بۇعان دەيىنگى ماقالادا پرەزيدەنت رەفورمالارىنىڭ ماڭىزىنا كەڭىنەن توقتالىپ, ورتالىقسىزداندىرۋدى وڭىرلەردى دامىتۋعا جول اشاتىن كىلت رەتىندە اتاعان ەدىك. شىن مانىندە, پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ ەلىمىزدى جاڭعىرتۋ باستاماسى شامادان تىس ورتالىقتاندىرىلعان باسقارۋ ۇلگىسىن بىرتىندەپ جويىپ, قوعامنىڭ پىكىرى مەن مۇددەسى ەسكەرىلەتىن بارىنشا تەڭگەرىمدى باسەكەلەس جۇيەگە كوشۋدى كوزدەيدى.
وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ الداعى ۋاقىتتا ءبىر پالاتالى پارلامەنت قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسى ۋاقىتىلى ءارى ورىندى جاسالعان قادام ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. مەنىڭ ويىمشا, بۇل ۇسىنىس وكىلدى ينستيتۋتتاردى كۇشەيتۋگە, بيلىكتىڭ جەكە تۇلعالاردىڭ قولىنا شوعىرلانۋ قاۋپىن ازايتۋعا جانە ساياسي پليۋراليزم كەڭىستىگىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان جالپى جاڭعىرتۋ ترەندىمەن ۇندەسەدى.
سينگۋليار نۇكتە
بيىل قازاقستان پارلامەنتىنە 30 جىل تولادى: 1996 جىلعى قاڭتاردا جاڭا سيپاتتاعى بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋشى تارماعىنىڭ ءبىرىنشى شاقىرىلىمداعى العاشقى سەسسياسى ءوتتى. وسى جىلدار ىشىندە ۇزاق جول ارتتا قالىپ, وكىلدى دەموكراتيانىڭ زاماناۋي ينستيتۋتى قالىپتاستى. بۇل مەجە جاي مەرەيتوي عانا ەمەس. بۇل – الەۋمەتتىك دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە سايكەس كەلگەن تاريحتىڭ ماڭىزدى كەزەڭى.
كەز كەلگەن حالىقتىڭ نەمەسە ەلدىڭ دامۋىنداعى شەشۋشى كەزەڭدە بەتبۇرىس فاكتورى بولادى. ءدال سول فاكتور ۇلتتىڭ بولاشاق تاعدىرىنا ىقپال ەتەتىن ەلەۋلى وزگەرىستەرگە جول اشادى.
قازاقستان ءۇشىن مۇنداي كەزەڭ رەتىندە كەرەي مەن جانىبەك سۇلتانداردىڭ ەگەمەندىك جولىندا قازاق رۋلارىنىڭ باسىن بىرىكتىرۋ تۋرالى شەشىمىن ايتۋعا بولادى. ال قازىر ونداي ءسات رەتىندە وتىز جىلدان استام ۋاقىت بويى ەلىمىزدىڭ دامۋ باعىتىن ايقىنداپ كەلگەن پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىن تاڭداۋدى اتاپ وتۋگە تولىق نەگىز بار.
بەتبۇرىس فاكتورى دەپ بەلگىلى ءبىر تاريحي ءمانى بار ۋاقىت كەزەڭىن ايتىپ وتىرعان جوقپىز. ول – سينگۋليار نۇكتە, ياعني كەيىن ۇلتتىڭ قالىپتى ءومىر سالتىن وزگەرتەتىن نەگىزگى ترانسفورماتسيا ءساتى.
بۇل قوعامدا ەموتسيا سەرپىلىسىن تۋدىراتىن توسىننان بولعان وقيعا نەمەسە بيلىكتىڭ ءتۇپتىڭ تۇبىندە جاڭا ءومىر شىندىعىن قالىپتاستىرا وتىرىپ, باسقا سالالاردا ايتارلىقتاي شەشۋشى وزگەرىستەرگە الىپ كەلەتىن ارەكەتتەر تىزبەگىن ىسكە قوساتىن سانالى شەشىمى بولۋى مۇمكىن. ارينە, جۇيەلى جانە ءبارىن قامتيتىن سيپاتقا يە بۇل وزگەرىستەر ءاردايىم مەملەكەتتىڭ جالپى دامۋ لوگيكاسىنان تۋىندايدى.
پرەزيدەنت رەفورمالارىنىڭ تراەكتورياسىن ەسكەرسەك, تاريحىمىزدىڭ قازىرگى ساتىندە قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ پروپورتسيونالدى جۇيە نەگىزىندە قالىپتاساتىن ءبىر پالاتالى پارلامەنتتى – ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ جولىنداعى شەشۋشى كەزەڭ رەتىندە مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىنە ەنگىزۋ تۋرالى باستاماسى كەلەسى بەتبۇرىس فاكتورى بولادى دەپ توپشىلاۋعا تولىق نەگىز بار.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جۋىردا «Turkistan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا بۇل باستامانى تاعدىرشەشتى قادام دەپ اتاۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس.
جالپى, بۇل پارلامەنتتىك رەفورما – 2019 جىلى باستالىپ, بيلىك تارماقتارى اراسىندا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ, پارتيالاردى تىركەۋدى جەڭىلدەتۋ, پارلامەنتتىك وپپوزيتسيانى ەنگىزۋ ارقىلى ساياسي باسەكەلەستىكتى ينستيتۋتتاندىرا وتىرىپ, پارلامەنتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان ساياسي ترانسفورماتسيانىڭ زاڭدى جالعاسى.
سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى جوعارى وكىلدى بيلىكتىڭ بۇل رەفورماسى الدىڭعى وزگەرىستەردىڭ, سونىڭ ىشىندە پرەزيدەنتتىك بيلىك رەفورمالارىنىڭ قيسىندى جالعاسى بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.
وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ تۋرالى ۇسىنىس – مەملەكەتتىك باسقارۋدى وڭتايلاندىرۋدىڭ كەزەكتى شاراسى عانا ەمەس, «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ نەگىزىندەگى اۋقىمدى جاڭعىرتۋ ستراتەگياسىنىڭ ماڭىزدى بولىگى.
مودەرنيزاتسيالىق وزگەرىستەر لوگيكاسىندا پارلامەنتكە قاتىستى ايتىلعان «ىقپالدى» انىقتاۋىشى مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىندەگى جاڭا تەڭگەرىمنىڭ پايدا بولاتىنىن بىلدىرەدى. ول باسەكەلەس پارتيالاردىڭ ناقتى ساياسي كۇشى بولاتىن ءتيىمدى تەجەمە مەن تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن قامتاماسىز ەتپەك. بۇل اتالعان تەرميندى ناقتى مازمۇنمەن تولىقتىرا تۇسەدى.
وسى ورايدا ءبىر پالاتالى پارلامەنت قالىپتاستىرۋ سەناتتى جاي عانا قىسقارتىپ, ءماجىلىستى قازىرگى فورماتىندا ساقتاپ قالۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. بۇل رەتتە پالاتالاردى بىرىكتىرۋ مەن وكىلدى بيلىكتىڭ مۇلدەم بولەك ۇلگىسىن, ياعني فورمالدى جانە فورمالدى ەمەس كۇشتەردىڭ شامادان تىس اسەر ەتۋىنە جول بەرمەيتىن ساياسي تەپە-تەڭدىكتىڭ جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر.
وڭىرلەردە پارتيالىق جانە ەلەكتورالدىق قولداۋعا يە بولعان, زاڭ شىعارۋ باستاماسىنىڭ رەسۋرستارى جيناقتالعان جانە دەربەس ماسليحاتتارعا ارقا سۇيەيتىن بىرىككەن جاڭا پارلامەنت اتقارۋشى بيلىكتىڭ ىقپالدى تەپە-تەڭدىگىنە عانا ەمەس, پارتيالىق قۇرىلىستى جانداندىرۋدىڭ جانە قوعامنىڭ قۇبىلمالى سۇرانىستارىنا بەيىمدەلە بىلەتىن ساياسي جۇيە تۇراقتىلىعىنىڭ نەگىزگى فاكتورىنا اينالادى.
جوعارى وكىلدى بيلىكتىڭ جاڭا فورماتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق جولمەن بەكىتىلۋى ساياسي جۇيەنى ترانسفورماتسيالاۋدىڭ نەگىزگى كەزەڭىن ءبولىپ كورسەتەتىن وزىندىك سيمۆوليكالىق مانگە يە شەكارا بولماق.
بۇل «تەحنيكالىق» رەفورمالاردى, جالپى, ترانزيتتىك كەزەڭدى اياقتاۋدىڭ جانە ادىلەتتى قازاقستاننىڭ بارىنشا اشىق, باسەكەلى, تەڭگەرىمدى بيلىك قۇرىلىمىنا قاراي جاسالعان شەشۋشى بەتبۇرىستىڭ ماڭىزدى ساياسي بەلگىسى بولارى انىق.
