جالپى, 1925–1929 جىل ارالىعىندا قالانىڭ قاربالاسقا تولى بولعانى بايقالادى. وسى كەزەڭدى زەرتتەپ جۇرگەن تاريحشىلار ءار كۇنى ءماجىلىس ءوتىپ, حاتتامالار ءتىزىلىپ وتىرعانىن ايتادى. وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ عالىم-حاتشىسى اسحات سايلاۋ ورتالىق ارحيۆتەن الىنعان سونداي قۇجاتتار كوشىرمەسىنىڭ بىرنەشەۋىن كورسەتتى. سارعايعان پاراقتاردان 1937 جىلدىڭ وقپانىنا جۇتىلعان سول الاش زيالىلارىنىڭ تىنىمسىز ەڭبەگىن, «ەلگە بولسىن» دەگەن ەلگەزەك نيەتتى بايقايسىز.
سونىمەن, 1926 جىلى 13 قاڭتاردا مەملەكەتتىك ۇلت تەاترىنىڭ شىمىلدىعى قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «التىن ساقينا» پەساسىمەن ءتۇرىلدى. وسى ءىستى ۇيىمداستىرعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى مەن تەاتردىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى دىنشە ءادىل ۇلىنىڭ باستاماسى قازاق ءۇشىن تاڭسىق ونەردىڭ ءورىس الۋىنا جول اشتى. تەاتر تۋىنىڭ تىكتەلىپ, كورەرمەندەر جاڭا ونەرگە بوي ۇيرەتۋى ءۇشىن سول تۇستاعى ساياسي-الەۋمەتتىك, تۇرمىستىق جاعدايلاردى ارقاۋ ەتكەن پەسا جازعان قالامگەرلەر ەڭبەگىن دە ۇمىتپاعان ءجون.
ەندىگى ءبىر ماسەلە – مەملەكەتتىك تەاتردىڭ تۇڭعىش قويىلىمى توڭىرەگىندەگى جاڭساقتىق. «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ قاڭتار ايىنداعى بىرنەشە نومىرىندە تەاترداعى العاشقى قويىلىم حابارلاندىرۋى باسىلادى. وندا ۇلت رۋحانياتى تاريحىنداعى ۇلكەن ءبىر بەلەستىڭ العاشقى باسپالداعى – قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «التىن ساقيناسىمەن» باستالاتىنى تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ تۇر. تاريحي وقيعادان كەيىن سماعۇل سادۋاقاس ۇلى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنە العاشقى قويىلىم تۋرالى جازعان ماقالالارىنان دا, زاماننىڭ بەتى بەرى قاراعاندا جارىققا شىعا باستاعان ەستەلىكتەردەن دە تەاتردى رەسمي تۇردە اشقان قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «التىن ساقيناسى» ەكەنىن كورەمىز. بىراق سول تۇستاعى بيلىكتىڭ وتىزىنشى جىلدارى باستالعان ساياسي-قۋعىن سۇرگىن توپالاڭىندا جازىقسىز جالالى بولعان سماعۇل, قوشكە, دىنشەلەردىڭ ەسىمىن تۇمشالاعىسى كەلگەن ارەكەتى سالدارىنان العاشقى رەسمي قويىلىم ەسەبىندە مۇحتار اۋەزۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەگى» اتالىپ, جاڭساقتىققا جول اشىپ بەردى. ال اقيقاتتى العاشقى بولىپ ايتقان بەلگىلى تەاترتانۋشى, پروفەسسور باعىبەك قۇنداقباي ۇلىنىڭ, سول كەزەڭدى جەتە زەرتتەگەن بەلگىلى عالىمدار ءرازيا رۇستەمبەكوۆا, ديحان قامزابەك ۇلى مەن جاس عالىم قايىربەك كەمەڭگەردىڭ وسى بۇرىستىقتى دۇرىستاعانىن ەسكەرەتىندەر از بولىپ تۇر. بىلتىر اقمەشىتتىڭ استانا بولعانىنا 100 جىل تولۋىنا بايلانىستى جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار وسى ماسەلەگە تاعى ءبىر نازار اۋدارتتى. بىراق سول باياعى ۇيرەنگەن ىزدەن اۋىتقىپ, اقيقاتقا اياق باسقىمىز كەلمەي تۇر.
ايتپاقشى, بيىل قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ تۋعانىنا 130 جىل تولادى. جەرگىلىكتى ازاماتتار ۇلت رۋحانياتىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان قايراتكەر ەسىمىن جاڭعىرتۋدى قاپەردە ۇستار دەگەن ءۇمىتىمىز بار. كەيىنگى جىلدارى وڭىردەگى تاريحشىلار مەن ولكەتانۋشىلار تاراپىنان وقتا-تەكتە «وبلىس ورتالىعىندا قىزىلوردانىڭ استانا كەزەڭىندە ەڭبەك ەتكەن الاش قايراتكەرلەرىن ۇلىقتايتىن ورىندار اشىلسا» دەگەن ورىندى تىلەك تە ەستىلىپ قالىپ ءجۇر. بۇعان ءوز جانىمىزدان قوسارىمىز – سول تۇستان نەمەسە قازىرگى وبلىستىق دراما تەاترى اينالاسىنان ۇلت تەاترى باستاۋ العان كۇن مەن العاشقى قويىلىمدى ۇمىتتىرمايتىن ەسكەرتكىش تاقتا ورنالاسسا. سوندا عانا تاريحي دەرەك قالپىنا كەلىپ, جاڭساق مالىمەتتىڭ جولى كەسىلەر مە ەدى؟
استانا بولعان ءتورت جىل داريا جاعالاۋىنداعى شاعىن قالاعا كوپ وزگەرىس اكەلدى. وسى قالادا ۇلت تاريحىنداعى ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداندى. قازاقتىڭ اتىن قايتارعان شاھاردا ۇلت ساناسىنا سىلكىنىس بەرگەن ءىرىلى-ۇساقتى وقيعالار ءوتتى.
1929 جىلى استانا مارتەبەسىن الماتىعا بەرگەن قىزىلوردا تەك توعىز جىلدان كەيىن عانا وبلىس ورتالىعىنا اينالدى.
قىزىلوردا
