كۇي شالقىعان قوڭىر كەش
رۋحاني كەشكە قاريالار مەن ورتا بۋىن جانە جاستار جينالدى. تىڭدارماندارعا ريزاشىلىعىن جەتكىزگەن اڭىز ادامنىڭ شوبەرەسى تولەگەن قۋانىشوۆ بۇل كۇننىڭ ەرەكشەلىگىنە توقتالىپ, ونەرپازدارعا العىسىن ءبىلدىردى.
«اۋلەتىمىز ءۇشىن بۇگىن وزگەشە كۇن. حالىق ءارتىسى, «كۇي اناسى» اتانعان دينا شەشەمىز وسىدان 71 جىل بۇرىن, 1955 جىلى 31 قاڭتاردا دۇنيەدەن وزعان. وسى كەشتىڭ باستالار الدىندا كۇيشى دينا كوشەسىندە ورنالاسقان انامىزدىڭ ەسكەرتكىشىنە ۇرپاقتارى اتىنان گۇل شوقتارىن قويدىق. ەلوردا اكىمدىگى جانىنداعى ە.راحماديەۆ اتىنداعى فيلارمونيانىڭ ۇلت-اسپاپتار وركەسترى وسى ەسكە الۋ كەشىن ۇيىمداستىرىپ وتىر, انامىزدىڭ شىعارماشىلىعىن الداعى ۋاقىتتا دا ناسيحاتتاۋىنا تىلەكشىمىز. فيلارمونيانىڭ باسشىلىعىنا جانە قىزمەتكەرلەرىنە اۋلەتىمىزدىڭ اتىنان شىنايى العىسىمدى بىلدىرەمىن. وسىنداي كەشتەر باسقا وڭىرلەردە ءوتىپ جاتسا جانە رەسپۋبليكالىق اۋقىمدا وتكىزىلسە وتە ورىندى بولار ەدى», دەدى تولەگەن شاڭعىتباي ۇلى.
كۇي كەشى اتالعان فيلارمونيانىڭ ۇلت اسپاپتار وركەسترىنىڭ ورىنداۋىندا دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ «تويباستار» شىعارماسىمەن باستالدى. كەش بارىسىندا وركەستر د.نۇرپەيىسوۆانىڭ «كەربەز», «16-شى جىل», «8 مارت», «جەڭىس», «قازاقستانعا 30 جىل», «ناۋىسقى», «اسەمقوڭىر» كۇيلەرىن جانە تۇركەشتىڭ «بايجۇما», قۇرمانعازىنىڭ «قايران شەشەم», «سارىارقا» كۇيلەرىن ورىنداپ, كورەرمەننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەندى. وركەستردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ورىندالعان اتالعان شىعارمالارعا قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, پروفەسسور ايتقالي جايىموۆ پەن مادەنيەت قايراتكەرى نۇرلان بەكەنوۆ ديريجەرلىك ەتتى.
وسپان باتىر, دينا نۇرپەيىسوۆا, شارا جيەنقۇلوۆا: تىڭ دەرەكتەر ارحيۆ قورىنا ەندى
ۇلى كومپوزيتوردىڭ كۇيلەرى جەكەلەي دە ورىندالدى. اتاپ ايتقاندا, مۇحيت سالىبەكوۆ «شىنار», مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى ءامينا بوشىموۆا «دومالاتپاي», رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردىڭ لاۋرەاتى ساعي بايمۇحات «انا بۇيرىعى», قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى انار مۇزداحانوۆا «بايجۇما», رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردىڭ لاۋرەاتى دارىن قۇدايبەرگەن «جىگەر», ايتولقىن توقتاعان «جاڭا بوزشولاق» كۇيلەرىن ناقىشىنا كەلتىرە ورىنداپ, كۇي سۇيەر قاۋىمدى ۇلى ونەرمەن سۋسىنداتتى. وسى تۇستا ايتا كەتەيىك, Phd دوكتورى ايتولقىن توقتاعاننىڭ جۋىردا دينا نۇرپەيىسوۆا تۋرالى مونوگرافياسى جارىق كوردى. بۇل – ۇلى كۇيشى جايىندا تۇڭعىش Phd ەڭبەك.
