مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىم ساپاسى قاي دەڭگەيدە؟

ساندار «سىر جاسىرمايدى»

مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم. سال­ماقتى سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ 2025 جىل­عا ارنالعان قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ احۋالى مەن دامۋى تۋرالى ۇلتتىق بايانداماسىن پاراقتادىق. سونداعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارداعى پەداگوگيكالىق كادر­لاردىڭ سانى 2024 جىلى 42 667 ادامدى قۇراعان. سونىڭ ىشىندە 28 مىڭداي بالاباقشا مامانىنىڭ 32 پا­يىزى (13 566 ادام) كوللەدج ديپلومىمەن جۇمىس ىستەيدى, 65 پايى­زىنىڭ (27 849 ادام) جوعارى ءبىلىمى بار, ماگيستر, PhD دارەجەسىن العانداردىڭ (نەبارى 704 ادام) ۇلەسى 2 پايىزدى قۇرايدى.

بىلىكتىلىگىنە قاراي جىلىكتەسەك, بالا­باق­شا ماماندارىنىڭ ەڭ كوپ ۇلەسى, 55 پايىزى – قاتارداعى پەداگوگتەر, ياعني كو­بىندە بىلىكتىلىك ساناتى جوق. 30 پا­يىزى مودەراتور, 9 پايىزى ساراپشى (1-سانات), 5 پايى­زى زەرتتەۋشى (جوعارى سانات), 0,1% پايىزى پەداگوگ-شەبەر سانا­تىنا يە. پەداگوگتەردىڭ ەڭبەك وتىلىنە قا­راي توقتالساق. سانى ەڭ كوپ توپ, ياعني 51 پايىزى – ەڭبەك ءوتىلى 5 جىلعا دەيىنگى پەدا­گوگتەر, 20 پايىزى – 6 جىل­دان 10 جىل­عا دەيىنگى, 12 پايى­زى – 11 جىل­دان 15 جىلعا دەيىنگى, 19 پايىزى – 16 جىلدان استام ەڭبەك ءوتىلى بار قىز­مەتكەرلەر. جال­پى العان­دا, پە­داگوگيكالىق قۇرام قۇرى­لى­مىندا ەڭبەك ءوتىلى از ماماندار باسىم.

ورتا ءبىلىم. 2024 جىلعى ەسەپ بو­يىنشا ەلىمىزدىڭ جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە 406 631 پەداگوگ جۇمىس ىستەگەن. پەداگوگتەردىڭ 94%-ى جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم, ال تەك 6%-ىندا تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم العان. 2024 جىلعى پەداگوگيكالىق قۇ­رامنىڭ بىلىكتىلىك قۇرىلىمى مى­نا­داي: پەداگوگتەردىڭ 24,3%-ى «پە­­دا­­گوگ» ساناتىنا يە, 29,9%-ى – «پە­دا­گوگ-مودە­راتور» نەمەسە ەكىن­­شى سانات­تا­عى پەداگوگ, 24,5%-ى – «پە­داگوگ-ساراپ­شى» نەمەسە ءبىرىن­شى ساناتتاعى پەداگوگ, 20,5%-ى – «پەداگوگ-زەرتتەۋشى» نەمەسە جوعارى ساناتتاعى پەداگوگ, ال تەك 0,8%-ى عانا – «پەداگوگ-شەبەر». اتالعان ۇلتتىق باياندامادا: «بۇل دەرەكتەر مۇعالىمدەردىڭ شامامەن تورتتەن بىرىندە بىلىكتىلىك ساناتى جوق ەكەنىن, وسى جۇيەدە جاس مامانداردىڭ كوپ­تى­گىن نەمەسە پەداگوگتەردىڭ اتتەس­تا­تسيادان وتۋدە قيىندىقتارعا كەزىگە­تىنىن كورسەتەدى», دەلىنگەن. اتتەستاتسياداعى قيىندىق ماسەلەسى – وتە وزەكتى.

تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم. تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبى­لىم جۇيەسى ەكونوميكاداعى ناق­تى سەكتورعا كادرلار دايارلاۋدا شە­شۋشى ءرول اتقارادى, بۇل دايار­لىقتىڭ ساپاسى ءوز كەزەگىندە پەداگوگ كادرلاردىڭ كاسىبيلىگىنە تىكە­لەي اسەر ەتەدى. 2024 جىلى تجكب جۇيەسىندەگى 42 846 پەداگوگكە قا­تىستى دەرەكتەر كۇردە­لى ءارى اركە­ل­كى جاعدايدى كورسەتەدى. بار­لىق ساناتتاعى وقىتۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى جوعارى بىلىمگە يە بولعانىمەن, جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىمىنىڭ بولۋى (ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرا) ايقىن­داۋشى فاكتور سانالادى, سەبەبى ولار – مامان دايار­لاۋ ىسىمەن اينالىساتىن وقى­تۋشىلار. ۇلتتىق بايانداماعا ۇڭىلسەك, وندا: «تجكب پەداگوگتەرىنىڭ عىلىمي دارەجەسى بويىنشا جالپى ديناميكاسى تەرىس ءۇردىستى كورسەتەدى. كەيىنگى ءۇش جىلدا ماگيستر, عىلىم كانديداتى نەمەسە PhD دارەجەسى بار پەداگوگتەر سانى بىرتىندەپ ازايىپ بارادى. 2022 جىلى ولاردىڭ جالپى سانى 5 328 ادامدى قۇراسا, 2024 جىلى بۇل كورسەتكىش 4 735 ادامعا دەيىن تومەن­دەگەن. مۇنداي قىسقارۋ تەحنيكالىق جانە كا­سىپتىك ءبىلىم ساپاسىنىڭ ۇزاقمەر­زىم­دى دامۋىنا قاۋىپ توندىرەدى», دەلىنگەن.

شىنداپ كەلگەندە, مامانداردىڭ فورمالدى ءبىلىم دەڭگەيىنە قوسا, ولاردىڭ جۇمىس ءوتىلى مەن بىلىكتىلىك ساناتى دا اسا ماڭىزدى. سوندىقتان كوللەدج وقىتۋ­شىلارىنىڭ وسى كورسەتكىشىنە دە توقتالا كەتەيىك, بىلىكتىلىك ساناتتارى بويىنشا دەرەكتەر ەلدەگى پەداگوگتەردىڭ شامامەن 47%-ىنىڭ تەك بازالىق «پەداگوگ» ساناتىنا عانا يە ەكەنىن نەمەسە مۇلدە يەلەنبەگەنىن كورسەتەدى. اتالعان كورسەتكىش جەكەمەنشىك كوللەدجدەردە ايتارلىقتاي جوعارى, 59,2%-دى قۇرايدى. مەملەكەتتىك ۇيىمدارداعى جوعارى ساناتتاعى پەداگوگتەردىڭ (پەداگوگ-شەبەر, پەداگوگ-ساراپشى جانە جوعارى سانات) ۇلەسى اۋىلدىق كوللەدجدەردە (7,5%) ەڭ تومەن دەڭگەيدە, ال قالالىق كوللەدجدەردە 13,6%-دى كورسەتىپ وتىر. بۇل كاسىبي شەبەرلىك دەڭگەيىندەگى الشاقتىقتى, اتتەس­تاتسيا مەن مانساپتىق ءوسۋ جۇيەسىنىڭ قالا­لىق مەملەكەتتىك كوللەدجدەردە ايتار­لىقتاي ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىنىن كورسەتەدى. 