العا قادام جاساۋ وتكەنگە ورالۋ ما؟
ءبىر پالاتالى پارلامەنت قۇرۋ 90-جىلداردىڭ باسىنداعى جوعارعى كەڭەستىڭ داستۇرلەرىنە قايتا ورالۋ دەگەن ءسوز بە؟
بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ جانە «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» ۇشتىگى اياسىندا پرەزيدەنت باستاماسىنىڭ قيسىنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن قازاقستانداعى وكىلدى بيلىك ەۆوليۋتسياسىنا كەڭىنەن زەر سالۋ قاجەت.
ءبىز بۇل جەردە تاريحقا تەرەڭنەن ۇڭىلمەيمىز. ويتكەنى پارلامەنتتىڭ قازاق حاندىعى كەزىندەگى قۇرىلتايمەن تىكەلەي ساباقتاستىعىن ىزدەۋ انگلو-ساكسوندىق ۆيتەناگەموتتى ۇلىبريتانيا پارلامەنتىنىڭ ءپروتوتيپى رەتىندە قاراستىرۋ سياقتى ماردىمدى ناتيجە بەرە قويماس.
جالپى, ۇلىبريتانيادا عانا ەمەس, بۇكىل الەمدە قازىرگى تۇسىنىكتەگى پارلامەنتاريزمنىڭ العاشقى مودەلى I ەدۋارد پلانتاگەنەتتىڭ تۇراقتى تۇردە شاقىرىلاتىن پارلامەنتى بولدى. ول تاريحقا پارلامەنت ۇلگىسى رەتىندە ەنىپ, XIV عاسىردا III ەدۋارد كەزىندە كانوندىق تۇردە بەكىتىلگەن ەكى پالاتالى مودەلدىڭ باستاۋىنا اينالدى.
قازىرگى قازاقستانعا كەلەتىن بولساق, مۇندا وكىلدى بيلىك كسرو قۇرامىندا بولعان كەزدەن باستاۋ الادى. وندا تاريحي تۇرعىدان الەمدىك قالىپتان ايتارلىقتاي وزگەشە وزىندىك تاجىريبە مەن داستۇرلەر قالىپتاستى.
بيلىكتى ءبولۋ, پارلامەنتاريزم جانە باسەكەگە قابىلەتتى دەموكراتيا يدەيالارى رەسەي يمپەرياسى حالقىنىڭ كوپشىلىگىنە قازان توڭكەرىسىنە دەيىن دە مۇلدەم جات بولدى. ال ودان كەيىن بۇل ۇعىمدار ءتىپتى دۇشپاندىق ديسكۋرستىڭ نىشانى رەتىندە قابىلداندى.
سوندىقتان حالىققا تۇسىنىكتىسى جانە جاقىنى حالىقتىق بيلىكتىڭ العاشقى نىسانى سانالعان كەڭەستەر بولدى. ولار جاپپاي ەرەۋىلدەر كەزىندە جۇمىسشىلاردىڭ ءوز بەتىنشە ۇيىمداسۋىنىڭ, سودان كەيىن 1905 جىلعى قارۋلى كوتەرىلىستىڭ ستيحيالىق فورماسى بولعانى بەلگىلى.
كەڭەستەر سول كەزدەگى بيلىككە قارسى حالىق نارازىلىعىنىڭ اگرەگاتورى رەتىندە ءوز كۇشىن كورسەتتى جانە 1917 جىلى ب ۇلىكشى بۇقارانى بىرىكتىرۋدە باستى ءرول اتقاردى. قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن ولار «پرولەتاريات ديكتاتۋراسى مەن كەدەي شارۋالاردىڭ» بۇقارالىق ورگاندارىنا اينالدى.
الايدا شارۋالار الەمىنىڭ قاۋىمداسىپ, ءوز بەتىنشە توپتاسۋىنىڭ بۇل ەجەلگى مودەلى تاپتىق جاۋعا قارسى كۇرەستە شوعىرلاندىرۋ قۇرالى رەتىندە ءوزىن جاقسى كورسەتكەنىمەن, مەملەكەتتى جاسامپازدىقپەن باسقارۋعا كوشكەن كەزدە باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە المادى.
سوندىقتان كەڭەستەر بيلىكتى باسىپ الۋعا ىقپال ەتكەنىمەن, قولىندا ناقتى ۇستاپ تۇرا المادى جانە جاقسى ۇيىمداستىرىلعان پارتيالىق بيۋروكراتيا ونى فورمالدى قىزمەت ەتۋگە قاراي ىعىستىرىپ تاستادى. شىندىعىندا, كەڭەستەر بيلىگى نىشاندىق سيمۋلياكرعا, وزدەرى اتاعانداي, ەلدىڭ ساياسي ۆيتريناسىنا اينالدى.
كەڭەستەر ورتالىقتان باسقارۋعا ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان قابىلەتسىز بولعاندىقتان وسىنداي جاعداي بولدى. جەرگىلىكتى كەڭەستەر ەلەكتوراتى اۋماقتىق وكرۋگتەرگە ءبولىندى, ال ەلدەگى ەڭ جوعارى بيلىك ورگانى دەپ جاريالانعان, «جالپىعا بىردەي, تەڭ جانە تىكەلەي داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلانعان» كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءىس جۇزىندە ناقتى ەلەكتوراتى دا بولمادى جانە كوممۋنيستىك پارتيانىڭ بيلىك رەسۋرسىنا سۇيەنۋگە ءماجبۇر بولدى. ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردا دا وسى جۇيە كوشىرىلىپ, قولدان جاسالدى. وسىلايشا, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى ەرەكشە ەستە قالعان 1937 جىلعى كونستيتۋتسيا نەگىزىندە قالىپتاستى.
جۇيە جەتپىس جىلعا جۋىق ۋاقىتتان كەيىن, كسرو-نىڭ داۋرەنى ءوتىپ, ىدىراۋ الدىندا تۇرعان ساتتە عانا وزگەرە باستادى. عاسىردىڭ باسىنداعىداي, 80-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا وداقتا ەكى كومپونەنتتىڭ جارىلعىش قوسپاسىنىڭ كونتسەنتراتسياسى جيناقتالدى: تومەندەگىلەردىڭ بۇرىنعىداي ءومىر سۇرگىسى كەلمەۋى جانە جوعارىداعىلاردىڭ وزگەرىسكە ءارى بارشاعا ورتاق ءومىر ءسۇرۋ ەرەجەلەرىن ۇسىنۋعا قابىلەتسىز بولۋى. ورتالىق بيلىكتىڭ تۇراقسىزدىعىنان قالىپتاسقان قولايلى ورتادا تاعى دا باس كوتەرگەن كەڭەستەردىڭ ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردا قايتا جاندانۋى وسى سىن-قاتەرگە بەرىلگەن جاۋاپ بولدى.
1990 جىلى ناۋرىزدا قازكسر جوعارعى كەڭەسىنە العاشقى بالاما سايلاۋ ءوتتى. بۇل قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسۋىنداعى رومانتيكالىق كەزەڭ دەسەك, ارتىق بولا قويماس. XII شاقىرىلىمداعى جوعارعى كەڭەس مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانى, مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسى سياقتى ماڭىزدى قۇجاتتاردى قابىلداپ, سوڭىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتتىككە كانديداتۋرانى ۇسىندى.
الايدا حالىقتىڭ ءومىرىن جاقسارتۋعا دەگەن جالپى ۇمتىلىسقا قاراماستان, بۇرىنعى كەڭەستەرگە ءتان بارلىق ەرەكشەلىكتى ساقتاعان جوعارعى كەڭەس ەسكى ەرەجەلەر جۇمىس ىستەۋدەن قالىپ, جاڭالارى ءالى دە پايدا بولۋ ساتىسىندا تۇرعان بەلگىسىزدىك جاعدايىندا مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى قاتاڭ, بىراق اسا ماڭىزدى رەفورمالاردى ەرىكسىز تەجەدى.
90-جىلداردىڭ باسىنداعى جاعدايدى ەسكە الايىق.
قوعامنىڭ كوڭىل كۇيى وزگەرىستەردەن رۋحتانعان ەرىك-جىگەر مەن بولاشاعى ب ۇلىڭعىر بەيبەرەكەتسىزدىك سالدارىنان تۋىنداعان ۇرەي ارالاسقان جاعدايدا ەدى. قول جەتكەن بوستاندىق پەن ۇلتتىق جاڭعىرۋدان تۋعان ەيفوريا ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىمەن, ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمسىزدىكپەن جانە الەۋمەتتىك قايشىلىقتاردىڭ شيەلەنىسۋىمەن باسىلىپ وتىردى. كەشەگى سوتسياليزم كەزىندە سالىستىرمالى تۇردە قاناعاتتانارلىق ءومىر سۇرگەن, ەندى ەركىن نارىققا تاپ بولعان جاندارعا جاڭا ءومىر شىندىعىنىڭ بۇل تۇسىن قابىلداۋ قيىنعا سوقتى.
