكلور مەن توپونيميكا ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستا دامىعان سالالار. جەر-سۋ اتاۋى – حالىقتىڭ وتكەن ومىرىنەن قالعان اۋىزشا دەرەك.
– مۇنداي فولكلورلىق دەرەكتەردى بۇگىنگى قوعام قالاي قابىلداۋى كەرەك؟
– جەر-سۋ اتاۋلارىنا قاتىستى فولكلورلىق سيۋجەتتەر ارقىلى حالىقتىڭ بۇرىنعى جانە قازىرگى دۇنيەتانىمىن, كەڭىستىككە دەگەن كوزقاراسىن سالىستىرا الامىز. بۇل – تاريحي سانانى جاڭعىرتۋدىڭ ءبىر جولى. فولكلورتانۋ عىلىمىندا توپونيمدىك سيۋجەتتەر مازمۇنىنا قاراي بىرنەشە جانرعا جىكتەلەدى. ەگەر اڭگىمە جەر اتاۋىنا بايلانىستى شىن ومىردە بولعان جارتىلاي تاريحي وقيعاعا قۇرىلسا, ول توپونيمدىك اڭىز دەپ قاراستىرىلادى. ال ميفولوگيالىق كەيىپكەرلەر مەن ءدىني نانىمدارعا نەگىزدەلىپ, بەلگىلى ءبىر جەردىڭ اتالۋ سەبەبىن تۇسىندىرەتىن بايانداۋلار توپونيمدىك حيكاياتقا جاتادى. قيال مەن عاجايىپ ەلەمەنتتەر باسىم بولىپ, ەرتەدەگى مەكەن-تۇراققا قاتىستى كوركەمدەلە باياندالاتىن سيۋجەتتەر توپونيمدىك ءاپسانا سانالادى. بۇل جىكتەۋ جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ جاي عانا اتاۋ ەمەس, بەلگىلى ءبىر تاريحي, مادەني ءارى اقپاراتتىق مازمۇندى ساقتاعان دەرەك كوزى ەكەنىن كورسەتەدى.
– مۇنى ناقتى ءبىر جەر اتاۋىنىڭ مىسالىندا قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟
– ماسەلەن, اقتوبە وبلىسى, ويىل اۋدانىنداعى اتانساۋعان اۋىلىن الايىق. بۇل اتاۋدىڭ ارتىندا قيالعا قۇرىلعان ءاپسانا ەمەس, ناقتى تاريحي-الەۋمەتتىك جاعداي جاتىر. بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە ويىل ءوڭىرى الاشوردانىڭ باتىس قازاقستانداعى ورتالىعى بولعان. سول سەبەپتى بۇل جاققا قاتىناعان, كوكجار جارمەڭكەسىنە بارعان جۇرت جول بويىنداعى شاعىن اۋىلعا توقتاپ, اتاندى لاۋعا الىپ وتىرعان. اتاندى لاۋعا بەرىپ, اقىسىنا جولاۋشىدان قايتقاندا قانت, شاي دەگەندەي تۇرمىسقا قاجەتتى بۇيىمدار ولجالاعان, ياعني سول ارقىلى كۇن كورگەن اۋىل ادامدارىن ەل اتاننىڭ كۇشىن ساۋىپ وتىرعاندار, اتانساۋعاندار اتاپ كەتكەن. اتانساۋعان كۇنى بۇگىنگە دەيىن وسىلاي اتالىپ كەلەدى. ۋاقىت وتە كەلە بۇل تۇرمىستىق تاجىريبە جەر اتاۋىنا اينالىپ, تۇراقتى توپونيم رەتىندە قالىپتاسقان. مۇندا وقيعا كوركەمدەلمەيدى, اسىرەلەنبەيدى, ناقتى ءبىر تۇلعا دا دارالانبايدى. جالپى, اۋىل ادامدارىنىڭ تىرشىلىگى باياندالادى. سوندىقتان مۇنداي سيۋجەتتەردى اڭىز نەمەسە ءاپسانا ەمەس, اقپاراتتىق قىزمەت اتقاراتىن توپونيمدىك اڭگىمە دەپ اتاۋعا بولادى. بۇل – جەر اتاۋى ارقىلى ساقتالعان ءومىر شىندىعى.
– ال وسىنداي جەكەلەگەن وقيعالار كەڭەيىپ, تۇتاس ءبىر تاريحي كەزەڭنىڭ كورىنىسىنە اينالعاندا, ول فولكلوردىڭ قاي جانرىندا كورىنىس تابادى؟
– مۇنداي جاعدايدا تاريحي جىر جانرى قالىپتاسادى. قازاق فولكلورىندا تاريحي جىر دەگەن ۇعىم بار. بۇل – جاي عانا ولەڭ ەمەس, بەلگىلى ءبىر ءداۋىردىڭ, ناقتى كەزەڭنىڭ رۋحىن ساقتاپ قالعان جانر. تاريحي جىرلار, نەگىزىنەن ەل ومىرىندە بولعان ءىرى الەۋمەتتىك, ساياسي وقيعالارمەن بايلانىستى تۋادى جانە سول وقيعانىڭ قاق ورتاسىندا جۇرگەن تاريحي تۇلعالاردىڭ ءىس-ارەكەتىن باياندايدى.
بۇل جىرلار ءبىر كۇندە تۋمايدى. اۋەلى بەلگىلى ءبىر تاريحي وقيعا بولادى, وعان قاتىستى ءارتۇرلى اڭگىمەلەر, اڭىزدار, شاعىن ولەڭدەر تارايدى. ۋاقىت وتە كەلە سولاردىڭ نەگىزىندە تۇتاس ءبىر جىرلىق تسيكل قالىپتاسادى. باتىرلىق ەپوستا ۋاقىت كوبىنە كومەسكىلەنىپ, وقيعا جالپىلاما سيپاتتا بەرىلسە, تاريحي جىردا كەرىسىنشە – ناقتى ۋاقىت, ناقتى وقيعا, ناقتى تۇلعالار حالىق جادىندا ءالى دە ايقىن ساقتالادى. سول سەبەپتى تاريحي جىرلار حالىق ءومىرىن بارىنشا شىنايى كورسەتۋگە ۇمتىلادى. زەرتتەۋشىلەر تاريحي جىرلاردىڭ باستاۋىن نەگىزىنەن XVIII عاسىرعا جاتقىزادى. بۇل جونىندە ساكەن سەيفۋللين مەن كەيىنگى فولكلورتانۋشىلاردىڭ ەڭبەكتەرى ماڭىزدى. تاريحي جىر – حالىقتىڭ تاريحي جادىن ساقتاۋدىڭ كوركەم فورماسى. وسىنداي رۋحاني مازمۇندى عىلىمي نەگىزدە جۇيەلەپ, قوعامعا دۇرىس ۇسىنا الساق, ول ۇلتتىق مادەنيەتتى نىعايتىپ قانا قويماي, مادەني ءتۋريزمدى دامىتۋعا دا ناقتى ۇلەس قوسا الادى.
– ايتىپ وتىرعانىڭىزداي, جەر-سۋ اتاۋلارى مەن تاريحي جىرلار حالىق جادىن ساقتاۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى. وسى باي رۋحاني مۇرانى بۇگىنگى مادەني ءتۋريزمدى دامىتۋدا قالاي ءتيىمدى پايدالانۋعا بولادى دەپ ويلايسىز؟
– ەڭ الدىمەن, بۇل مۇراعا تەك وتكەننىڭ قالدىعى رەتىندە ەمەس, ءتىرى مادەني رەسۋرس رەتىندە قاراۋ كەرەك. جەر-سۋ اتاۋلارى مەن تاريحي جىرلار – حالىقتىڭ كەڭىستىكپەن, تاريحپەن, تاعدىرمەن قارىم-قاتىناسىن ساقتاپ قالعان ەرەكشە دەرەك. سوندىقتان مادەني ساياساتتا ولاردى فولكلورلىق ەسكەرتكىش دەڭگەيىندە عانا ەمەس, ۇلتتىق جادىنىڭ جۇيەلى قۇرامداس بولىگى رەتىندە قاراستىرعان ءجون.
پراكتيكالىق تۇرعىدان العاندا, ءار ءوڭىردىڭ جەر-سۋ اتاۋلارىنا قاتىستى اڭىز-اڭگىمەلەرىن, تاريحي جىرلاردا اتالاتىن مەكەندەردى عىلىمي نەگىزدە جيناقتاپ, تۇسىندىرمە ماتىندەرمەن بىرگە اشىق فورماتتا ۇسىنۋ قاجەت. بۇل ماتەريالدار تۋريستىك مارشرۋتتاردىڭ مازمۇنىن بايىتىپ, قاراپايىم ساپاردى ماعىنالى مادەني تاجىريبەگە اينالدىرادى. سونىمەن قاتار تاريحي جىرلار مەن توپونيمدىك دەرەكتەردى مەكتەپ, مۋزەي, مەديا كەڭىستىگى ارقىلى جۇيەلى تۇردە تانىستىرۋ ماڭىزدى. ويتكەنى تۋريست الدىمەن سول ەلدىڭ ءوزىن-ءوزى قالاي تانىستىراتىنىن كورەدى. ەگەر ءبىز ءوز كەڭىستىگىمىزدىڭ ءمانىن, ءار اتاۋدىڭ ارتىنداعى تاريحتى ساۋاتتى ءارى تارتىمدى تۇردە ۇسىنا الساق, بۇل ۇلتتىق مادەنيەتتى نىعايتىپ قانا قويماي, مادەني ءتۋريزمدى دە ۇزاقمەرزىمدى, تۇراقتى باعىت رەتىندە دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ابزال ماقاش,
«Egemen Qazaqstan»
