فوتو: Kazinform
-ءاليحان مۇحامەديا ۇلى, ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ قازىرگى قوعامداعى ورنى قانداي؟
- زاماناۋي مەملەكەتتەردە حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجى مەن ۇلت مۇددەسىن زاڭ قابىلداردا ەسكەرەتىن ەڭ جوعارعى وكىلەتتى ورگان – پارلامەنت. دەگەنمەن, پارلامەنتتەگى پىكىرتالاستار مەن قۇندىلىقتار قايشىلىعىنان كەيدە ولار جاسامپازدىقتان گورى ساياسي باسەكەلەستىككە اۋىپ كەتەدى. وسى ورايدا الەمدە اتقارۋشى بيلىكتىڭ قوعامداعى ءتۇرلى توپتاردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرەتىن, اعىمدىق ساياساتتان گورى ۇزاق مەرزىمدى ەل دامۋىنا باعىتتالعان سۇراقتاردى تالقىلايتىن القالى, كەڭەسشى ورگاندار قۇرۋ تاجىريبەسى بار.
پارتيالارى قۇندىلىقتار مەن باعدارلامالارعا نەگىزدەلگەن, كاسىبي اسسوتسياتسيالارى ەكونوميكاداعى ءتۇرلى توپتار كوزقاراسىن جەتكىزەتىن, كاسىپوداقتارى الەۋمەتتىك ارىپتەستىكتى جوعارعى دەڭگەيگە كوتەرە الاتىن مەملەكەتتەر بار. ال وسىنداي ينستيتۋتتارى ازىرگە تولىق قالىپتاسپاعان ءبىزدىڭ ەلدەردە احۋال – باسقاشا, كەيدە اعىمدىق شەشىمدەر قابىلداۋدا دا قوسالقى اقىلداستار, كەڭەسشى ورگاندار قاجەت.
وسى تۇرعىدا پرەزيدەنتتىڭ قۇرىلتاي قۇرۋ باستاماسى – ءبىر جاعىنان ۇلتتىق داستۇرىمىزدەن باستاۋ السا, ەكىنشى جاعىنان - زاماناۋي قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعان تىڭ قۇبىلىس.
- قۇرىلتايدىڭ ءتيىمدى قوعامدىق مەحانيزمگە اينالۋى نەگە بايلانىستى؟
- ءيا, كەز كەلگەن القالى ۇيىمدار سياقتى ۇلتتىق قۇرىلتاي دا دامىپ, جاڭا تەتىكتەرى ىسكە قوسىلىپ جاتىر. ال ونىڭ تيىمدىلىگى قۇرىلتاي مۇشەلەرىنە دە, ونىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىراتىن مەملەكەتتىك اپپاراتقا دا بايلانىستى.
ەڭ باستى فاكتور – پرەزيدەنتتىڭ قۇرىلتايدان نە كۇتەتىندىگى. قۇرىلتاي مۇشەلەرى پىكىرى شەشىم قابىلداۋدا قاجەت پە, الدە ۇزاق مەرزىمدى باسىمدىقتاردى ايقىنداعان كەزدە مە؟ ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ پىكىرى قازىرگى احۋال بويىنشا قوعامداعى ءتۇرلى توپتار پىكىرىن ءبىلۋ ءۇشىن ماڭىزدى ما, الدە بولاشاققا ستراتەگيالىق جوسپار قۇرۋدا قۇندى ما؟
ارينە, قۇرىلتاي جۇمىسىنا قاتىستى قوعامنىڭ پىكىرى – ازاماتتاردىڭ ودان نە كۇتەتىنىنە دە بايلانىستى. ۇلتتىق قۇرىلتاي – قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋىنداعى جاڭا قۇبىلىس. ونى ۇتىمدى پايدالانسا, ەلگە دە, پرەزيدەنتكە دە ءتيىمدى.
- ەرتەڭگى قۇرىلتايدا كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار تالقىلانۋى مۇمكىن بە؟
- قۇرىلتاي وتەتىن كۇن پرەزيدەنتتىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار جۇمىس توبىمەن كەزدەسۋىنەن كەيىن جاريالانعاندىقتان, كوپشىلىك وندا وسى تاقىرىپ تا تالقىلانادى دەپ كۇتىپ وتىر.
- وندا وسى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار جونىندە نە ويلايسىز؟
- رەفورما قۇندىلىقتار مەن باعدارلامالارعا نەگىزدەلگەن, ۇلت مۇددەسىن تەرەڭ تۇسىنەتىن پارتيالار قالىپتاسۋىنا سەرپىن بەرەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە ءوتۋ – تولعاعى جەتكەن قاجەتتىلىك. وسىعان ۇقساس ۇسىنىستاردى بەلسەندى ازاماتتار, ساياسي كۇشتەر 20 جىلدان استام ۋاقىت ايتىپ كەلەدى. كەزىندە مەن دە كونستيتۋتسيا جوباسىن ۇسىنىپ, ونىڭ ىشىندە ءبىر پالاتالى پارلامەنت قاجەتتىلىگىن نەگىزدەگەن ەدىم. ەندەشە, بۇل باستاماسى ارقىلى دا پرەزيدەنت «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەتتىڭ» ۇلگىسىن كورسەتىپ وتىر.
ەكىنشى جاعىنان, قازاقستان تاريحىندا مۇنداي تەرەڭ رەفورمالاردىڭ ءبىر جىل بۇرىن جاريالانىپ, كەڭ تالقىلانۋى بولعان ەمەس.