ەلدە, ەڭ الدىمەن, ءوز مۇمكىندىگىن الدەقاشان تاۋىسقان سوتسياليستىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ قۇردىمعا كەتۋىمەن بايلانىستى اۋىر ەكونوميكالىق داعدارىس ورىن الدى. ول نارىقتىق مەحانيزمدەرگە نەگىزدەلگەن مۇلدەم جاڭا جۇيەنى نولدەن باستاپ قۇرۋدى تالاپ ەتتى. سول كەزدە جاريالانعان, بىراق ءىس جۇزىندە ءبىر باسىنا جوعارعى بيلىك فورماتى, ەكىنشى باسىنا ەكونوميكالىق دامۋ فورمۋلاسى قويىلعان تاريحتىڭ تۇراقسىز تارازىسىندا تەربەلىپ تۇرعان, جاڭا عانا قول جەتكەن تاۋەلسىزدىكتىڭ بولاشاعى سوعان بايلانىستى بولدى.
بۇل بيفۋركاتسيا نۇكتەسى بولدى. ونى ەڭسەرۋ قازاقستاننىڭ جۇرەتىن باعىتىن تاڭداۋىمەن عانا ەمەس, ونىڭ دەربەس سۋبەكت رەتىندە ءومىر سۇرۋىمەن دە بايلانىستى ەدى. وكىلدى جانە اتقارۋشى بيلىك اراسىنداعى داعدارىسقا اكەلگەن جوعارعى كەڭەس پەن تۇڭعىش پرەزيدەنت اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتى ءتۇسىنۋدىڭ كىلتى ءدال وسى نۇكتەدە بولدى.
جوعارعى كەڭەس كەڭ وكىلەتتىككە يە بولعان 1993 جىلعى كونستيتۋتسيا پرەزيدەنتكە مەملەكەت باسشىسىنىڭ كوپشىلىككە بەيمالىم, بىراق ومىرلىك ماڭىزى بار رەفورمالاردى ىلگەرىلەتۋ فۋنكتسيالارىن تولىق جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. سونىمەن بىرگە جوعارعى كەڭەس ۇزاقمەرزىمدى مەملەكەتتىك مۇددەلەرگە جاۋاپ بەرەتىن ناتيجەلى جالپىۇلتتىق دامۋ كۇن ءتارتىبىن تۇجىرىمداي المادى. ويتكەنى ولار كوپشىلىك ءۇشىن تۇسىنىكسىز جانە قورقىنىشتى كورىنگەن نارىقتىق قاتىناستاردى قابىلداماعان ءوز سايلاۋشىلارىنا قارسى كەلە المادى.
قوس بيلىك سالدارىنان تۋىنداعان قيىن جاعدايدا, رەفورمالار كەيىنگە قالعان ءار اي جوعالعان ونجىلدىققا بارابار سانالعان كەزدە, قازاقستان بۇعاناسى بەكىمەگەن مەملەكەتتىڭ باسقارىلۋى مەن تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ونى داعدارىستان شىعارۋعا قابىلەتتى جۇيەگە اسا مۇقتاج بولدى.
ناتيجەسىندە, جوعارعى كەڭەستىڭ ەكى شاقىرىلىمداعى دەپۋتاتتارى مەرزىمىنەن بۇرىن وتستاۆكاعا كەتكەنى بەلگىلى: XII شاقىرىلىم ءوزىن-ءوزى تاراتۋ ارقىلى, XIII جانە سوڭعى شاقىرىلىم كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ شەشىمىمەن زاڭسىز دەپ تانىلدى. ءوزى ءۇشىن ء«ساتسىز» بولعان وسى ءبىر رەتتىك سانمەن جوعارعى كەڭەس ەسكىرگەن فورما رەتىندە ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتتى.
وسى رەتتە ايتا كەتەر جايت, مەن 1994 جىلى XIII شاقىرىلىمداعى جوعارعى كەڭەس اپپاراتىندا جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ, ەسكى الاڭ مەن جاڭاسىنىڭ قاراما-قايشىلىعىنا كۋا بولدىم. سول كەزدە شەكاراسىز, ەرەجەسىز ەركىندىكتىڭ لەبى بارشانى شاتتىققا بولەگەنى جاس جىگىت بولعان مەنى كادىمگىدەي تاڭعالدىرعانى ءالى ەسىمدە. جوعارعى كەڭەستىڭ تەمەكى ءتۇتىنى سىڭگەن كابينەتتەرىندە بۋىرقانعان وسى رومانتيكالىق رۋح كەڭەستىڭ باس شۇلعۋىنان كەيىن, راسىمەن, تاڭ-تاماشا بولدىم. ارينە, اركىم ەسكەگىن ءوز باعىتىنا قاراي ەسكەن قايىقتىڭ جاعاعا جەتەر-جەتپەسى كۇماندى بولعانى انىق.
قيىنعا سوققان سايلاۋالدى كۇرەستەگى جەكە جەڭىستەرىمەن جىگەرلەنگەن دەپۋتاتتار بيلىككە پارتيا تارتىبىمەن دە, قالىپتاسقان قۇقىقتىق سانامەن دە تەجەپ تۇرا المايتىن, باقىلاۋسىز ەموتسيالىق باستاما اكەلدى. بۇل, جالپى العاندا, وتپەلى كەزەڭدەگى قوعامدارعا ءتان قۇبىلىس ەدى. اتقارۋشى بيلىكپەن ناتيجەسىز باسەكەلەستىك كوبىنە زاڭ شىعارۋ پروتسەسىنىڭ نەگىزگى مانىنە اينالدى. ال تانىمال ەمەس شەشىمدەردى اينالىپ وتۋگە تىرىسۋ دامۋعا باعىتتالعان ۇزاقمەرزىمدى ساياساتتى جۇرگىزۋگە كەدەرگى كەلتىردى.
دەسە دە, بۇل تىڭ ساياسي مادەنيەت قالىپتاستىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام ەدى. 1994 جىلى جاڭارتىلعان زاڭناما بويىنشا سايلانعان جانە كاسىبي نەگىزدە جۇمىس ىستەگەن XIII شاقىرىلىمداعى جوعارعى كەڭەس تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن پارلامەنتتىڭ العاشقى تاجىريبەسى بولدى.
الايدا بيلىكتى ءبولۋ ءداستۇرى مەن ساياسي ۇستەمدىك تالاپتارىنان قورعايتىن قۇقىقتىق تەتىكتەر جوق جاعدايدا دەپۋتاتتاردىڭ پوپۋليستىك نيەتتەرى مەملەكەتتىلىك قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ماڭىزدى كەزەڭدە بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى سىندارلى تەپە-تەڭدىكتىڭ بۇزىلۋىنا اكەلدى.
سوندىقتان تابىستى دامۋ ءۇشىن قازاقستانعا 1995 جىلعى كونستيتۋتسيادا نەگىزى قالانعان, بيلىك فۋنكتسيونالىنىڭ اراجىگىن ناقتى اجىراتۋعا, كۇشتى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتقا جانە تۇراقتى كاسىبي پارلامەنتكە نەگىزدەلگەن جاڭا كونستيتۋتسيالىق ارحيتەكتۋرا قاجەت بولعانى ءسوزسىز.
تەڭگەرىم فورمۋلاسى
جاڭا كونستيتۋتسيادا قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ بەكىتىلۋى اسىعىس شەشىم قابىلداۋدان قورعايتىن مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن تۇراقتاندىرۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى بولدى. ءبىرىنشى شاقىرىلىمداعى پارلامەنتكە سايلاۋ 1995 جىلعى جەلتوقساندا وتكەنى بەلگىلى.
ەكى پالاتالى مودەل تەجەمەلىك جانە تەپە-تەڭدىك جۇيەسى ارقىلى تەڭگەرىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتىپ, بيلىك داعدارىسى ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنەن الىپ تاستادى. سونداي-اق ۇلتتىق جانە وڭىرلىك مۇددەلەر اراسىنداعى تەڭگەرىمدى قامتاماسىز ەتتى. سەنات مەملەكەتتىك باعىتتىڭ ستراتەگيالىق تۇراقتىلىعىنا جانە ورتالىقتا وڭىرلەر وكىلدەرىنىڭ بولۋىنا, ءماجىلىس – ساياسي باسەكەلەستىك پەن قوعامنىڭ پىكىرىنە دەن قويۋعا جاعداي جاسادى. ناتيجەسىندە, تەڭگەرىمدى قوس پالاتالى پارلامەنت ساياسي تۇراقتىلىققا, قوعامدىق ديالوگ پەن كەلىسىمگە تىرەك بولا وتىرىپ, ەلدىڭ 1990 جىلدارداعى داعدارىستان شىعۋىنا قاجەتتى قۇقىقتىق نەگىزدى قالىپتاستىردى.