سونىمەن قوسا, رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردىڭ لاۋرەاتى ايىم بەكباەۆا ايتۋلى كەشتە دينا نۇرپەيىسوۆاعا ارناپ جازىلعان ايتقالي جايىموۆتىڭ «كۇي انا» شىعارماسىن ورىنداسا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, پروفەسسور تۇرار الىپباەۆ د.نۇرپەيىسوۆانىڭ «بۇلبۇل» جانە «قارا قاسقا ات» كۇيلەرىن تىڭدارمان قاۋىممەن تاعى ءبىر مارتە قاۋىشتىردى.
قازاق قىزدارىنىڭ اراسىنان تاريحتا قالعان العاشقى كۇيشى
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, پروفەسسور تۇرار الىپباەۆتان پىكىرىن بىلگەن ەدىك.
«بيىل ءدۇلدۇل كۇيشىگە – 165 جىل, بۇگىنگى كەشپەن مەرەيتويدىڭ باسى باستالىپ تا جاتىر. دينا نۇرپەيىسوۆا قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ قولىنان كۇي ۇيرەنگەن بىرەگەي شاكىرتى. الماتىدا اباي اتىنداعى وپەرا تەاترى ساحناسىندا قۇرماڭعازىنىڭ كۇيلەرىن العاشقى ناسيحاتتاۋشى. XIX عاسىردا ءومىر سۇرگەن حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ كۇيلەرىن بىردەن-ءبىر جەتكىزۋشى.
ال, دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ كۇيلەرىن جەتكىزۋشىلەردىڭ ءبىرى ۇستازىمىز قارشىعا احمەدياروۆ. ۇنتاسپاعا جازىلعان د.نۇرپەيىسوۆانىڭ كۇيلەرىن ق.احمەدياروۆقا اكەپ بەرگەن ساعىم جالمىشەۆ دەگەن دومبىراشى. ال, بىرقاتار شىعارماسىن كۇيشى ۋاقاپ قابيعوجين جەتكىزگەن. ساعىم جالمىشەۆتىڭ قاسىندا 10 جىل ءجۇردىم. كۇي انانىڭ شىعارمالارىن سول كىسىدەن ۇيرەندىك, كوپتەگەن ماعلۇماتتار دا الدىق», دەدى ول.
ايتۋىنشا ول كۇيدى ءدال دينا نۇرپەيىسوۆاداي تارتقان ادامدى ءالى كەزدەستىرمەگەن.
«كوپتەگەن شىعارمالاردى ۇنتاسپاعا جازعان ول كىسىنىڭ دىبىس سالۋ مانەرى, ورىنداۋىنداعى تەحنيكالىق شەبەرلىگى قايتالانبايدى. ءستيلىن بىردەن بىلەمىز, ويتكەنى دينا نۇرپەيىسوۆا ءوز الدىنا ءبىر مەكتەپ. دينا انامىز قازاق قىزدارىنىڭ اراسىنان تاريحتا ەسىمى التىن ارىپپەن جازىلعان العاشقى كۇيشى», دەيدى ت.الىپباەۆ.
كۇيدى جاقىنىراق وتىرىپ تىڭداۋدىڭ ءجونى ءبىر باسقا
كەش سوڭىندا ءسوز العان قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, پروفەسسور ايتقالي جايىموۆتىڭ ايتۋىنشا, كۇيدى 3 000 كورەرمەن سىياتىن زالدا تىڭداۋ ءبىر بولەك, جاقىنىراق وتىرىپ تىڭداۋدىڭ اسەرى ءتىپتى باسقا. ال, فيلارمونيانىڭ كامەرالىق زالىندا ساحنا مەن كورەرمەندەر ارالىعى وتە جاقىن.