ءاربىر رەفەرەندۋم, ءاربىر سايلاۋ – ازاماتتىق مەكتەبى. ءبىر جىل بويى ازاماتتار مەملەكەت تاعدىرىنا قاتىستى تەرەڭ دە كۇردەلى سۇراقتار توڭىرەگىندە ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپ, ۇسىنىس جاساۋ مۇمكىندىگىنە يە.
سونىمەن بىرگە, پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە ءوتۋ – تەك پارلامەنت وكىلەتتىلىگىنە قاتىستى ەمەس, كونستيتۋتسياداعى كوپتەگەن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ – پرەزيدەنتتىڭ, ۇكىمەتتىڭ, جەرگىلىكتى بيلىك وكىلەتتىلىكتەرىنە دە قاتىستى وزگەرىستەردى تالاپ ەتەدى.
- كونستيتۋتسيا ماتىنىنە قاتىستى نە ايتار ەدىڭىز؟
- بىرىنشىدەن, 30 جىل ىشىندە قازاق ءتىلى دامىپ, قولدانۋ اياسى كەڭەيۋدە. كونستيتۋتسيانىڭ قازاق تىلىندەگى تۇپنۇسقاسىنا لينگۆيستيكالىق تالداۋ جاساپ, بىرىزدىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن ۋاقىت جەتتى.
مىسالى, «حاق» ءسوزى جانە ونىڭ تۋىندىلارى كونستيتۋتسيادا 19 رەت, «قۇقىق» پەن ونىڭ تۋىندىلارى – 127 رەت كەزدەسەدى. ولار كەيدە ءبىرىن-ءبىرى الماستىراتىن ءسوز رەتىندە دە پايدالانىلعان, ءتىپتى باسقا ماندە دە. مەنىڭ ويىمشا, ادام مەن ازاماتقا قاتىستى – «حاق», جۇيەلەر مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمعا قاتىستى تۇستاردا – «قۇقىق» سوزدەرىن پايدالانسا ورىندى بولار ەدى.
ەكىنشىدەن, كونستيتۋتسيادا سوت تورەلىگىندەگى لاۋازىمدى «سۋديا» دەپ اتاعان. سۋديا ءسوزى نەگىزگى زاڭىمىزدا بولعانىمەن, قازاق ءتىلى قولدانىسىنا ەنبەگەن. وندا ونى ءتول سوزىمىزبەن الماستىرعانىمىز ابزال.
سونداي-اق, كونستيتۋتسيادا اۋىل, اۋدان, وبلىستاعى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتى پرەزيدەنت پەن ۇكىمەت وكىلى بولىپ تابىلاتىن اكىم باسقارادى دەپ كورسەتىلگەن. ال اۋىل, اۋدان اكىمدەرى سايلانبالى بولعان جاعدايدا بۇل نورما قالاي ناقتىلانباق؟ بۇل دا – نازار اۋداراتىن سۇراق.
ۇشىنشىدەن, كونستيتۋتسيادا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى» مەن «قازاقستان» تەڭ قولدانىلادى دەپ جازىلعان. وندا كونستيتۋتسيادا ەل اتاۋىنىڭ لاتىن حارپىندەگى نۇسقاسى ايقىندالعانى دۇرىس.
تورتىنشىدەن, ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋگە قاتىستى دا نازار اۋدارارلىق ەكى ماسەلە بار.
- قانداي؟
- بىرىنشىدەن, ەگەر ءبىر مانداتتى وكرۋگتار بولماسا, پارتيالىق تىزىمدەر قالاي جاساقتالۋى ءتيىس. الەمدىك تاجىريبەدە بۇل ءتۇرلى فورمادا جۇزەگە اسىرىلادى: كەيبىر مەملەكەتتەردە پارتيالىق ءتىزىم سول ايماقتا پارتيا ۇسىنعان ادامداردان جاساقتالادى, جەرگىلىكتى تۇرعىندار دا وزدەرى بىلەتىن ادامداردى ەسكەرە وتىرىپ, داۋىس بەرە الادى. كەي جاعدايلاردا پارتيالار ناقتى ءبىر وكرۋگكە ءبىر ادامدى ۇسىنادى.
ەكىنشىسى, ءبىر پالاتالى پارلامەنتتە قانشا دەپۋتات بولۋى كەرەك؟ الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, پارلامەنت زاڭ شىعارۋ مەن وكىلەتتىك فۋنكتسيالارىن ءتيىستى دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرۋى ءۇشىن ونىڭ كوميتەتتەرى جەتكىلىكتى تۇردە ماماندانۋى شارت.
وسىنداي وزگەرىستەر ۇلتتىق مۇددە ءۇشىن جۇمىس جاسايتىن, تەپە-تەڭدىك پەن تەجەۋىش كۇشتەردى قامتاماسىز ەتەتىن پارلامەنت قالىپتاستىرادى.
سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتىڭ باستى ماقساتى حالىققا قىزمەت ەتۋ ەكەندىگى انىق كورسەتىلۋى ءتيىس. وسى رەتتە 2011-2012 جىلدارى «مەملەكەت حالىققا قىزمەت ەتەدى» دەگەن ۇعىم تالقىلانىپ, باستاپقىدا قارسىلىققا ۇشىراعان. ناتيجەسىندە «مەملەكەتتىك كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر» دەگەن قوراشتاۋ اتاۋمەن زاڭ قابىلداندى.
تۇپتەپ كەلگەندە, اتا زاڭىمىز ەل الەۋەتىن ۇلت مۇددەسىنە جۇمسايتىن جۇيە قۇرۋعا باعىتتالۋى قاجەت.
ايتا كەتەيىك, قىزىلوردادا ۇلتتىق قۇرىلتاي باستالدى.
ۇلتتىق قۇرىلتايدا ايتىلعان تاپسىرمالار قالاي جۇزەگە اسىپ جاتىر؟