وتىز جىل ىشىندە پارلامەنتتە پىسىقتالىپ, 3 400-دەن استام زاڭ قابىلداندى. ولار قوعام ءومىرىنىڭ ەكونوميكا جانە قارجى, سوت جانە بانك جۇيەسى, الەۋمەتتىك سالا, ىشكى ساياسات, وڭىرلەردى دامىتۋ, عىلىم مەن مادەنيەت, تسيفرلاندىرۋ, جاساندى ينتەللەكت سياقتى بارلىق نەگىزگى سەكتوردى قامتىدى. سىرتقى بايلانىستاردى نىعايتۋ بويىنشا دا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلدى: 1 400-دەن استام راتيفيكاتسيالانعان حالىقارالىق كەلىسىم قازاقستاننىڭ الەمدىك قۇقىقتىق جانە ەكونوميكالىق جۇيەگە ينتەگراتسيالانۋىن قامتاماسىز ەتىپ, ونىڭ جاۋاپتى ءارى قاۋقارلى سەرىكتەس رەتىندەگى مارتەبەسىن بەكىتە ءتۇستى.
وتكەن 30 جىلدا پارلامەنت ءوزىن باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن, الداعى باعىت-باعداردىڭ بولجامىن جانە قولدانىستاعى ءتارتىپتىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتە الاتىن بىرىكتىرۋشى كۇش رەتىندە كورسەتە ءبىلدى.
پارلامەنتتىڭ جوعارى پالاتاسى مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىندەگى تۇراقتاندىرۋشى ينستيتۋت ءرولىن اتقاردى. وسى تۇرعىدان العاندا, سەنات ماڭىزدى ءۇش مىندەتتى شەشۋگە باسا ءمان بەردى.
ءبىرىنشى – ساياسي جۇيەنىڭ ەۆوليۋتسيالىق جولمەن دامۋىنا كەپىل بولۋ. تاۋەلسىزدىك قالىپتاسىپ كەلە جاتقان قيىن-قىستاۋ جىلداردا, ەكونوميكالىق مودەل كۇرت قۇبىلىپ, ينستيتۋتتار تۇبەگەيلى وزگەرىسكە ۇشىراعان كەزەڭدە سەنات باعداردى بەرىك ۇستانعان, دەموكراتيا, نارىقتىق ەكونوميكا جانە قۇقىقتىق مەملەكەت جولىنان اۋىتقۋعا جول بەرمەگەن نەگىزگى كۇشتەردىڭ ءبىرى بولدى.
ەكىنشى – زاڭ شىعارۋ پروتسەسىنىڭ ۇزدىكسىز جۇرگىزىلۋى جانە ونىڭ قارقىندى رەفورمالار جاعدايىنداعى ساپاسى. ءماجىلىس تاراتىلعان نەمەسە قايتا سايلانعان كەزەڭدەردە سەنات پارلامەنتتىڭ فۋنكتسيالارىن وزىنە الىپ, كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىن زاڭداردى قابىلدادى. مىسالى, 2007 جىلدىڭ جازىندا, ءماجىلىس بولماعان كەزەڭدە سەنات مەملەكەتتىڭ كىدىرىسسىز جۇمىسىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ونداعان ماڭىزدى زاڭ قابىلدادى. 2023 جىلدىڭ كوكتەمىندە, ماجىلىسكە كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋ كەزىندە دە ءدال سولاي بولدى.
ءۇشىنشى – وڭىرلەر پالاتاسىنىڭ ءرولى. سەنات قۇرامىنا بارلىق وبلىستىڭ, استانانىڭ جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ وكىلدەرى بىردەي ەنگەن. بۇل ەلدەگى جاعدايدىڭ «ورتاشا تەمپەراتۋراسىن» ەسكەرىپ قانا قويماي, اۋىلداردىڭ, اۋدانداردىڭ, شەكارا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ, يندۋستريالىق ورتالىقتاردىڭ زاڭ شىعارۋ پروتسەسىندەگى جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋداعى ناقتى سۇرانىستارىن ەسكەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
سول ارقىلى وڭىرلەردىڭ مۇددەلەرى ەسكەرىلەتىن تۇتاس ينفراقۇرىلىم قالىپتاستى: ماسليحاتتارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندەگى كەڭەس, ء«وڭىر» دەپۋتاتتىق توبى, سەناتورلاردىڭ وڭىرلەرگە تۇراقتى ساپارلارى, حالىقپەن جانە جەرگىلىكتى دەپۋتاتتارمەن كەزدەسۋلەر. وسى مەحانيزمدەر ارقىلى سەنات زاڭداردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋمەن عانا شەكتەلگەن جوق. ول وڭىرلەردەگى ازاماتتاردى الاڭداتقان ماسەلەلەرگە نازار اۋدارىپ, ولاردىڭ ۇنىنە قۇلاق استى. كەيىن ونىڭ ءبارىن زاڭ شىعارۋ قىزمەتىندە ەسكەردى جانە اناعۇرلىم تەڭگەرىمدى وڭىرلىك ساياسات قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتتى.
وڭىرلەرمەن قاتار جوعارى پالاتادا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وكىلدەرى دە بار. قحا كۆوتاسى ارقىلى سەنات ەتنيكالىق توپتار اراسىنداعى كەلىسىم ماسەلەلەرىن باقىلاۋدا ۇستاپ كەلەدى.
ارينە, جوعارى پالاتانىڭ قىزمەتى ءۇش نەگىزگى باعىتپەن شەكتەلمەيدى. وسى جىلدار ىشىندە سەنات مەملەكەتتەگى وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا ۇسىنىستار قالىپتاستىراتىن زياتكەرلىك ورتالىققا اينالدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. سەنات جانىندا بىرنەشە ساراپتامالىق پلاتفورمالار, ناقتى ايتقاندا, ساراپشىلار كلۋبى, سەناتورلار كەڭەسى, ينكليۋزيا جونىندەگى كەڭەس, «ۇلتتىق مۇددە» ديالوگ الاڭى بەلسەندى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بۇل ساراپتامالىق فورماتتار تۇيىق شەڭبەردە ەمەس, كەرىسىنشە, كەرى بايلانىس ارقىلى جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, قوعامنىڭ سۇرانىسى, كاسىبي باعالاۋ, وڭىرلىك پروبلەمالار اقپاراتتىق كەڭىستىكتە قالىپ قويماي, زاڭداردا, تۇزەتۋلەردە, پارلامەنتتىك ۇسىنىمداردا ايقىن كورىنىس تاپتى.
سونىمەن قاتار سەنات ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنىڭ كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى درايۆەرلەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. بۇگىندە قوس پالاتانىڭ وكىلدەرىنەن قۇرالعان ودم-نىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ جونىندەگى پارلامەنتتىك كوميسسيا ورنىقتى دامۋدى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن ءومىر ساپاسىنىڭ ىرگەتاسى رەتىندە قاراستىراتىن الاڭ رەتىندە جۇيەلى جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
قازاقستان پارلامەنتىنىڭ سەناتى دىنارالىق جانە مادەنيەتارالىق ديالوگتىڭ بىرەگەي جاھاندىق الاڭىنا اينالعان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن وتكىزۋ ىسىندە دە شەشۋشى ءرول اتقارۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى. بۇگىندە سەزد دىندەر ديالوگى, بەيبىتشىلىك قۇندىلىقتارىن جانە ادامزات بىرلىگىن جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋ ارقىلى حالىقارالىق «رۋحاني ديپلوماتيا» ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە تانىلىپ, مويىندالدى.
وسى ورايدا ەڭ باستى بايلىعىمىز – ادام كاپيتالىنا جەكە توقتالىپ ءوتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن.
رومۋل زامانىنان بەرى ريم داستۇرىندەگى سەنات رۋحاني جانە ساياسي ىقپالعا يە پاراساتتى ازاماتتاردىڭ كەڭەسى بولدى. بۇل ءداستۇر قازاقستان پارلامەنتىنىڭ سەناتىندا دا قالىپتاستى دەۋگە ابدەن بولادى. جوعارى پالاتانىڭ تورەشى, بايسالدىلىق پەن تەپە-تەڭدىك ينستيتۋتى رەتىندەگى ءرولى سەناتورلارىمىزدىڭ بەدەلى مەن ومىرلىك تاجىريبەسىنىڭ ارقاسىندا قامتاماسىز ەتىلدى. سوندىقتان سەنات تاريحى – وعان ادامي ولشەم مەن مورالدىق بەدەل بەرگەن ادامداردىڭ تاريحى.
ارينە, بۇل رەتتە سەناتتى زاڭ شىعارۋدىڭ جوعارى دارەجەدەگى كاسىبي جانە ىقپالدى ورتالىعىنا اينالدىرعان قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ ەسىمىن ءبىرىنشى كەزەكتە اتاپ وتەمىز. سول كەزەڭدە جوعارى پالاتا اۋقىمدى رەفورمالاردى ۇنەمى قولداپ وتىردى, ءوز بەدەلىمەن بيلىك تارماقتارىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتتى. بۇۇ, ەقىۇ, پارلامەنتارالىق اسسامبلەيالار الاڭدارىندا قازاقستاننىڭ اتىنان وكىلدىك ەتە وتىرىپ, پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىقتى بەلسەندى تۇردە دامىتتى.
