سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
دۇكەندە اقشا اۋدارماق ەدىڭىز, تولەم وتپەي قالدى, كارتاڭىز جۇمىس ىستەمەي تۇر. مۇنداي جاعداي كوپ ادامنىڭ باسىنان وتەدى. وسىنداي ساتتە «بانك نەگە بۇعاتتادى؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. اگەنتتىكتىڭ ايتۋىنشا, ادەتتە بانك كارتاسى نەمەسە شوتى بىرنەشە سەبەپكە بايلانىستى بۇعاتتالادى. ەڭ ءجيى كەزدەسەتىنى – كرەديت نەمەسە باسقا مىندەتتەمەلەر بويىنشا مەرزىمى وتكەن قارىزدار, سوت شەشىمدەرى, ءىرى نەمەسە تىم ءجيى اقشا اۋدارىمدارى, اسىرەسە شەتەلدەن كەلەتىن قاراجات. سونىمەن قاتار پين-كودتى بىرنەشە رەت قاتە ەنگىزۋ, كارتانىڭ جارامدىلىق مەرزىمىنىڭ ءوتۋى نەمەسە بانكتىڭ تەحنيكالىق اقاۋلارى دا بۇعاتتاۋعا سەبەپ بولۋى مۇمكىن.
«ماڭىزدى ءبىر نارسەنى ءتۇسىنۋ كەرەك, بۇعاتتاۋ كوبىنە قاۋىپسىزدىك ماقساتىندا جاسالادى. ياعني بانك ءسىزدى جازالاۋعا ەمەس, قاراجاتتى قورعاۋ نەمەسە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تالاپتارىن ورىنداۋعا قاتىستى ارەكەت ەتەدى. سوندىقتان ەڭ باستىسى – بۇعاتتاۋدىڭ سەبەبىن انىقتاپ, شەكتەۋدى قالاي الۋعا بولاتىنىن ءبىلۋ», دەپ تۇسىندىرەدى قندرا الەۋمەتتىك جوبالار جانە قارجىلىق ينكليۋزيانى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى بەللا چيكانوۆا.
كەي جاعدايدا بۇعاتتاۋ مەملەكەتتىڭ تالابىمەن قويىلادى. مىسالى, سوت شەشىمى شىقسا, سوت ورىنداۋشىسى قاۋلى جولداسا نەمەسە اليمەنت, سالىق, ايىپپۇل بويىنشا بەرەشەك بولسا, بانك مۇنداي تالاپتاردى ورىنداۋعا مىندەتتى.
«بۇل جەردە بانك ءوز بەتىنشە شەشىم قابىلدامايدى, ول رەسمي تالاپتى ورىندايدى. سول سەبەپتى ءسىز ەشقانداي كۇماندى ارەكەت جاساماعان بولساڭىز دا كارتاڭىز بۇعاتتالۋى مۇمكىن», دەيدى مامان.
«مۇنداي بۇعاتتاۋ قاشان الىنادى» دەگەن ساۋالىمىزعا اگەنتتىك «مىندەتتەمە ورىندالعانعا دەيىن» دەپ جاۋاپ قاتتى. ياعني قارىز وتەلسە نەمەسە بۇعاتتاۋ تۋرالى شەشىم رەسمي تۇردە جويىلسا عانا شوت قايتا اشىلادى. مىسالى, سوت ورىنداۋشىسىنىڭ ءىسى بولسا, بەرەشەك تولىق جابىلعان سوڭ. سالىققا قاتىستى بولسا, تولەم جاسالىپ, مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى راستاعاننان كەيىن.
ايتقانداي, كەيبىرەۋ «جالاقى كارتاسىن بۇعاتتاي المايدى» دەپ ويلايدى. بۇل – قاتە تۇسىنىك. جالاقى كارتاسى دا – كادىمگى بانك كارتاسى. ەگەر زاڭدى نەگىز بولسا, ول دا بۇعاتتالادى. جالاقىنىڭ ءتۇسۋى كارتانى اۆتوماتتى تۇردە قورعامايدى. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تالابى نەمەسە بانكتىڭ ىشكى قاۋىپسىزدىك شارالارى بولسا, وپەراتسيالار ۋاقىتشا توقتاتىلۋى مۇمكىن.
«سونىمەن بىرگە بۇعاتتاۋعا بولمايتىن, قورعالعان شوتتار بار ەكەنىن ءبىلۋ ماڭىزدى. وعان مەملەكەتتىك جاردەماقىلار مەن الەۋمەتتىك تولەمدەرگە, اليمەنتكە ارنالعان شوتتار, مۇگەدەكتىك بويىنشا تولەمدەر, بالا تۋعا بايلانىستى جاردەماقىلار, ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ شوتتارى مەن تۇرعىن ءۇي جيناق شوتتارى جاتادى. بۇل شوتتارداعى قاراجاتقا تىيىم سالىنبايدى», دەيدى ب.چيكانوۆا.
بۇعاتتاۋدىڭ ءجيى كەزدەسەتىن سەبەپتەرى دە بار. مىسالى, بانك تاراپىنان الاياقتىققا كۇدىك تۋعاندا كارتانى ۋاقىتشا جابۋى مۇمكىن. ادەتتەن تىس ءىرى سومالار, قىسقا ۋاقىتتا كوپ اۋدارىم, اسىرەسە شەتەلدىك وپەراتسيالار, مۇنىڭ ءبارى قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن ىسكە قوسادى. بۇل كليەنتتى دە, بانكتى دە قورعاۋ ماقساتىندا جاسالادى. كەيىنگى كەزدە «دروپپەرلىك» سحەمالارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر. باسقا بىرەۋدىڭ اقشاسىن ءوز كارتاڭىز ارقىلى وتكىزۋ, كارتانى ءۇشىنشى تۇلعالارعا بەرۋ – قاۋىپتى. مۇنداي كۇدىك تۋىنداسا, بانك بارلىق شوتتى بىردەن بۇعاتتاي الادى. بۇل جەردە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە دەيىن بارۋى مۇمكىن.
تاعى ءبىر قاراپايىم, بىراق ءجيى بولاتىن سەبەپ – پين-كودتى بىرنەشە رەت قاتە ەنگىزۋ. كەي بانكتەردە 3 رەت قاتە تەرسەڭىز, كارتا اۆتوماتتى تۇردە بۇعاتتالادى. كەيدە بانكومات كارتانى ۇستاپ قالادى. مۇندايدا بانك بولىمشەسىنە بارىپ, جەكە باسىڭىزدى راستاۋ كەرەك نەمەسە كارتانى قايتا شىعارتاسىز. كەيدە ەشقانداي قارىز دا, كۇدىك تە بولمايدى. بۇعاتتاۋ تەحنيكالىق سەبەپتەرگە بايلانىستى قويىلۋى مۇمكىن. مىسالى, جۇيە جاڭارتىلىپ جاتىر, دەرەكتەر سايكەس كەلمەيدى نەمەسە جەكە كۋالىكتىڭ مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن. بۇل – ۋاقىتشا ماسەلە, بانككە جۇگىنسەڭىز, وڭاي شەشىلەدى.
