كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
«قازاق» گازەتى كوتەرمەگەن تاقىرىپ جوق. ساياساتتان باستاپ تۇرمىستىق ماسەلەلەرگە دەيىن شەت قالدىرمادى. گازەت حالىقتىڭ رۋحاني ساناسىن وياتىپ, قوعامنىڭ مىنبەرى قىزمەتىن اتقارىپ, اعارتۋشىلىقتى اسىل ميسسياسىنا اينالدىردى. حح عاسىر باسىندا «قازاق» گازەتىنىڭ جالپى اعارتۋشىلىق قىزمەتى قوعامنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋ, ساناسىن وياتۋ جانە رۋحاني دامىتۋ سەكىلدى باعىتتار بويىنشا جۇرگىزىلدى.
بىرىنشىدەن, گازەت قازاق قوعامىن وياتتى. گازەت ءتىل تاقىرىبىن ءجيى كوتەرىپ, انا تىلىندە ساۋاتتى جازۋ, تەرمين قالىپتاستىرۋ, ءتىلدىڭ قوعامدىق ومىردەگى ورنىن كۇشەيتۋ, ءتىل مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتتى. سونىمەن قاتار وقىرماندى تاۋەلدى ويلاۋدان ارىلۋعا شاقىردى. ءاليحان بوكەيحان «الاشتىڭ تالاپتى ازاماتىنا», مىرجاقىپ دۋلات ۇلى «قايتسەك جۇرت بولامىز؟», حالەل دوسمۇحامەدوۆ «الاش دەگەن نە ءسوز؟» ت.ب. ماقالالارى ارقىلى قوعامعا وي سالدى.
ەكىنشىدەن, جۇرتتى بىلىمگە ۇندەپ, وقۋ-اعارتۋ سالاسىنا قوزعاۋ سالدى. بۇل باعىتتا گازەتتە مەكتەپ اشۋ, وقۋ-جازۋعا ۇيرەتۋ, مۇعالىم دايارلاۋ, عىلىم نەگىزدەرىن ءتۇسىندىرۋ, ءىلىم-ءبىلىمنىڭ ماڭىزى جايلى ماقالالار جاريالانىپ, ناداندىقپەن كۇرەسۋ ءجيى ناسيحاتتالدى. بۇل باعىتتا ءاليحان بوكەيحاننىڭ «وقۋشىلارعا جاردەم قاۋىمى», مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «مەكتەپ-مەدرەسەلەر ماسەلەسى», يمام الىمبەكوۆتىڭ «شىن كەرەكتىڭ ءبىرى», احمەت ءجانتاليننىڭ «قازاق مەكتەبى», جانۇزاق جانىبەكوۆتىڭ «باعىستان حانىم مەكتەبى», حامزا يبراگيموۆتىڭ «مۇعالىم قۋ», ت.ب. ماقالالار جارىق كوردى. سونداي-اق گازەت قوعامدى عىلىم, ءبىلىم, ونەر ارقىلى دامىتۋعا شاقىرىپ, عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىن دە تانىستىردى. مۇحامەتجان تىنىشباي ۇلىنىڭ «سوعىس كەمەلەرى ءھام مينا», جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ «ازىق-ت ۇلىك جابدىعى», نىعمەتوللا كۇزەمباەۆتىڭ «قالاعا جاقىن قازاقتار», ت.ب. ماقالالاردى وسى قاتارعا جاتقىزۋعا بولادى. سول سەكىلدى ونەركاسىپ, قارجى تاقىرىپتارى دا گازەت اۆتورلارىنىڭ قالامىنا ارقاۋ بولدى.
ۇشىنشىدەن, ۇلتتىق سانا قالىپتاستىردى. گازەت قازاق حالقىنىڭ تاريحى, مادەنيەتى, سالت-ءداستۇرى تۋرالى ماقالالار جازىپ, ەلدىك پەن بىرلىكتى ناسيحاتتادى. گازەتتە اباي, ىبىراي, شوقاننىڭ ونەگەلى ءومىرى مەن ەرەن ەڭبەگى كورىنىس تاۋىپ, الاش ازاماتتارىنىڭ وزدەرى دە بۇل باعىتتا بىرقاتار ءىس اتقاردى. ءاليحان بوكەيحاننىڭ گريگوري پوتانين, بارلىبەك سىرتان ۇلى, مۇستافا شوقايدىڭ ابۋباكىر ديۆاەۆ, مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ قوجا احمەت ياساۋي, اباي قۇنانباي ۇلى, شوقان ءۋاليحانوۆ تۋرالى ماقالالارى – سونىڭ ايعاعى.