حالىق جازۋشىسى, كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, ۇلتتىق جاڭعىرۋدىڭ جارشىسى, سەناتورلار اراسىندا ورنى بولەك تۇلعا – ءابىش كەكىلباەۆ. ونىڭ قازاق ءتىلىنىڭ جوعارى مارتەبەسىنە, حالىقتىڭ مادەني مۇراسىنا, تاۋەلسىزدىكتىڭ رۋحاني نەگىزدەرىنە قاتىستى باتىل ۇستانىمى پارلامەنتتىك تالقىلاۋلاردىڭ مازمۇنىن بيىك دەڭگەيگە كوتەردى.
سەناتتىڭ قالىپتاسۋىنا ونىڭ ءبىرىنشى توراعاسى ومىربەك بايگەلدىنىڭ دە سىڭىرگەن ەڭبەگى زور. ول پارلامەنتاريزم ەندى اياققا نىق تۇرىپ كەلە جاتقان شاقتا جوعارى پالاتانى نارىققا, قۇقىقتىق مەملەكەتكە جانە جاڭا ساياسي مادەنيەتكە اقىلمەن كوشۋدى قامتاماسىز ەتكەن جاسامپاز الاڭعا اينالدىرا ءبىلدى. ول سوت جۇيەسى, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى تۋرالى ماڭىزدى زاڭناماعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى.
ورالباي ابدىكارىموۆ – زاماناۋي پارلامەنتاريزم تاريحىنداعى نەگىزگى تۇلعالاردىڭ ءبىرى. ول سەناتتى اۋقىمدى قايتا قۇرىلىمداۋ كەزىندە باسقارىپ, رەفورمالاردى نورماتيۆتىك تۇرعىدان ساپالى سۇيەمەلدەۋدى, سونىڭ ىشىندە سوت, قارجى جانە الەۋمەتتىك سالالاردا جۇيەلى زاڭداردىڭ قابىلدانۋىن ۇيىمداستىرا ءبىلدى. ونىڭ قاتىسۋىمەن ەلدىڭ ودان ءارى دامۋىن ايقىندايتىن ىرگەلى زاڭنامالىق بازا قالىپتاستى.
قۋانىش سۇلتانوۆ – جوعارى پالاتادا كاسىبي شەبەرلىكتىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتكەن تۇلعا. ول قىزمەتتە اكادەميالىق مەكتەپتىڭ ساياسي تەرەڭ پايىمداۋىن ادامدىق كوركەم كەلبەتىمەن ۇيلەستىرە ءبىلدى. سەناتتا جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ قۋانىش سۇلتان ۇلى نەگىزگى كوميتەتتەردى, ونىڭ ىشىندە حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىن باسقاردى. سول كەزەڭدە مىقتى ساياسي تۇلعالاردى ءبىر كوميتەتكە جيناپ, ولاردىڭ ۇيلەسىمدى, كاسىبي جۇمىسىن قامتاماسىز ەتكەن قايراتكەر.
قازاقستانداعى ءىرى ويشىلداردىڭ ءبىرى بولعان, قازاقستاندىق ديالەكتيكالىق لوگيكا مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاعان, قر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, قوعام قايراتكەرى جانە عالىمداردىڭ بىرنەشە بۋىنىن تاربيەلەگەن تالىمگەر – جابايحان ءابدىلدين دە سەناتتاعى زيالىلىق سيمۆولىنا اينالدى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باستاۋىندا تۇرعانداردىڭ قاتارىندا زينايدا لەونتەۆنا فەدوتوۆانىڭ ەسىمىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى. ول مەملەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى جىلدارىندا سەناتتىڭ زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى بولدى.
بۇل ءتىزىمدى ءارى قاراي جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. قازاقستان سەناتورلارى ءوز تاجىريبەسىمەن, كاسىبيلىگىمەن جانە پاراسات-پايىمىمەن ەلىمىزدىڭ دامىپ, نىعايۋىنا وراسان زور ۇلەس قوستى. ولار وزدەرىنىڭ قاجىر-قايراتىنىڭ ارقاسىندا جوعارى پالاتانى مەملەكەتتىڭ ورنىقتىلىعى مەن داستۇرلەر ساباقتاستىعىنىڭ باستى فاكتورىنا اينالدىردى.
قازاقستاننىڭ جاڭارعان ساياسي كەلبەتىندە سەنات ساياسي تەپە-تەڭدىكتىڭ بەدەلدى تەتىگى, وڭىرلەردىڭ مۇددەسىن قورعايتىن ورتالىق بيلىك ينستيتۋتى جانە زياتكەرلىك ساراپتامالىق ورتا بولىپ قالىپ وتىر.
پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ اتاپ وتكەندەي, سەنات ەلىمىزدە كۇردەلى ءارى تۇراقسىز ساياسي جاعداي بولىپ تۇرعان ساتتە قۇرىلدى, ول مەملەكەت قۇرۋ ىسىندەگى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا تاريحي ميسسيانى وتىز جىلدا ابىرويمەن اتقارىپ شىقتى. جوعارى پالاتا زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنىڭ, باسقا دا نەگىزگى رەفورمالاردىڭ ايرىقشا ماڭىزدى تەتىگى ءارى كەپىلى بولدى.
ءبىر پالاتالى جانە كوپ پارتيالى
پلاتوننان باستاۋ العان جانە «گەوساياسات» تەرمينىنىڭ اۆتورى رۋدولف چەللەن تۇجىرىمداعان «مەملەكەت – ءتىرى اعزا» دەگەن كونە مەتافورا, ەگەر كەڭىستىك اسپەكتىسىن نازارعا الماساق, بارلىق ەلەمەنتتىڭ ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەۋىن تالاپ ەتەتىن, داعدارىسقا دەن قويا وتىرىپ, دامي الاتىن, ىشكى قاجەتتىلىكتەرگە جانە قورشاعان ورتانىڭ جاعدايىنا قاراي وسۋگە, وزگەرۋگە بەيىم ءوزارا بايلانىستى كۇردەلى جۇيەنى بىلدىرەدى. ءوسۋ مەن وزگەرۋ – ءومىر, توقىراۋ مەن توقتاۋ – ءولىم.
وتىز جىل ىشىندە ءبىزدىڭ ءتىرى اعزادا كوپ وزگەرىس بولدى. ءبىز بۇرىنعى مەجەلەردەن اسىپ تۇستىك جانە جاڭا نورمالاردىڭ قالىپتاسۋ ساتىسىندا تۇرمىز. كەيىنگى جىلداردا قازىرگى ءوسۋ داعدارىسىن ەڭسەرۋ ءۇشىن جۇيەلى رەفورمالار جۇرگىزىلىپ جاتقانى بەلگىلى. دەسەك تە, بۇل مەملەكەتتىلىكتىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندەگى داعدارىستان مۇلدەم بولەك. ول كەزدە ماسەلە قاتاڭ دارا باسشىلىق ارقىلى مەملەكەتتىڭ تۇراقتى ءومىر ءسۇرۋ قابىلەتىن ورنىقتى قالىپتاستىرۋمەن بايلانىستى بولعان ەدى. ال جاڭا جاعدايدا بيلىكتى ورتالىقسىزداندىرۋعا دەگەن قوعامدىق سۇرانىس بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن قايتا وي ەلەگىنەن وتكىزۋدى جانە تەڭگەرىم فورمۋلاسىن وزگەرتۋدى تالاپ ەتەدى.
وكىلدى بيلىكتىڭ تۇراقتاندىرۋ فۋنكتسياسى بۇگىندە قوس پالاتانىڭ الەۋەتىن ءبىر پارمەندى كۇشكە جۇمىلدىرىپ, قازاقستان حالقىنىڭ بارلىق الەۋمەتتىك توبىنىڭ پىكىرىن تۇتاس بىلدىرەتىن ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە بىرىكتىرۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل – اتقارۋشى بيلىككە ىقپالدى تەڭگەرىم بولاتىن قادام. حالىق – پارلامەنتتىك رەفورمانىڭ نەگىزىن قالاۋشى. ويتكەنى بۇل جولى وزگەرىستىڭ باستى تاپسىرىس بەرۋشىسى بۇرىنعىداي بيلىك ەمەس, حالىق بولىپ وتىر.
سەبەبى وسى 30 جىلدا حالىقتىڭ تا, قوعامنىڭ دا ورەسى بيىكتەپ, بىرەگەيلىگىمىز نىعايدى, قۇندىلىقتارىمىز, ساياسي مادەنيەتىمىز بەن كوزقاراسىمىز وزگەردى, نارىقتىق وزگەرىستەردەن قورقاتىن بۇرىنعى كەڭەس زامانىنىڭ ادامدارىنان قازاقستان حالقى ەگەمەندىكتىڭ يەسى عانا ەمەس, ساياسي سۋبەكت رەتىندە دە قالىپتاستى.
