كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
بىراق دويل بارىنەن شارشادى. شىندىعىندا ول مەديتسينا سالاسىندا ءبىلىم العان دارىگەر بولاتىن. قالامگەر قىم-قۋىت وقيعالار تىزبەگىن باياندايتىن دەتەكتيۆ اڭگىمەلەرىمەن ەمەس, تاريحي روماندارىمەن ادەبيەت الەمىندە ءوز ەسىمىن قالدىرعىسى كەلگەن ەدى. سوندىقتان ول «The Final Problem» (سوڭعى ماسەلە) اڭگىمەسىندە ۇلى دەتەكتيۆتى ولتىرەدى. شىعارمادا كەيىپكەر حولمس ءوز قارسىلاسى پروفەسسور موريارتيمەن شۆەيتسارياداعى ايگىلى رەيحەنباح سارقىراماسىنىڭ ۇستىندە ارپالىسادى. اقىرىندا ەكەۋى دە قۇزعا قۇلاپ, بىرگە جوعالدى.
كەيىپكەرىنەن «قۇتىلعان» كونان دويل اناسىنا جازعان حاتىندا «ەسكى كەيىپكەرىنەن شارشاعانىن» ايتىپ, ەندى باسقا باعىتقا بەت بۇرعىسى كەلەتىنىن جازادى. الايدا اناسى وعان «رايىڭنان قايت, بۇل دۇرىس تاڭداۋ ەمەس» دەگەن وتىنىشپەن حات قايتارادى. ابدەن قالجىراعان جازۋشى ءوز تاڭداۋىن وزگەرتپەدى. اناسىن دا تىڭدامادى.
ءسويتىپ قوعامدا بۇرىن-سوڭدى بولماعان دۇربەلەڭ ورىن الدى. دۇنيەنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى وقىرماندار حولمستىڭ ءولىمىن كادىمگى شىنايى ادام ءولىمى رەتىندە قابىلدادى. از عانا ۋاقىتتا اتى اسپانداپ تۇرعان «The Strand Magazine» جۋرنالى 20 000-نان استام جازىلۋشىسىنان ايىرىلدى. كوپ وتپەي دويلگە جان-جاقتان اشۋلى حاتتار لەگى جاۋىپ جاتتى. ءبىر وقىرمان ايەل ءتىپتى حاتىن ء«سىز حايۋانسىز!» دەگەن سوزبەن باستايدى. بۇنىمەن قويماي لوندون كوشەلەرىندە وقىرماندار جينالىپ قارا ءتۇستى شۇبەرەك بايلاپ, قارالى كۇي كەشەدى. گازەتتەر حولمس ءۇشىن بەيىت تاستارىنىڭ سۋرەتتەرىن جاريالادى, ال سىنشىلار ءدويلدىڭ شەشىمىن «ادەبي قىلمىس» دەپ باعالايدى.
وسىلايشا, تاريحتا تۇڭعىش رەت ويدان شىعارىلعان كەيىپكەردىڭ ء«ولىمى» جالپى حالىقتىق نارازىلىق تۋعىزدى. حولمس ەندى جاي روماننىڭ كەيىپكەرى ەمەس, مادەني قۇبىلىسقا اينالىپ شىعا كەلدى. بىراق ءدويلدىڭ جۇرەگى تاس ەكەن, ول ءوزى «ولتىرگەن» كەيىپكەرىن قايتا تىرىلتۋدەن ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتتى. ءسويتىپ, توعىز جىل بويى شەرلوك حولمس ء«ولى» كۇيىندە قالا بەردى.
ارادا اتتاي جەلىپ تالاي جىلدار وتسە دە, وقىرمانداردىڭ شەرلوك حولمسقا دەگەن ماحابباتى باسىلار ەمەس, كەرىسىنشە كۇشەيە ءتۇستى. قارجىلىق قيىندىقتار مەن باسپاگەردىڭ ءوتىنىشى ءدويلدى اقىرى رايىنان قايتاردى. 1901 جىلى ول «باسكەرۆيلدىڭ ءيتى» اتتى جاڭا شىعارماسىن جاريالادى. بۇل تۋىندىداعى وقيعا حولمستىڭ ولىمىنەن بۇرىن بولعان دەپ كورسەتىلدى. كىتاپ باسپادان شىققان بەتى قوعامدا ۇلكەن ءدۇمپۋ تۋدىردى, بىراق حولمستى «جوقتاعان» وقىرماندارعا بۇل دا جەتكىلىكسىز ەدى. ولار ءوز دەتەكتيۆتەرىن ءتىرى كورگىسى كەلدى.
اقىرى, 1903 جىلى دويل وقىرماندارىنىڭ ىعىنا جىعىلۋعا ءماجبۇر بولدى. ول «The Adventure of the Empty House» (ەلەس ۇيدەگى وقيعا) اتتى اڭگىمەسىندە حولمستىڭ رەيحەنباح سارقىراماسىندا ءولىمىن قولدان ۇيىمداستىرعانىن, ال ءوزى جىلدار بويى جاسىرىن ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەنىن مالىمدەدى. وسىلايشا, الدەقاشان «ولگەن» حولمس اراعا سان جىل سالىپ, وقىرماندارىنىڭ نازارىنا سالتاناتتى كۇيدە ورالدى. حولمس قايتادان الەمنىڭ سۇيىكتى دەتەكتيۆىنە اينالدى, ال ونىڭ اۆتورىنىڭ ءومىرى ءبىر سىدىرعى جاعدايدا وتە بەردى.
ءوزى ويدان قۇراستىرعان كەيىپكەرى حولمستى ءولتىرۋ ارقىلى كونان دويل ماڭىزدى ءبىر شىندىقتى تۇسىنگەندەي بولدى. كەيدە كەيىپكەرلەر ءوز اۆتورىنا ەمەس, وقىرمانعا تيەسىلى بولادى ەكەن. مۇنى حولمستىڭ ولىمىنە قارسى قوعامدى شۋلاتقان قوزعالىس دالەلدەي الدى. وقىرماننىڭ كوڭىلىنەن شىققان حولمس شىندىعىندا قاعاز بەن سيانىڭ قوسىندىسىمەن شىققان بەينە ەمەس, وقىرمانداردىڭ جۇرەگىندەگى ماڭگىلىك قاھارمان ەدى.
وسىلايشا, ءوز جاراتۋشىسىنىڭ ەركىنە قارسى شەرلوك حولمس ءومىر سۇرە بەردى. بۇل – ادەبيەت تاريحىنداعى ەڭ ايگىلى «قايتا ءتىرىلۋ» وقيعاسى شىعار. ءبىز بۇل وقيعادان نە تۇيەمىز؟ وسى ءبىر وقيعا وسىدان 132 جىل بۇرىنعى اعىلشىن قوعامىنىڭ, كىتاپتى جۇرەكپەن سۇيگەن وقىرمانداردىڭ قانداي جوعارى دەڭگەيدە بولعانىن كورسەتەدى. ال ءبىز قازىردىڭ وزىندە وسىنداي دەڭگەيگە جەتە الدىق پا دەگەن سۇراق مازالايدى. شىنىن ايتساق, ومىردە بولماعان كەيىپكەردى «جوقتاعان» لوندون جۇرتشىلىعىنىڭ بۇل ءىس-ارەكەتىنە سۇيىنبەي تۇرا الماسپىز. ال ءبىز شە؟ ءتىرى تۇلعالار مەن قولدا بار بايلىقتىڭ, ۇلتتىق قاسيەتتىڭ قادىرىنە جەتە الماي جۇرگەن جوقپىز با؟