تورتىنشىدەن, ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ساۋاتىن اشتى. قۇقىق, زاڭ, سوت, جەر, زەمستۆو, سەز, پارتيا, سايلاۋ, دەنساۋلىق, ازاماتتىق مىندەت, اگرارلىق ساياسات, ت.ب. تاقىرىپتار توڭىرەگىندە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, حالىقتىڭ وي-ءورىسىن كەڭەيتتى. ءاليحان بوكەيحاننىڭ «ون ءتورت توعىز بولا ما؟», «مەن كادەت پارتياسىنان نەگە شىقتىم؟», احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «قازاق جەرىن الۋ تۋراسىنداعى نيزام», مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «سايلاۋ ساياساتى», «زەمستۆو نە نارسە؟», رايىمجان مارسەكوۆتىڭ «اتا قونىسىنان ايىرىلعان قازاق جايى», يمام الىمبەكوۆتىڭ «قازاق حالقىنىڭ تۇڭعىش سەزى», شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ «بي ءھام بيلىك تۋرالى», قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ «قازاققا دۇشپاندىق», ت.ب. ماقالالار وسى باعىتتا جازىلدى. ولار سول ارقىلى وقىرمانداردىڭ قوعامدىق-ساياسي ساۋاتىن اشىپ, قازاق قوعامىن زاماناۋي وركەنيەتكە بەيىمدەپ, جاڭعىرۋعا شاقىردى.
بەسىنشىدەن, ادەبيەت, مادەنيەت پەن ونەردىڭ شىراعىن جاعۋعا اتسالىستى. ول ۋاقىتتا ءباسپاسوز بەن ادەبيەت ءبىر ۇعىم ەدى. سول سەبەپتى «قازاق» گازەتى قالامگەرلەردىڭ شىعارماشىلىق الاڭىنا اينالدى. گازەت بەتىندە «رومان نە نارسە؟», «رومان بايگەسى», ء«بىلىم جارىسى», «جازۋ ماسەلەسى», «ولەڭ-جىر, اندەر تۋرالى», «جاڭا كىتاپتار», ت.ب. تانىمدىق ماقالالار جاريالاندى. سونىمەن قاتار قازاق ادەبيەتى تۋرالى پىكىرلەر ۇيىمداستىرىلىپ, قازاق اندەرىن كۇيتاباققا كوشىرۋ, قازاق اراسىندا ادەبي ءھام ساۋىق كەشتەرىن وتكىزۋ, پەسا قويۋ جۇمىستارىن ۇيلەستىرۋ ماسەلەلەرى كوتەرىلدى. سونداي-اق گازەتتە سىن ماقالالارعا دا ورىن بەرىلدى. بەيىمبەت مايلين «ايقاپ» گازەتى مەن «قازاق» گازەتىنىڭ ءتىلى, جازىلۋ ەملەسى تۋرالى ماسەلە كوتەرسە, رايىمجان مارسەكوۆ قازاق ادەبيەتىنىڭ ءوسۋ ءداۋىرىن ءۇش كەزەڭگە ءبولىپ تالدادى. ەسەنقۇل مامان ۇلىنىڭ قازاق رومانىنا بايگە جاريالاۋى دا ادەبيەتكە سەرپىلىس اكەلدى. سونىمەن قاتار گازەت بەتىندە مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, عۇمار قاراش, ءسابيت دونەنتاەۆ, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, بەيىمبەت مايلين, ماعجان جۇماباەۆ, بەكمۇحامەت سەركەباەۆ, سۇلتانماحمۇت تورايعىر ۇلى, ءىلياس جانسۇگىروۆ, احمەت مامىت ۇلى, ت.ب. قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارى جاريالاندى. وسىلايشا, قازاق ادەبيەتىنە ولجا سالعان ادەبي تۋىندىلار دا «قازاق» گازەتىندە جارىق كوردى. ءاليحان بوكەيحاننىڭ اۋدارمالارى مەن سىن ماقالالارى دا گازەتتىڭ كوركىن كەلتىردى. ونىڭ «قوبىلاندى باتىر» جىرىنا, شاكارىمنىڭ كىتاپتارىنا جازعان سىن ماقالالارى قازاق ادەبيەتىنە قوزعاۋ سالعانى انىق. «قازاق» گازەتى كىتاپ شىعارۋ ءىسىن دە ۇدايى قولداپ, جاڭا كىتابى جارىق كورگەن اۆتورلاردىڭ جيناعىن وقىرمانعا تانىستىرىپ, ءتىپتى ولاردىڭ باسىلۋى مەن ساتىلۋىنا دا ىقپال ەتتى. وسى ارقىلى گازەت جاي عانا باسىلىم ەمەس, ۇلتتىق اعارتۋشىلىق مىنبەرگە اينالىپ, وقىرماندى سانالى, جاۋاپتى تۇلعا ەتىپ قالىپتاستىرۋعا كۇش سالدى.
گازەتتىڭ بۇدان باسقا اتقارعان شارۋاسى شاشەتەكتەن. «قازاق» باسقارماسى ءبىر مەملەكەتتىڭ فۋنكتسياسىن اتقاردى دەۋگە دە بولادى. گازەت مۇقتاج شاكىرتتەرگە ەل ىشىنەن جىلۋ جيناپ, دۇنيەدەن وتكەن جانداردىڭ پيداسىن (ساداقاسىن) شاكىرتتەردىڭ وقۋىنا جۇمساۋىنا سەپ بولدى, ءتىپتى جۇمىس ىزدەگەن جاس مۇعالىمدەردىڭ قىزمەتكە ورنالاسۋىن دا ۇلت گازەتى ءوز موينىنا الدى. مەملەكەتتىك دۋماداعى مۇسىلمان فراكتسياسى جانىنان بيۋرو اشىلعاندا سونداعى قازاق وكىلدەرىنە دەپ ەل ىشىنەن قارجى جيناعان, قازاقتىڭ ءوز الدىنا جەكە باسپاحانا الدىرۋ كەرەك بولعاندا الاش اۋقاتتىلارىن «ازامات» سەرىكتىگىنىڭ اياسىنا جۇمىلدىرىپ, جارنا جيناتقان دا وسى «قازاق» ەدى. قازاق جىگىتتەرى تىل جۇمىسىنا الىنىپ, مىڭ-مىڭداپ مايدان دالاسىنا اتتانعاندا دا ازاماتتاردىڭ اماندىعىن ءبىلدىرىپ, حال-جاعدايىنان حاباردار ەتىپ وتىرعان دا وسى «قازاق» بولاتىن. اقپان توڭكەرىسىنەن سوڭ بيلىك باسىنا ۋاقىتشا ۇكىمەت كەلىپ, قۇرىلتاي جيىلىسى سايلانعان كەزدە دە جان-جاققا حابار بەرىپ, جۇرەگى الاش دەپ سوققان ازاماتتاردىڭ باسىن قوسىپ, پارتيا قۇرىپ, قۇرىلتايدان كوبىرەك ورىن الۋ ءۇشىن جانتالاسقان دا «قازاق» باسقارماسىنداعى ازاماتتار ەدى. ورىنبوردا ءبىر جىلدا ەكى رەت جالپى قازاق سەزىن وتكىزىپ, الاشوردا ۇكىمەتى قۇرىلعاندا جاڭا ۇكىمەتتىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ ءۇشىن جۇدىرىقتاي جۇمىلعان دا «قازاق» باسقارماسى. ولاي بولسا, «قازاق» گازەتىنىڭ ۇلت ءۇشىن اتقارعان ميسسياسى ۇشان-تەڭىز.
«قازاق» گازەتىنەن كەيىن دۇنيەگە كەلگەن «سارىارقا», «بىرلىك تۋى», «ۇران», «اق جول», ت.ب. باسىلىمدار دا «قازاقتىڭ» ءداستۇرلى اقپارات جولىن ۇستانىپ, وسى اعارتۋشىلىق ميسسيانى ءارى قاراي جالعادى. قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن دە ءباسپاسوز باستاپقى مىندەتتى جاڭاشا باعىتتا جالعاستىردى. توڭكەرىسكە دەيىن «قازاق» باسقارماسىنىڭ جۇمىسىن جۇيەلەگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى توڭكەرىستەن كەيىن دە قازاق رۋحانياتى ءۇشىن تەر
توكتى.
قازىرگى گازەت-جۋرنالدار دا اعارتۋشىلىق مىندەتتى دە اتقارىپ جاتىر. گازەت-جۋرنالدار قوعامداعى ماڭىزدى وقيعالاردى, ءبىلىم, مادەنيەت پەن عىلىم سالاسىنداعى جاڭالىقتاردى جەتكىزىپ, قوعامدىق-ساياسي, ەكونوميكالىق ءھام الەۋمەتتىك باعىتتاعى ساراپتامالىق ماتەريالدار دايىنداپ, ءتىلدى دامىتۋعا, ادەبيەت پەن مادەنيەتتى ناسيحاتتاۋعا قىزمەت ەتىپ, وقىرماندى ويلانۋعا, پىكىرتالاسقا تارتۋعا شاقىراتىن ماتەريالدار ارقىلى اعارتۋشىلىق قىزمەتتى ابىرويلى اتقارىپ كەلەدى.
بۇگىنگى ءباسپاسوز – ەرتەڭگى تاريحتى قاتتاۋشى. سوندىقتان قازىرگى جۋرناليستەر ۇلت جادىندا ماڭگى قالاتىن جاۋاپكەرشىلىك بارىن جاقسى بىلەدى. بۇگىنگى ايتىلعان ءاربىر اقيقات ەرتەڭگى ۇرپاقتىڭ كوزقاراسىن قالىپتاستىراتىنىن دا جان-تانىمەن سەزىنەدى. ءباسپاسوز قىزمەتكەرلەرى ۋاقىتتىڭ تىنىسىن قالام ارقىلى كوشىرىپ, بولاشاققا ءىز قالدىرىپ جاتىر. ءار ءسوزدىڭ سالماعى بار ەكەنىن ەسكەرسەك, سول ءىزدىڭ ايقىن ءارى ادال بولۋى – باستى مىندەت.