سونداي حالىق سايلاعان مەملەكەت باسشىسى الەۋمەتتىڭ سۇرانىسىنا ناقتى نازار اۋدارىپ, زاڭ شىعارۋشى بيلىكتىڭ وكىلدىك فۋنكتسياسىن كۇشەيتۋ ارقىلى قايتا فورماتتاۋدى ۇسىندى. پرەزيدەنتىمىز ۇسىنعان جاڭا پارلامەنتتى پارتيالىق قاعيدات بويىنشا قالىپتاستىرۋ يدەياسى وسىدان تۋىنداپ وتىر.
ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولىن يدەالداندىرۋعا نەمەسە ەرەكشە كوتەرمەلەۋگە جول بەرمەي, ءبىز بۇل – وكىلدى دەموكراتيا مەن جالپىعا بىردەي سايلاۋ قۇقىعىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى, ازاماتتاردىڭ بيلىكپەن الەۋمەتتىك كەلىسىمشارتىنىڭ ناقتى جۇمىس ىستەيتىن نىسانى, ونى ۇزاقمەرزىمدى زاڭداستىرۋدىڭ جالعىز مۇمكىن ءادىسى ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك.
بۇل رەتتە, پارتيالىق ورتالىقسىزداندىرۋ تۇرعىسىنان العاندا, پارتيالىق الاڭى ءتيىستى دەڭگەيدە دامىماعان, ءبىر پارتيا ۇستەمدىك ەتەتىن قازاقستان ءۇشىن پروپورتسيونالدى جۇيە ماجوريتارلىق جۇيەگە قاراعاندا قولايلىراق. ديۋۆەرجە زاڭىنا سايكەس ماجوريتارلىق وكىلدىك جۇيەسى جاڭا شاعىن پارتيالاردىڭ پارلامەنتكە ءوتۋ مۇمكىندىگىن كۇرت تومەندەتەدى. ال پروپورتسيونالدى جۇيە كوپ پارتيالىلىققا, ياعني, ەلەكتوراتتىڭ ءتۇرلى توپتارىنىڭ مۇددەسىن بارىنشا كەڭ قامتۋعا ىقپال ەتەدى.
سونىمەن بىرگە قازاقستانداعى پارتيالاردىڭ ساياسي ءرولى رەفورمالار مەن پارتيالىق كەڭىستىكتەگى جاڭا اكتورلاردىڭ پايدا بولۋىنا قاراماستان, تۇتاستاي العاندا ءالى دە تومەن ەكەنى جاسىرىن ەمەس. وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىزدىڭ پارتيالار, «AMANAT» پارتياسىن قوسپاعاندا, سايلاۋارالىق كەزەڭدە گيبەرناتسيا رەجيمىندە بولعانى بەلگىلى. ءتىپتى, ءداستۇرلى ەلەكتورالدىق بەلسەندىلىكتىڭ ءوزى باياۋ قارقىنمەن ەستە قالاتىن.
وكىلدى بيلىكتىڭ بۇكىل الەۋەتىن ءوز قولىنا شوعىرلاندىراتىن ءبىر پالاتالى ىقپالدى پارلامەنتتىڭ پايدا بولۋى جاڭا ساياسي كوشباسشىلاردىڭ امبيتسياسىن وياتۋعا جانە باسەكەگە قابىلەتتى پارتيالىق دەموكراتيانى قالىپتاستىرۋعا كەڭ مۇمكىندىكتەر بەرمەك. ءوز سايلاۋشىلارىنىڭ مۇددەلەرىن قورعايتىن جانە بىرىڭعاي وكىلدى ورگان جۇيەسىنە ەنگىزىلگەن كۇشتى ساياسي پارتيالارسىز ناعىز ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ مۇمكىن ەمەس.
تسيفرلىق دەموكراتيا
مەملەكەت باسىشىسىنىڭ تسيفرلىق ترانسفورماتسيا ارقىلى ماڭىزدى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋعا ارنالعان جولداۋىندا پارلامەنتتىك رەفورما تۋرالى ايتۋى كوپشىلىككە تۇسىنىكسىز بولۋى ابدەن مۇمكىن. الايدا بۇل ەشقانداي كەزدەيسوقتىق ەمەس ەدى. سەبەبى الداعى ۋاقىتتا تىڭ مۇمكىندىكتەرگە جول اشقان جاڭا تەحنولوگيالارمەن ۇيلەستىرمەي وكىلدى بيلىكتى تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋ مۇمكىن ەمەس.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ رەفورمانىڭ وسى تۇسىن اشىپ كورسەتە كەلە, «تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ بۇكىل الەمدە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن وزگەرتەتىنى ءسوزسىز», دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. سوندىقتان ءبىز دە ءداۋىر ترەندىنەن قالماۋدى كوزدەيمىز.
جالپى, قازاقستان بۇل سالاعا بارىنشا تەرەڭ دەن قويىپ وتىر. بۇگىندە جاساندى ينتەللەكتىمەن جۇمىس ىستەمەيتىن بىردە-ءبىر مەملەكەتتىك نەمەسە كۆازيمەملەكەتتىك ورگان جوق. ءتىپتى, «سامۇرىق» داۋىس بەرۋ قۇقىعى بار نەيروجۇيەنى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا قوستى. بىزگە بۇل جات دۇنيە بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. كەيبىر ادامداردا «جي-ءدى پارلامەنت سياقتى ءداستۇرلى جانە كونسەرۆاتيۆتى ينستيتۋتپەن قالاي بايلانىستىرامىز؟ قانشا دەگەنمەن, بۇل جەردە كورپوراتيۆتىك ماسەلەلەر ەمەس, ادام تاعدىرى شەشىلەدى عوي», دەگەن ساۋال دا تۋىنداۋى ورىندى.
الايدا ءبىز كەزىندە وزگەلەردەن بۇرىن ومىرىمىزگە e-government-ءتى ەنگىزگەنىمىزدى ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. شىنى كەرەك, بۇگىندە بۇل باستامانىڭ ءومىرىمىزدى قالاي وزگەرتكەنى جايلى كوپ ويلانا بەرمەيمىز. ال ەگەر بۇرىنعى قالپىمىزعا قايتا ورالاتىن بولساق, ۇلكەن ايىرماشىلىقتى بايقار ەدىك.
ەلەكتروندىق ۇكىمەتتەن ەلەكتروندىق پارلامەنتكە دەيىن ءبىر-اق قادام. ە-parliament-ءتى ازىرلەۋ 2023 جىلى باستالىپ كەتتى. بۇگىندە اتالعان پروتسەستەرگە قاتىستى تۇجىرىمدامالىق تۇسىنىك قالىپتاستى. جۋىردا ونى تولىق كولەمدە تەحنيكالىق تۇرعىدان اپروباتسيادان وتكىزۋگە دايىن بولامىز دەپ ويلايمىن.
بىراق, ارينە, پارلامەنت جاعدايىندا بۇل تەك ادەتكە نەمەسە تازا تەحنيكالىق شەشىمدەرگە قاتىستى ەمەس. قالاي دەسەك تە, ءبىز بۇگىندە ادام فاكتورىنىڭ بۇرمالانعان اسەرىن ەسەلەپ تومەندەتەتىن ماتەماتيكالىق الگوريتمدەردىڭ جانسىز ادالدىعى مەن اشىقتىعىنا نەگىزدەلگەن تسيفرلىق دەموكراتيانىڭ تابالدىرىعىندا تۇرمىز. ارينە, بۇل – تەتىك. سوعان قاراماستان ول شىنايى ءومىردىڭ اجىراماس بولشەگىنە اينالعان, ونى تولىقتىراتىن جانە وزگەرتەتىن ماڭىزعا يە.
قازىر بۇكىل الەمدە پارلامەنتتىك جۇيەلەر ترانسفورماتسيانىڭ جاڭا كەزەڭىن وتكەرىپ جاتىر. بۇل وزگەرىستەر يدەولوگيامەن نەمەسە ساياسي داعدارىسپەن بايلانىستى ەمەس. ول ساياساتتىڭ تابيعاتىن وزگەرتەتىن تەحنولوگيالىق رەۆوليۋتسيانىڭ ساپالى سەرپىلىسىمەن بايلانىستى.
بۇرىن پارلامەنتتىڭ وكىلدىك ەتۋ فۋنكتسياسى بايلانىس جاساۋدىڭ ءداستۇرلى نىساندارىنا نەگىزدەلەتىن. سايلاۋشىلار دەپۋتاتتارعا «اماناتىن» ايتاتىن, ال پارلامەنتاريلەر زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ قابىرعاسىندا ەلەكتوراتتىڭ ءۇنىن جەتكىزىپ, ۇكىمەتتىڭ الدىنا ءتيىستى مىندەتتەر قوياتىن.