مۇمكىندىك پەن بار شىندىق

«پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ قابىلدانعاننان بەرى ءبىلىم سالاسى قىزمەتكەرلەرىنە ايتارلىقتاي كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. مىسالى, 2020 جىلدان مۇعالىمدەردىڭ ايلىق ەڭبەكاقىسى 100%-عا ءوستى. سونداي-اق 2023 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن باس­تاپ مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىم­دارى تاربيەشىلەرىنىڭ جالاقىسى 30%-عا ارتتى. ال تەحنيكا­لىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا كاسىپورىنداردان تارتىلعان مامان­دارعا 30–35% كولەمىندە ۇستەمەاقى قوسىلدى. ساناتتارىنىڭ بولۋىنا بايلانىستى پەداگوگتەرگە كەلەسىدەي ۇستەمەاقى تولەنەدى: پەداگوگ-شەبەر – 50%; پەداگوگ-زەرتتەۋشى – 40%; پەداگوگ-ساراپشى – 35%; پەداگوگ-مودەراتور – 30%.

ءيا, كەيىنگى بەس جىلدا ايلىق جالا­قىنىڭ ءوسۋىن عانا ەمەس, اكادە­ميالىق دارەجەگە, تالىمگەرلىككە, ساباق­تان تىس سپورتتىق دارىستەر بەرۋىنە ۇستەمەاقى تولەۋ, ىنتالاندىرۋ جۇيەسىن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى پەداگوگتەردىڭ مارتەبەسى مەن قارجىلىق الەۋەتىن كوتەرۋ, ولاردىڭ مىندەتىنە جاتپايتىن جۇ­مىسقا جەگۋدەن قورعاۋ, مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەن تۇلەكتەردى سالاعا تارتۋ باعىتىندا ماڭىزدى باستاما­لار جۇزەگە اسىرىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقان­دا, جاعداي جاسالدى, بىراق سول جاع­داي پەداگوگتەرىمىزگە ءوزىن كاسىبي دامىتۋعا, بىلىكتىلىگىن ارتتى­رۋعا, كادر تاپشىلىعىن شەشۋگە نەگە قار­قىن­دى ىقپال ەتە الماي وتىر؟

ايتالىق, كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي تۇرعان تۇيتكىلدىڭ سوڭعىسىنان باستايىق. بۇگىندە ەلىمىزدە باكالاۆريات دەڭگەيىندە پەداگوگ دايارلاۋ ليتسەنزياسى بار 52 جوعارى وقۋ ورنى جۇمىس ىستەپ جاتقانىنا قاراماستان, كادر تاپشىلىعى ءالى بار. ياعني جوعارىدا ءسوز ەتكەن پەداگوگتەردىڭ بىلىكتىلىگىن بىلاي قويعاندا ءالى سانعا قول جەتكىزە الماي وتىرمىز. وتكەندە ءدال وسى ماسەلە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆانىڭ توراعالىعىمەن بولعان كەڭەستە تالقىلاندى. سوندا ۆيتسە-پرەمەر مينيسترلىك – اكىمدىك – جوعارى وقۋ ورنى اراسىنداعى ءتيىمدى ۆەدومستۆوارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جوقتىعىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, تەك ۇيلەسىمدى جانە جۇيەلى جۇمىس قانا مەكتەپتەردى قاجەتتى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋگە, وڭىرلەردەگى كادر تاپشىلىعىن الدىن الا, ءتيىمدى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال بۇل تاپشىلىقتىڭ نەگىزگى فاكتورى – ەڭبەك نارىعىنا جاسالاتىن جان-جاقتى تالداۋدىڭ بولماۋى.

«كادر تاپشىلىعىنا بايلانىستى وڭىرلەر بويىنشا قابىلداۋ ساياساتىن قايتا قاراۋ قاجەت. كەي جەرلەردە فاكۋلتەتتەرگە قابىلداۋ كولەمىن ارتتىرۋ كەرەك. ەگەر بىزگە ءپان مۇعالىمدەرى, مىسالى, ماتەماتيكتەر جەتىسپەسە, ءتيىستى گرانتتار ءبولۋ قاجەت. جوعارى وقۋ ورىندارى ەڭبەك نارىعىنا بەيىمدەلۋگە ءتيىس. جاقىن ۋاقىتتا سالادا ايتارلىقتاي وزگەرىس بولۋى مۇمكىن. ايتالىق, جاساندى ينتەللەكتتىڭ دامۋىنا بايلانىس­تى بىرقاتار ماماندىق وزەكتىلىگىن جوعال­تادى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەر نارىقتىڭ ناقتى قاجەتتىلىكتەرىنە ساي جۇمىس ىستەگەنى ءجون. تاجىريبەسىز تەوريانىڭ پايداسى جوق. ماماننىڭ ءبىلىمى تەك ونى ءىس جۇزىندە قولدانعاندا عانا ناتيجەلى بولادى. بارلىق جوعارى وقۋ ورنىندا ستۋدەنتتەردىڭ پراكتيكالىق دايىندىعىن ۇيىمداستىرۋدا تەڭ مۇمكىندىك قاراس­تى­رىلعانى ابزال. الايدا بۇل ناق­تى ءارى مۇقيات جوسپار­لاۋ­دى تالاپ ەتەدى. بۇگ­ىندە بولاشاق مۇعالىمدەردى دايىن­داعانىمىزبەن, جاس ماماندار ديپلوم العان سوڭ سالادا قالمايدى. بۇل ءوز كەزە­گىن­دە كادر تاپشىلىعىن ارتتىرا بەرەدى. ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن كۇش بىرىكتىرۋىمىز كەرەك. قازىر ۆەدومس­تۆولار اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل بۇرىنعىدان دا ماڭىزدى. ورتاق ماقسات پەن مىندەتتەرىمىز بار ەكە­نىن ۇمىت­پاۋىمىز قاجەت», دەدى ا.بالاەۆا.

ۆيتسە-پرەمەردىڭ سوزىنە ءمان بەرسەڭىز, ول ماماندىقتى بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ سالادا قالمايتىنىن, سودان كادر تاپشى­لىعى تۋىندايتىنىن تىلگە تيەك ەتىپ وتىر. بىزدىڭشە, ۇكىمەت اقشا شىعىنداپ وقىتقان تۇلەكتەردىڭ سالادا قالماۋى, ما­مان­­دىققا بارماۋى كادر ساپاسىنا دا تى­كەلەي ىقپالى بار. وسى ويدى ايتقان قىزىلوردالىق تاربيەشى ۇلبيكە ومىربەك گرانتتىڭ دا ءبىر كەمشىلىگى بارىن تۇسپالدادى.

ء«بىزدىڭ سالادا, جالپى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم جۇيەسىندە كوبىنە وسى ماماندىققا قالاماي تۇسكەندەر جۇمىس ىستەيدى. سول سەبەپتى دە كوللەدجبەن شەكتەلىپ, جوعارى ءبىلىم, ماگيستراتۋراعا ۇمتىلا بەرمەيدى. ويتكەنى ماماندىعىن, جۇمىسىن جاقسى كورمەيدى. ايتەۋىر اتا-اناسىن قيناماۋ ماقساتىندا گرانت كوپ بولعاندىقتان ءتۇسىپ الىپ, بىتىرگەندەر. مىسالى, ماعان جىل سايىن تاجىريبەدەن وتۋگە ستۋدەنتتەر كەلەدى. باسىم بولىگى – انە-مىنە وقۋىن تاۋىسىپ, ارىپتەس بولۋعا دايىن تۇرعاندار. سولاردان ءبىرىنشى كۇنى «ديپلوم العان سوڭ تاربيەشى بولىپ جۇمىس ىستەۋدى قالايسىڭدار ما؟», دەپ سۇرايمىن. سوندا ساناۋلىسى عانا قول كوتەرەدى. كەيبىرى ءتىپتى گرانتتى وتەگەنشە عانا سالادا قالىپ جۇمىس ىستەيتىنىن, كەيىن ءوزى قالاعان باعىتقا كەتەتىنىن اشىق ايتادى. ءدال سونداي ماماندار اتالعان سالادا ىزدەنىپ, ءبىلىمىن ءارى قاراي شىڭداپ, بىلىكتىلىككە ۇمىتىلادى دەگەنگە ءوز باسىم سەنبەيمىن. باسقا باعىتتى بىلمەيمىن, ءدال وسى سالادا ماماندار ساپاسىنىڭ كوتەرىلمەي وتىرعانىنا ءبىر سەبەپ وسى سەكىلدى», دەيدى ۇ.ومىربەك.

قاي ءبىر كۇنى الەۋمەتتىك جەلىدەن سۇمدىق ءبىر جارنامانى كوزىمىز شالدى. قانشاما مىڭ پەداگوگ وتىراتىن توپتا تارالعان ۆيدەودا قىپ-قىزىل ساۋدا ءجۇرىپ جاتىر. 30 مىڭ تولەسە جازىپ بەرەدى, 50 مىڭ تولەسە اۆتورلىق جۇمىستى تۋرا ءتاستۇيىن دا­يىن ەتىپ, اتتەستاتسيادان وتكىزىپ جىبەرە جازدايدى ەكەن. سودان سوڭ وسى ۆيدەونى ءوز پاراقشامىزعا جۇكتەپ, سۇراۋ سالدىق. اتى-ءجونىن جاريالاماۋدى سۇراعان اقمولا­لىق مەكتەپ مۇعالىمى پەداگوگتەر ساپاسىنىڭ تومەندىگىنە اسەر ەتىپ وتىرعان ءبىرشاما بىلىقتىڭ شەتىن شىعاردى.

«اتتەستاتسيادان وتەتىن ۋاقىت باس­تالسا ءبىتتى, دۇربەلەڭ قوسا باس­تا­لادى. ماقالا جازۋ, جاريا­لاۋ, اۆتورلىق جۇمىس دەپ شاپ­قىلاي­مىز. ءوزىڭىز ءبىلىپ وتىرعانداي, ءبارى دە كادىمگى ساۋدا بازارىنا اينال­عان. ەكى مۇعالىمنىڭ ءبىرى ماقالا­نى ءوزى جازبايدى, جازدىرادى. ودان جاريالاعانىنا اقشا الاتىن جۋرنالدار قاپتاپ كەتكەن. اۆتورلىق جۇمىس دەگەن سور بولدى. ۇلگىسىن كورسەڭ, كانديداتتىق قورعايتىن سياقتىسىڭ. مۇنى جازىپ وتىرعاندا ساباقتى كىم بەرەدى؟ جازبايىن, وتكىزبەيىن دەسەڭ, ديرەكتور توبەڭنەن ءتونىپ تۇرادى. ەندى ءوزىڭىز ويلاڭىزشى, قانشا مۇعالىم بار, سونشا اۆتورلىق جۇمىس بولسا, ونىڭ ءبارىن كىم ەنگىزە بەرەدى؟ ونسىز دا باعدارلاما كوپ. قايبىر جىلى الەۋمەتتىك جەلىدە اتتەستاتسيادا كەزدەسكەن وتە ءبىر ىڭعايسىز سۇراقتار دا شۋ بولدى. وسىنداي ميعا قونىمسىز تالاپتار مەن قيسىنسىز كەدەرگىلەردەن كەيىن پەداگوگ قاۋىم بىلىكتىلىككە قولىن ءبىر سىلتەپ جاتاتىن جاعداي كەزدەسەدى», دەيدى مۇعالىم.

ءتۇيىن. بالا – ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز. پەداگوگ – تۇلعا قالىپتاستىراتىن مامان. بولاشاعىمىزدىڭ بەرىك بولماعى, ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگى ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ وقۋ-تاربيەسىمەن شۇعىل­دانىپ جۇرگەن سالا قىزمەتكەر­لەرى­نىڭ ءبىلىم-بىلىگىنە بايلانىستى ەكەنى ءسوزسىز. كەلەشەگىمىزدى كىمگە, قانداي الەۋەتتەگى قاۋىمعا تاپسىرعانىمىزدى, ونداعى ساپانى كوتەرۋدەگى كەدەرگىلەردى بايىپتاپ بەردىك. اتالعان سالادا مامان دايارلاۋ ماسەلەسىنە قاتىستى اتقارىلاتىن ءالى تالاي شارۋا بار سەكىلدى...