«كۇيدى كيىز ۇيدە تىڭداعان حالىقپىز عوي. سوندىقتان كۇيدى وسىلاي جاقىنىراق وتىرىپ تىڭداۋ وتە جاقسى. جالپى, ساحنا دەگەن ەۋروپادان كەلگەن عوي. ال ءبىزدىڭ داستۇرىمىزدە كۇيدى شاي ءىشىپ اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ تىڭداعان. دينا انامىزدىڭ ءوزى دە كىلەمگە وتىرىپ, جانىنا جاستىق قويىپ تارتقان عوي, دومبىرا ورىندىقتا وتىرىپ تارتىلاتىن اسپاپتار قاتارىنان ەمەس, قۇرىلىمى باسقاشا بولعاندىقتان مالداس قۇرىپ وتىرىپ تارتىلعان. كۇي تارتقاندا دومبىراشىنىڭ قولى بوس بولۋ كەرەك, ال ورىندىقتا وتىرعاندا ورىنداۋشىعا وڭاي ەمەس. كەلەشەكتە باياعى قازاقى داستۇرىمىزدەگىدەي كەش وتكىزسەك دەگەن ويىمىز بار», دەدى ايتقالي جايىموۆ.
«دومالاتپاي» كۇيى مەحسەتي گانجاۋيدىڭ ولەڭىمەن ۇندەس
ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دومبىرا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ايتجان توقتاعاننان پىكىرىن سۇراعان ەدىك. ونىڭ ايتۋىنشا, دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – يمپروۆيزاتورلىعى.
«كۋا بولعان ۇلكەن كىسىلەردىڭ سوزىنشە, دينا شەشەمىز ءبىر كۇيدى ەكىنشى كۇنى تارتقاندا سول كۇيدىڭ 2-ءشى نۇسقاسىن تارتىپ, ال ءۇشىنشى كۇنى 3-ءشى نۇسقاسىن تارتادى ەكەن. بۇل دەگەنىمىز – توگىلىپ جاتقان ىشكى بايلىقتىڭ مولدىعى عوي. يسا بايزاقوۆ جىردا قانداي بولسا, دينا نۇرپەيىسوۆا كۇيدە سونداي بولعان», دەدى ا.توقتاعان.
پروفەسسوردىڭ پىكىرىنشە, دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ ءوز جانىنان شىعارعان كۇيلەرىن دومبىراشىلار جاقسى ورىنداپ ءجۇر, الايدا, مازمۇنى باي تۇسسە, نۇر ۇستىنە نۇر.
ء«بىر مىسال ايتايىن, ونەرتانۋ عىلىمىنىڭ دوكتورى ءاسيا مۇحانبەتوۆا «دومالاتپاي» كۇيى تۋرالى بىلاي دەگەنى بار: «ازەربايجانننىڭ XVIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن اقىن قىزى مەحسەتي گانجاۋيدىڭ مىناداي ولەڭى بار:
ناكولەسە ۆرەمەن,
نە گود, نە دۆا.
كرۋجيتسيا,
پولۋ جيۆا, پولۋ مەرتۆا.
كرۋجيتسيا ۆسە,
ي ەتوت مير كرۋجيتسيا,
ي ۋ مەنيا كرۋجيتسيا...
گولوۆا.
وسى ولەڭنىڭ مۋزىكالىق بالاماسى دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ كۇيى «دومالاتپاي».
ءاسيا مۇحانبەتوۆا وتە دۇرىس ايتىپ وتىر. «دومالاتپاي» كۇيى دوڭگەلەنگەن دۇنيەنى, ياعني, ء«بارى قوزعالىستا» دەگەن كوشپەلى دۇنيەتانىمدى بەينەلەگەن. دينا انامىزدىڭ مۋزىكالىق مۇراسى وتە باي, الداعى ۋاقىتتاردا د.نۇرپەيىسوۆا كۇيلەرىنىڭ تابيعاتى (حاراكتەريستيكاسى) نەعۇرلىم اشىلىپ, مازمۇنى باي تۇسسە دەپ ويلايمىن. دينانانىڭ ۇلكەن مەرەكەسى ءالى الدا, قازاق حالقى مەن دومبىرا بار كەزدە دينا بار», دەدى پروفەسسور ايتجان توقتاعان.
حالقىمىزدىڭ تاريحىن, بولمىسىن, رۋحىن بەينەلەگەن اڭىز تۇلعا دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ كۇيلەرى تەرەڭ وي مەن نازىك سەزىمگە تولى. ۇلى دومبىراشىنىڭ ءاربىر كۇيى – ۇلت رۋحانياتىنىڭ ماڭگىلىك مۇراسى, التىن قازىناسى.