بۇگىندە ءبارى وزگەرۋدە. پارلامەنتتىك قىزمەت وتىز جىل بۇرىنعىعا قاراعاندا مۇلدەم باسقا ورتادا ءجۇرىپ جاتىر.
تسيفرلىق ءداۋىر قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى شەكارانى بۇزدى. كەز كەلگەن ادام الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋعا, پىكىرتالاس ۇيىمداستىرۋعا قاتىسا الادى. مينيسترلەر مەن اكىمدەرگە جۇگىنىپ, ءوز ۇستانىمىن تىكەلەي ءارى دەرەۋ ايتۋ مۇمكىندىگىنە يە. قوعامدىق پىكىرتالاس شىنايى ۋاقىت رەجيمىندە ءومىر سۇرەتىن تسيفرلىق كەڭىستىككە ىعىستى.
پارلامەنتارالىق وداقتىڭ «Use cases for AI in parliaments» بايانداماسىندا ايتىلعانداي, تسيفرلىق ارنالار كەرى بايلانىس تەتىگىن كۇرت جەدەلدەتتى, ال الەم پارلامەنتتەرى ستاتيكالىق وكىلدىكتەن «تۇراقتى ديالوگ» مودەلىنە كوشۋدە. قازىردىڭ وزىندە بىرقاتار ەلدە پارلامەنت دەپۋتاتتارى قوعامدىق پىكىردىڭ تسيفرلىق پانەلىن, ساۋالداردى قاداعالاۋ جۇيەسىن جانە تاقىرىپتىق وتىنىشتەردىڭ الگوريتمدىك اناليتيكاسىن قولدانادى.
مۇنىڭ ءبارى پارلامەنتتەردى ءسوزسىز وزگەرتەدى. تسيفرلىق قۇرالدارمەن جۇمىس ىستەي الاتىن دەپۋتات قوعاممەن بۇرىنعىدان اناعۇرلىم تەز, كەڭ جانە تەرەڭ, تىكەلەي ءارى ۇزدىكسىز ديالوگ ورناتا الادى. وكىلدىك ەتۋ جاي عانا قۇقىقتىق مارتەبە ەمەس, ول كوممۋنيكاتيۆتىك قۇزىرەتكە اينالۋدا. ونسىز زاماناۋي ساياساتكەر قوعاممەن بايلانىسىن جوعالتادى.
جاساندى ينتەللەكت – وزگەرىستەردىڭ ەكىنشى جەلىسى.
بۇگىندە اۋقىمدى دەرەكتەر ناقتى ۋاقىت رەجيمىندە زاڭنىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جاساندى ينتەللەكتىسى بار تسيفرلىق جۇيەلەر پايدا بولىپ جاتىر. ولار نورماتيۆتىك اكتىلەردى تالداۋدى اۆتوماتتاندىرۋعا, رەتتەۋ سالدارىن مودەلدەۋگە جانە ولقىلىقتاردى انىقتاپ, تۇزەتۋلەر ۇسىنۋعا قابىلەتتى.
ەلەكتروندى پارلامەنتتەردىڭ جاھاندىق تاجىريبەسىندە جالپىعا ورتاق لوگيكا قاراستىرىلادى. ەندى پارلامەنتتەر وتىرىس زالى عانا بولىپ قالمايدى. ولار دەرەكتەر, تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن ساياسي جاۋاپتىلىق قوسىلعان كۇردەلى ەكوجۇيەگە اينالىپ بارادى. وكىلدىك ەتۋدىڭ ساپاسى دەپۋتاتتىق مانداتتىڭ سانىمەن عانا ولشەنبەيدى. ول قوعامنىڭ سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرۋ جىلدامدىعىمەن, شەشىمدەردىڭ اشىقتىعىمەن, اقپاراتتىڭ قولجەتىمدىلىگىمەن جانە پارلامەنتتىڭ زاڭ فورمۋلاسىنىڭ تىلىندە عانا ەمەس, ازاماتتاردىڭ تىلىندە جۇمىس ىستەۋ قاجەتتىلىگىمەن تارازىلانادى.
الداعى جىلداردا قۋاتتى جاساندى ينتەللەكت پلاتفورمالارىنا يە ءىرى كورپوراتسيالار زاڭعا تاۋەلدى رەتتەۋلەرگە باستاماشى بولاتىنىن, ءتىپتى, دايىن نورماتيۆتىك شەشىمدەر ۇسىنا الاتىنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. بۇل مەملەكەتتىڭ, قوعام مەن تەحنولوگيالىق سەكتوردىڭ ءوزارا بايلانىس ورناتۋىنىڭ جاڭا كەلبەتىن قاجەت ەتەدى.
الداعى ۋاقىتتا پارلامەنتتە جىلدامدىق پەن ساپا, اشىقتىق پەن كاسىبيلىك, ساياسي باسەكەلەستىك پەن تەحنولوگيالىق قۇزىرەتتىلىك بولۋى قاجەت. تسيفرلىق پارلامەنت وسى جاڭا ۇلگىنىڭ نەگىزى بولا الادى.
مەملەكەت باسشىسى دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىندەگى ماڭىزدى ماقساتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە قازاقستاندى الداعى ءۇش جىلدا جاپپاي تسيفرلىق ەلگە اينالدىرۋدى مىندەت ەتىپ بەلگىلەپ بەردى. پرەزيدەنتىمىز اتاپ وتكەندەي, ەلىمىز بولاشاقتا الەمدە قانداي ورىنعا يە بولاتىنى وسىعان بايلانىستى. سوندىقتان جاڭا ءبىرتۇتاس پارلامەنت ءوزىنىڭ قوعامدىق مارتەبەسى جاعىنان تسيفرلىق دەموكراتيانىڭ وزەگى ءارى وزىق ۇلگىسى بولۋعا ءتيىس.
سيپاتى مەن مازمۇنى
پارلامەنتتىك رەفورما – اسا ماڭىزدى وزگەرىستەرگە سەرپىن بەرە الاتىن نەگىزگى جۇيكە ءتۇيىنى. دۇرىس ۇيلەستىرىلگەن جاعدايدا ساياسي كوممۋتاتسيانىڭ بارلىق كۇش-جىگەرى اتالعان تۇيىنگە كەلىپ توعىسادى جانە ءدال وسى جەردەن تارايدى.
بۇل سىرتقى كەلبەتىن عانا وزگەرتۋ دەگەن ءسوز ەمەس. ول – بيلىك عيماراتىنىڭ تىرەك كونسترۋكتسيالارىنىڭ ءبىرىن كۇشەيتۋ, شەشىم قابىلداۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرى قوعامعا تۇسىنىكتى بولاتىن اناعۇرلىم ىقپالدى, اشىق جانە ءتيىمدى جۇيەگە كوشۋ دەگەن ءسوز. بۇل قادام اتقارۋشىلىق بيلىكتى باقىلاۋدىڭ ءتيىمدى, بىراق تەجەمەلەر مەن تەڭگەرىمدەر جۇيەسىن تۇرالاتپايتىن تەتىكتەرىن قامتۋعا ءتيىس.
پارلامەنتتىك رەفورمانىڭ ويداعىداي جۇرگىزىلۋى جاڭا پارلامەنتتىڭ قۋاتتى ساياسي كۇش رەتىندەگى ينستيتۋتسيونالدىق ديزاينىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارىنا بايلانىستى. ارينە, ءبىز وكىلدى بيلىكتىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسى قانداي بولاتىنىن ناقتى بولجاي المايمىز. بىراق الدىمىزدا تۇرعان مىندەتتەردىڭ جالپىعا تۇسىنىكتى لوگيكاسىنا سۇيەنە وتىرىپ, كەيبىر باسىمدىقتاردى بەلگىلەپ الۋىمىزعا بولادى.
بۇل – ءبىرىنشى كەزەكتە, كوميتەتتىك جۇيەنى كۇشەيتۋ. ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە تىڭداۋلاردى, تەرگەۋلەردى جۇرگىزۋ ءۇشىن باستاماشى بولۋ جانە مينيسترلەر مەن اكىمدەردى شاقىرتۋ قۇقىعىنا يە, ۇلكەن وكىلەتتىكتەرى بار مىقتى سالالىق كوميتەتتەر قاجەت. سونداي-اق تۇراقتى سالالىق كەڭسەلەر, اناليتيكالىق جانە زاڭ قىزمەتى دە كەرەك.
