بىلتىرعى «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» اتتى جولداۋىندا پرەزيدەنت: «سۋ – ۇنەمدەپ پايدالانباسا, تەز تاۋسىلاتىن شەكتەۋلى رەسۋرس. ەلىمىز ءۇشىن سۋدىڭ ماڭىزى مۇناي, گاز نەمەسە مەتالدان كەم ەمەس» دەگەنى بەلگىلى. راسىندا, جەرىنىڭ جارتىسىنان استامىن ءشول مەن شولەيت باسقان ەلىمىز حح عاسىردا ارال پروبلەماسىمەن بەتپە-بەت كەلسە, ەندى كاسپي تەڭىزىنىڭ دە دەڭگەيى تومەندەپ, جاڭا ءبىر ەكولوگيالىق اپاتتىڭ قاۋپىن اڭعارتىپ تۇر.
وسى ورايدا ارالدىڭ تارتىلۋى سەكىلدى تراگەديا الەمنىڭ وزگە دە بىرقاتار ەلىندە بولعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ماسەلەن, سوناۋ افريكانىڭ قاق ورتا تۇسىنداعى چاد كولىنىڭ تاعدىرى ارالمەن وتە ۇقساس. ول جەردە قانداي ەكولوگيالىق اپات بولعانى, كولدى اينالا قورشاعان ەلدەر بۇل پروبلەمامەن قالاي كۇرەسىپ جاتقانى تۋرالى دەرەكتەرگە ءبىر كوز جۇگىرتكەن ارتىق بولماس.
ءبىر قىزىعى, ءبىر-بىرىنەن ايدالادا جاتقان ەكى كول ءبىر ۋاقىتتا, ياعني وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنان تارتىلا باستاپتى. ول كەزدە چاد – كولەمى جونىنەن افريكاداعى ءتورتىنشى ءىرى كول بولسا, ارال – الەمدەگى ءتورتىنشى ءىرى كول ەدى. چادتىڭ جالپى اۋماعى 26 مىڭ شارشى شاقىرىم, ياعني ءبىزدىڭ ارالدان شامامەن ەكى ەسە كىشى. ال 2000 جىلداردىڭ باسىندا ايدىن كولەمى 90–95 پايىزعا دەيىن كىشىرەيىپ, قازىر باتپاقتى قوپا 1 500 شارشى شاقىرىمدى ارەڭ قۇراپ وتىر. ونىڭ ءوزى جىل وتكەن سايىن قۇمعا جۇتىلىپ بارادى. ارال دا وسى ۋاقىت ارالىعىندا 90–95 پايىزعا ازايىپ, نەگىزگى وڭتۇستىك بولىگى تۇگەلگە جۋىق جويىلىپ كەتتى.
چاد, كامەرۋن, نيگەر, نيگەريا ەلدەرىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان چاد كولى كەزىندە اينالاسىنداعى قۇنارلى جەرىمەن, بالىق شارۋاشىلىعىمەن ميلليونداعان ادامدى جۇمىسپەن ءارى سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ كەلگەن ءىرى تابيعي توعان بولاتىن. قازىر كولدىڭ قۇردىمعا كەتۋىمەن بىرگە الەمنىڭ باسقا ەشبىر جەرىندە كەزدەسپەيتىن ەندەميكالىق جانۋار – تۇششى سۋدا مەكەن ەتەتىن ءلامانتيننىڭ دە تۇقىمى قۇرىپ كەتۋ الدىندا تۇر. ءبىزدىڭ سىرداريا مەن ءامۋداريا سەكىلدى چادتى دا نەگىزگى ەكى وزەن – شاري مەن لوگونە سۋمەن تولتىراتىن. الايدا بۇل وزەندەر ۇزاق جىل بويى ەگىستىك جەرلەردى سۋعارۋ مەن باۋ-باقشاعا شەكتەن تىس كوپ پايدالانۋ سالدارىنان, ياعني ادام فاكتورىنىڭ كەسىرىنەن كولدىڭ قۇرعاۋىنا سەبەپشى بولعان. قاراپ تۇرساڭىز, ارالدىڭ دا تۇبىنە ادام جەتكەن ەدى عوي.
«ساحارانىڭ تەڭىزى» دەگەن بەيرەسمي اتاۋى بار كوگىلدىر كولدى قۇتقارىپ قالۋ ءۇشىن قازىر ءتۇرلى جوبا ۇسىنىلىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى – افريكانىڭ باسقا كولدەرى مەن وزەندەرىنەن سۋدى بۇرۋ. ماسەلەن, كانادالىق گەولوگتەر كونگونىڭ ءىرى سالاسى – ۋبانگا وزەنىنە ۇلكەن بوگەت سالۋ ارقىلى ونى كەرى قاراي اعىزۋعا, ءسويتىپ چاد كولىمەن بايلانىستىرۋعا بولاتىنىن ايتىپتى. بۇل وي جۇزەگە اسسا, كولدىڭ ورنىندا جەرورتا تەڭىزىنىڭ جارتىسىنا تەڭ ۇلكەن سۋ ايدىنى پايدا بولادى ەكەن.
افريكانىڭ ەڭ سۋى مول وزەنى – كونگو دارياسىنىڭ ءبىر بولىگىن چادقا باعىتتاۋ جونىندە دە جوبالار بار. بۇل جوبا ورىندالسا, ايماقتاعى 30 ميلليون ادامدى سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, ءتىپتى ساحارانىڭ ءبىر بولىگىن كوگالداندىرۋعا دا بولاتىنى بولجانىپ جاتىر. مامانداردىڭ ءبىر توبى اتالعان جوبالار ايماقتىڭ ەكوجۇيەسىن قۇلپىرتىپ, تىرشىلىككە جاڭا تىنىس بەرەدى دەسە, ەكىنشى توبى مۇنداي راديكالدى شەشىمدەر گيدرولوگيالىق جۇيەنىڭ نازىك تەپە-تەڭدىگىن بۇزىپ, تابيعي اپاتقا سەبەپشى بولۋى مۇمكىن دەگەن قاۋپىن دە ايتادى. وسى تۇستا چاد كولىن مەكەن ەتەتىن قوقيقازدار جىل سايىن جازعى مەزگىلدە اقمولا وبلىسىنىڭ «قورعالجىن» مەملەكەتتىك تابيعي قورىعىنا ۇشىپ كەلەتىنىن ايتا كەتكەن ءجون.
ەندى ارال تەڭىزىنىڭ تاعدىرىنا ورالايىق. جوعارىدا ايتىلعانداي, كولدىڭ تارتىلۋى وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى باستالعانىمەن, ونىڭ اينالاسىنداعى ەكوجۇيەنىڭ وزگەرىسكە ۇشىراپ, وزگە كىشكەنە كولشىكتەردىڭ تارتىلۋ ءۇردىسى حح عاسىردىڭ باسىندا-اق بايقالعانعا ۇقسايدى. ولاي دەۋىمىزگە گازەتىمىزدىڭ 1927 جىلعى قاڭتاردا, ياعني وسىدان تۋرا 99 جىل بۇرىن شىققان ءبىر نومىرىندە (ول كەزدە «ەڭبەكشى قازاق» دەپ اتالدى) قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قازالى ۋەزىندەگى بىرقازاندى كولى تۋرالى ماتەريال سەبەپ.
«اقتوبە بولىسىندا «بىرقازاندى» دەگەن ۇلكەن كول بار. ۇزىندىعى 30 شاقىرىم, ەنى 15 شاقىرىم. شىعىسى قولدان شابىلعان جارما, داريادان شىعادى. الدى بارىپ ارال تەڭىزىنە قۇيادى. اينالاسىندا 20 شامالى ارىق بار, مىڭ جارىم ءۇي شارۋا سۋىمەن ەگىن سالاتىن ەدى. كەيىنگى جىلداردا كولدىڭ سۋى ازايىپ, ارىققا سۋ شىقپايتىن بولدى. ەندى ءبارىبىر كولدىڭ سۋىن كوتەرۋگە بولمايدى, ونان دا كولدى قۇرعاتىپ, ورنىنا ەگىن ەگۋدىڭ ارەكەتىن ىستەۋ كەرەك» دەلىنگەن ماقالادا. ءبىز ينتەرنەتتەن دە ىزدەپ, سىر تۇرعىندارىنان دا سۇراستىرىپ, وبلىس اۋماعىنان بىرقازاندى دەگەن كولدى تاپپادىق. سوعان قاراعاندا ارال تەڭىزىنە دەيىن الدىمەن وسىنداي كىشىگىرىم ايدىندار جوعالعان بولسا كەرەك.
ال گازەتىمىزدىڭ 1949 جىلعى 1 مامىرداعى سانىندا ء«سىبىر وزەندەرى ارال تەڭىزىنە قۇيادى» دەگەن تاقىرىپپەن كولەمدى ماقالا جاريالانعان. بايقاساڭىز, بۇل – ارالدىڭ ءالى تارتىلماعان, كەرىسىنشە كەمەرىنە تولىپ, تولقىنى تۋلاپ جاتقان كەزى. سويتسەك, ءسىبىر وزەندەرىنىڭ سۋىن ورتالىق ازياعا بۇرۋ جوسپارى ارال تراگەدياسى باستالعانعا دەيىن-اق ومىرگە كەلگەن ەكەن. ونداعى ماقسات – تۇران ويپاتىنا سۋ تولتىرىپ, ارالمەن قوسىپ, ەرتە زامانداعى ءسىبىر تەڭىزىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە ونى جاساندى ارنا ارقىلى كاسپيمەن جالعاۋ. «ادامزات ءومىر سۇرگەلى ەشكىم مۇنداي مىندەتتەردى ويلاۋعا باتىلدىق ەتكەن ەمەس. بىراق سوۆەت ادامدارى تابيعاتقا قارسى كۇرەسكە شىققان جوق پا, بۇل كۇرەستە تالاي رەت جەڭگەن جوق پا؟ اق تەڭىز بەن بالتىق تەڭىزىن سۋ جولى ارقىلى قوسۋ, اساۋ دنەپردى اۋىزدىقتاۋ... – مۇنىڭ ءبارى تابيعاتتى جەڭگەندىك ەمەس پە؟» دەگەن سول كەزگە ءتان پافوسپەن ارلەنگەن ماقالادا اتالعان الىپ جوبانىڭ جاي-جاپسارى ەگجەي-تەگجەيلى باياندالادى.
قىسقاشا قايىرار بولساق, ماقالا اۆتورى, ينجەنەر ە.روماشكوۆ وب پەن ەنيسەي (ەنەساي) وزەندەرىنىڭ سۋىن ارالعا قاراي بۇرۋعا بولاتىنىن, ورتا جولدا تورعاي قاقپاسى جاتقانىن, ول جەردەن ۇلكەن ارنا قازسا, تۇران ويپاتىن سۋمەن تولتىرۋعا مۇمكىندىك مول ەكەنىن جازادى. ويپات سۋعا تولعاننان كەيىن كولەمى ەۋروپانىڭ جارتىسىمەن تەڭ ۇلكەن تەڭىز پايدا بولاتىنىن, ودان ءارى قۇرعاپ قالعان ۋزبوي وزەنىنىڭ ارناسىمەن ارال مەن كاسپيدى جالعاۋ كەرەك ەكەنىن, كاسپي ارالدان تومەن جاتقاندىقتان, ءسىبىر تەڭىزىنەن شىققان سۋ ءوز بەتىمەن اعاتىنىن العا تارتادى. وسىلايشا, ارالدىڭ اششى سۋى كاسپيگە قۇيىلىپ, ءسىبىر تەڭىزى تۇششى سۋلى ايدىنعا اينالاتىنىن, بۇعان قوسا, ەنيسەيدىڭ تومەنگى جاعىندا, سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتقا تاياۋ جاتقان يگاركا قالاشىعى مەن كاسپيدەگى باكۋ اراسىندا سان مىڭداعان شاقىرىمعا سوزىلاتىن كەمە قاتىناسىن جولعا قويۋعا بولاتىنىن ايتادى. ءسىبىر وزەندەرىنىڭ سۋى-اق بۇل تەڭىزدەردىڭ دەڭگەيىن ۇستاپ تۇرۋعا جەتكىلىكتى ەكەنىن, ال ارال مەن كاسپيدىڭ نەگىزگى قان تامىرلارى – سىرداريا مەن ءامۋداريا, ەدىل مەن جايىق اۋىل شارۋاشىلىعى قاجەتتىلىگىنە پايدالانىلاتىنىن جازادى.
سوڭىندا «بۇل ماقالادا ايتىلعانداردىڭ ءبارى ازىرگە تەحنيكا جاعىنان دالەلدەنگەن يدەيا عانا. بۇل يدەيانى جۇزەگە اسىرۋعا كوپ ۋاقىت, كوپ ەڭبەك – دۇنيە جۇزىندەگى ينجەنەرلىك قۇرىلىستاردىڭ ەڭ ۇلكەنىنە جۇمسالعانىنان دا كوپ ەڭبەك كەرەك بولادى... مۇندا ايتىلعان تەحنيكالىق يدەيا جۇزەگە اسىرىلاتىنىنا سەنەمىز», دەپ ءسوزىن ءتامامدايدى ە.روماشكوۆ.
ارادا ون شاقتى جىل وتكەندە ءامۋداريا مەن سىرداريادان كەلەتىن سۋدىڭ ازايۋى سالدارىنان تەلەگەي تەڭىز دەڭگەيى بىردەن تومەندەپ, جاعالاۋى جىراقتاي باستاعانى ءمالىم. سودان ءسىبىر وزەندەرىن بۇرۋ يدەياسى دەرەۋ قايتادان كوتەرىلىپ, بۇل جولى ءسىبىر تەڭىزىن قالپىنا كەلتىرۋ ەمەس, ارالدى قۇتقارۋ ماقساتىندا جىلدامداتىپ جۇزەگە اسىرۋ قولعا الىنعان. وسىلايشا, 1962 جىلى قازاقتىڭ ەنەرگەتيك عالىمى شاپىق شوكيننىڭ جەتەكشىلىگىمەن ەرتىس-قاراعاندى ارناسىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, 1974 جىلى تولىقتاي اياقتالادى. ۇزىندىعى 458 شاقىرىمدى قۇرايتىن بۇل ارنا ء«سىبىر وزەندەرىن بۇرۋ» جوباسىنىڭ ىسكە اسىرىلعان جالعىز عانا بولىگى ەدى. وكىنىشكە قاراي, ودان كەيىنگى جىلدارى جوبانىڭ ەكولوگيالىق تۇرعىدا زياندى ەكەنى تۋرالى پىكىرلەر تارازى باسىندا اۋىر تارتىپ, اقىرى 1986 جىلعى 14 تامىزدا كوكپ وك ساياسي بيۋروسى بۇل جۇمىستى توقتاتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
ايتا كەتەيىك, 2002 جىلى ەرتىس-قاراعاندى مەن ەلوردا ماڭىنداعى ۆياچەسلاۆ سۋ قويماسىنىڭ اراسى جالعانىپ, بۇگىندە ەكىباستۇز, قاراعاندى, تەمىرتاۋمەن قوسا, استانانىڭ دا حالقى وسى ارنانىڭ سۋىن ءىشىپ وتىر.
90-جىلداردىڭ باسىندا ارالدىڭ تارتىلۋى تەڭىز دەڭگەيىنىڭ جاي عانا قۇبىلۋى ەمەس, قۇردىمعا سۇيرەپ بارا جاتقان ناعىز تراگەديا ەكەنى انىق بايقالعان سوڭ, ءسىبىر وزەندەرىن بۇرۋ ماسەلەسى ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءجيى كوتەرىلدى. ءبىزدىڭ ەل باسشىلارى رەسەيمەن ءبىر شاڭىراق استىندا وتىرعاندا اتالعان جوبانى تەزىرەك جاساپ قالۋعا تىرىسقانى بايقالادى. بىراق 1991 جىلى كسرو كەلمەسكە كەتكەننەن كەيىن جوبا تۋرالى اڭگىمە دە كىلت ءۇزىلدى. ويتكەنى ءبىر جاعىنان, ەلىمىزدە ەكونوميكالىق توقىراۋ جاپپاي بەلەڭ الىپ, حالىقتىڭ دا, بيلىكتىڭ دە كۇنكورىستەن باسقانى ويلاۋعا مۇرشاسى بولماسا, ەكىنشى جاعىنان, بۇدان بىلاي رەسەي بىزگە ءسىبىر وزەندەرىنەن ءبىر تامشى سۋ دا تاتىرمايتىنى تۇسىنىكتى ەدى. وسىلايشا, جاعالاي ەل قونعان, سوعىس كەزىندە مايدانعا توننالاپ بالىق جىبەرىپ, جەڭىستى جاقىنداتۋعا ۇلەس قوسقان, ءتۇتىنىن بۋداقتاتىپ كەمەلەر جۇزگەن ورتالىق ازيانىڭ ءىنجۋ-مارجانى – كوك تەڭىز اقىرى تۇگەلگە جۋىق تارتىلىپ, ورنىندا شاڭداۋىت تۇزدى ءشول عانا قالعانى بەلگىلى. كوكارال بوگەتىن سالۋدىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ تاراپ كىشى ارالدى عانا ساقتاپ قالا الدى. قازىر حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورى, ايماق ەلدەرى باسشىلارى وسى پروبلەمانى قايتا-قايتا كوتەرىپ جاتقانىنا قاراماستان, ۇلكەن ارالدى قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان ەشقانداي ناقتى قادامدى دا, ۇسىنىستى تا كورمەي وتىرمىز.
دەگەنمەن, وتكەن جىلدىڭ اياعىندا رەسەيدە ءسىبىر وزەندەرىنىڭ ارناسىن ورتالىق ازياعا قاراي بۇرۋ جونىندەگى كەڭەستىك جوبانىڭ قايتا قولعا الىنىپ جاتقانى تۋرالى اقپارات تارادى. رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ سۋ ماسەلەلەرى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ۆيكتور دانيلوۆ-دانيليان وب وزەنى سۋىنىڭ ءبىر بولىگىن وڭتۇستىككە قاراي باعىتتاۋ كوزدەلىپ وتىرعانىن, ونىڭ ماقساتى, بىرىنشىدەن, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ بولسا, ەكىنشىدەن, ارالدى تولتىرۋ ەكەنىن ايتىپتى. قازىر جوبا رەسەيدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان قارجىلاندىرۋدى كۇتىپ وتىرعان كورىنەدى.
بىراق رعا ماماندارى ۇسىنعان بۇل جوبا كەزىندەگى كەڭەستىك جوبادان ءسال وزگەرەك ەكەن. بۇرىن ءسىبىر سۋىن جەردىڭ بەتىمەن اعاتىن ارنا ارقىلى جەتكىزۋ كوزدەلسە, ەندى جەردىڭ استىمەن قۇبىر ارقىلى ايداۋ جوسپارلانىپ وتىر. مۇنىڭ ارتىقشىلىعى – اشىق ارنامەن اققان سۋدىڭ ءبىر بولىگى بۋعا اينالىپ, اسپانعا ۇشىپ, ءبىر بولىگى جەرگە ءسىڭىپ جوعالاتىن بولسا, قۇبىرمەن ايدالعان سۋ شاشاۋ شىقپاستان دىتتەگەن جەرگە تولىق جەتەدى. ماماندار بۇل جۇمىس ارنا قازعاننان دا ارزانىراق ءارى ءتيىمدى بولاتىنىن ايتىپ وتىر.
ارينە, بۇل ءبىز ءۇشىن جاعىمدى جاڭالىق ەكەنى راس. ورتالىق ازياداعى ماقتا, كۇرىش شارۋاشىلىقتارىنا مول سۋ كەرەك. ەڭ الدىمەن ارالدى جارتىلاي بولسا دا قالپىنا كەلتىرسەك, سونىڭ ءوزى ۇلكەن جەڭىس بولار ەدى. رەسەي تاراپى, ارينە, سۋدى تەگىن بەرمەيتىنى بەلگىلى. كەيىنگى جىلدارى الەمدە اۋىزسۋدىڭ قۇنى بارىنشا شارىقتاپ, ءتىپتى مۇناي باعاسىنا جەتەعابىل بوپ قالعانى بەلگىلى. قۇرعاقشىلىقتان كوز اشپايتىن تاياۋ شىعىس ەلدەرىندە, ءتىپتى, تۇششىلاندىرىلعان قارا سۋ قارا التىننان دا قىمبات. ماماندار بولاشاقتا ءبىزدىڭ ولكەدە دە سۋعا دەگەن سۇرانىس شارىقتايتىنىن ەسكەرتىپ كەلەدى. قازاق «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك.
دەگەنمەن ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن رەسەي اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستى ەسەپكە الا وتىرىپ, ۇسىنىلىپ جاتقان جوبانىڭ جۇزەگە اسۋى بارلىق تاراپ ءۇشىن دە پايدالى بولادى دەگەن ۇمىتپەن قارايمىز. ونىڭ ۇستىنە ارال تراگەدياسىنا ەندى كاسپي پروبلەماسى قوسىلىپ, جىعىلعانعا جۇدىرىق بوپ جاتقانى تاعى بار. مۇنى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ءوزىنىڭ بىلتىرعى جولداۋىندا تىلگە تيەك ەتكەن ەدى.
«كاسپي تەڭىزىنىڭ تارتىلىپ بارا جاتقانى جۇرتتى الاڭداتىپ وتىر. ءتيىستى شارا قولدانباساق, بۇل اسا ۇلكەن ەكولوگيالىق اپاتقا اينالۋى مۇمكىن. كاسپي تەڭىزى – ءبىر ەلدىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ايماقتىڭ تاعدىرىنا قاتىسى بار ماسەلە. سوندىقتان جۇمىلىپ ارەكەت ەتۋ قاجەت», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
شىن مانىندە, قازىر ءبىز ارال مەن كاسپيدى قۇتقارۋ ءۇشىن ءسىبىر وزەندەرىنىڭ سۋىن بۇرۋدان باسقا امال كورىپ وتىرعان جوقپىز. ەگەر وسى جوبا ءساتتى جۇزەگە اسىپ جاتسا, بۇل ءبىر جاعىنان ءبىزدىڭ تىزە قوسقان ۇلكەن جەڭىسىمىزدى, ەكىنشى جاعىنان الەمدەگى وسىنداي پروبلەمانى باستان كەشىپ جاتقان وزگە دە مەملەكەتتەرگە تىعىرىقتان شىعۋدىڭ كەرەمەت جولىن كورسەتەر ەدى.