ە-parliament تسيفرلىق پلاتفورماسى مىقتى قۇرال بولماق. ول ە-government جانە e-otinish جۇيەلەرىمەن ينتەگراتسيالانۋى دا مۇمكىن. بۇل جۇيە ۇزدىكسىز تالداۋ مەن زاڭ جوبالارىن باسىنان اياعىنا دەيىن جۇرگىزۋگە, مۇددەلەر قاقتىعىسىن, سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن جانە قولدانىستاعى زاڭنامامەن قايشىلىقتاردى ايقىنداۋعا, زاڭ شىعارۋ پروتسەسىن تەرەڭدەتۋگە جانە جەدەلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تسيفرلىق پارلامەنت زاڭ شىعارۋدىڭ بارلىق كەزەڭىندە اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتەدى. سونداي-اق ەلدەگى سۇرانىستىڭ جانە احۋالعا مونيتورينگ جۇرگىزۋدىڭ نەگىزىندە وزەكتى كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرا الادى.
ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ وڭىرلەر پالاتاسى رەتىندە ۇلتتىق دەڭگەيدە ايماقتاردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرەتىن سەنات فۋنكتسيالارىن الماستىرۋ ءۇشىن كومپەنساتورلىق تەتىكتەر قۇرۋدى تالاپ ەتەدى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, مۇنداي تەتىك وڭىرلەردى دامىتۋ جونىندەگى سالالىق كوميتەتتەن باسقا, كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگان فورماتىندا پارلامەنت جانىنداعى وڭىرلەر كەڭەسى بولۋى مۇمكىن. ونىڭ قۇرامىنا پارلامەنت دەپۋتاتتارىمەن بىرگە وڭىرلەردىڭ وكىلدەرى, ناقتىراق ايتقاندا ءماسليحات توراعالارى مەن قوعامدىق ۇيىم باسشىلارى قوسىلا الادى.
بۇل ءماسليحاتتاردىڭ نازاردان تىس, ءوز ورتاسىندا عانا قالىپ قويماۋىنا ىقپال ەتەدى. ولار وكىلدى بيلىكتىڭ جاڭا قۇرىلىمىنا ەنىپ, تىكەلەي كەرى بايلانىستى, ياعني حالىق – ءماسليحات – ۇلتتىق پارلامەنت ۆەرتيكالىن قۇرادى.
جوعارى وكىلدى ورگاندى باسەكەگە قابىلەتتى پروپورتسيونالدى نەگىزدە قالىپتاستىرۋ دومينو اسەرىنە الىپ كەلەدى. كوپ پارتيالى پارلامەنت ەلەكتورات مۇددەلەرىن بارىنشا تولىق جانە ءتيىمدى قورعاۋدىڭ العىشارتىن قالىپتاستىرادى. پارتيالار انىق ساياسي وكىلدىگى جوق الەۋمەتتىك توپتاردىڭ شاشىراڭقى مۇددەلەرىن داۋىس جيناۋ ءۇشىن ناقتى باعدارلامالارعا «توپتاستىرۋعا» ءماجبۇر بولادى. ەلەكتوراتتى ۇستاپ قالۋ ءۇشىن پارتيالار تۇراقتى كەرى بايلانىس ارنالارىن: جەرگىلىكتى بولىمشەلەر, قوعامدىق قابىلداۋلار, ۇسىنىستاردى جيناقتاۋ ءۇشىن ونلاين-پلاتفورمالار قۇرادى.
كوپ پارتيالى پارلامەنت باسەكەگە قابىلەتتى زاڭنامالىق ورتانى قامتاماسىز ەتەدى: زاڭ جوبالارى دەباتتار, كواليتسيالىق كەلىسىمدەر مەن ءارتۇرلى يدەولوگيالىق پلاتفورمالار اراسىنداعى ىمىراعا كەلۋ پارتيالىق سۇزگىدەن وتەدى. بۇل قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ ساپاسى مەن زاڭدىلىعىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەتىنى انىق.
كۇشتى پارلامەنتتىك پارتيالار قۇرىلىپ, ولارمەن بىرگە پارتيالىق ەلەكتوراتتىڭ مۇددەلەرى تۇرعىسىنان بەلسەندى زاڭ شىعارۋ باستاماسى پايدا بولادى. پارلامەنت باسەكەگە قابىلەتتى ساياسي ديسكۋسسيالارعا ارنالعان الاڭ رەتىندە قالىپتاسادى. وسىلايشا, پارلامەنتتىك دەباتتار قازاقستاننىڭ بولاشاعىنا قاتىستى دەر كەزىندە ءارتۇرلى كوزقاراستار توعىساتىن ەلدىڭ باستى ساياسي ارەناسىنا اينالماق.
ارينە, مۇنىڭ ءبارى ۋاقىتتى, ساياسي ەرىك-جىگەردى, پارتيالاردىڭ شىڭدالۋىن, ولاردىڭ ىمىراعا جانە قوعامدىق كونسەنسۋسقا كەلۋگە دايىندىعى مەن سايلاۋشىلاردىڭ سانالى بەلسەندىلىگىن تالاپ ەتەدى. بىراق ناتيجە وسى جولداعى ەسەلى ەڭبەكتى اقتايتىنى ءسوزسىز. قازاقستاندا ناقتى كوپ پارتيالى پارلامەنت قۇرۋ جاڭا ساياسي كەڭىستىككە جول اشادى. ول – بارلىق الەۋمەتتىك توپتىڭ وكىلدىك ەتۋىنە كەپىلدىك ۇسىنا وتىرىپ, بيلىك تومەننەن جوعارىعا قاراي بەرىلەتىن تۇراقتى, ينكليۋزيۆتى جانە جاۋاپتى ساياسي جۇيە قۇرىلادى دەگەن ءسوز.
بولاشاققا باستار جول
جالپى, جاڭا مودەل قازاقستانداعى پارلامەنتاريزمنىڭ فيلوسوفياسىن وزگەرتەدى. بۇدان بىلاي پارلامەنت زاڭ شىعارۋ ورگانى عانا بولىپ قالا المايدى. ول ادامداردىڭ ۇنىنە قۇلاق اساتىن, قوعامنىڭ سۇرانىستارىن تۇسىنەتىن جانە مەملەكەتتىك دامۋدىڭ تىڭ باعىتتارىن قالىپتاستىراتىن قوعامدىق ديالوگتىڭ وزەگىنە اينالۋى كەرەك. ءححى عاسىردىڭ كاسىبي پارلامەنتى كوپ پارتيالى, جيناقى, جوعارى تەحنولوگيالىق جانە قوعامنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن بىتە قايناسقان پارلامەنت بولۋعا ءتيىس.
قازىر بۇكىل الەم ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ باعدارى, باسقارۋ لوگيكاسى, ازاماتتاردىڭ قاتىسۋ تەتىكتەرى وزگەرگەن داۋىرگە قادام باسىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەلىمىز دە وسى پروتسەستەن شەت قالمايتىنى تۇسىنىكتى. جاڭا كەزەڭدە جاڭارعان پارلامەنت بيلىكتىڭ بارلىق تارماعىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ورتالىق تىرەك بولۋى قاجەت. وسى جەردە ساياسي جۇيەنىڭ باستى مىندەتتەرى تۇجىرىمدالىپ, ابستراكتىلى ەمەس, كەرىسىنشە, ادامداردىڭ سۇرانىستارى مەن ۇمىتتەرىنە نەگىزدەلگەن, ناقتى, تۇسىنىكتى ورنىقتى دامۋدىڭ كۇن ءتارتىبى قالىپتاسادى.
سوندىقتان پارلامەنتتىك رەفورما, ەڭ الدىمەن, ءبىزدىڭ شىنايى قۇندىلىقتارىمىزدى دارىپتەۋ تەتىگى ەكەنىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءجون.
شىن مانىندە, ىقپالدى پارلامەنت تاۋەلسىزدىك پەن ەگەمەندىكتىڭ تىرەگىنە اينالادى. ال كوپ پارتيالى جۇيە – ساياسي باسەكەلەستىك پەن ادىلەتتىلىكتىڭ كەپىلى. بيلىك ىشىندەگى ورنىقتى تەڭگەرىم تۇراقتىلىق پەن دامۋعا جول اشادى. تەپە-تەڭدىك جۇيەسىنىڭ جاڭا ۇلگىسى سىبايلاس جەمقورلىق پەن نەپوتيزمنىڭ جولىنا توسقاۋىل بولادى. سونداي-اق ادام قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىنا جانە ەلدىڭ دەموكراتيالىق دامۋىنا كەپىلدىك بەرەدى. مۇنىڭ ءبارى – ءار ادامنىڭ باقۋاتتى ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى قادامدار.
وسى قۇندىلىقتاردى قازاقستاندىق ارمان دەپ اتاساق, ارتىق بولا قويماس. پارلامەنتتىك رەفورما – سوعان جەتەلەيتىن جول كارتاسى. كوز الدىمىزدا ەرتەڭگى كۇننىڭ ارايلى تاڭى اتىپ كەلەدى. ءبىرتۇتاس مىقتى پارلامەنت – سول جارقىن بولاشاققا قاراي جاسالعان نىق قادام. ارماندى اقيقاتقا اينالدىرۋ جولىنداعى باتىل قادام.
ماۋلەن اشىمباەۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى
