مۇنداي قولداۋ جەرگىلىكتى قازاق تەاترىنا ۇزاق جىلدان بەرى جاسالماعان. بۇل قۋانىشتى جايت كوكەيدە كەپتەلىپ تۇرعان ءبىراز ويدىڭ تيەگىن اعىتۋعا تۇرتكى بولىپ وتىر.
بىلتىر وڭىرلىك ايماۋىتوۆ تەاترىنىڭ قايتا جاڭعىرعانىنا 35 جىل تولعان ەدى. بىلە بەرمەيتىندەر قازاق تەاترى 1990 جىلى العاش ەسىگىن اشتى دەپ ويلايدى. دەي تۇرعانمەن 1938 جىلى پاۆلودار سەمەي وبلىسىنان ءبولىنىپ, وبلىس بولىپ ءوز الدىنا جەكە شىققان ۋاقىتتا وڭىردە قازاق تەاترى دا ۇيىمداستىرىلعانى تۋرالى دەرەكتەر بۇگىندە ۇمىت بولىپ بارا جاتىر. العاشقى قازاق تەاترىنىڭ قۇرىلۋىنا پاۆلودار قالاسى مەن بىرنەشە اۋداندا وعان دەيىن دە جۇمىس ىستەپ تۇرعان تەاتر ونەرى ۇيىرمەلەرى نەگىز بولعان. بىلەتىندەر بۇل ۇيىرمەلەردىڭ اشىلۋىنا جۇمات ءشانيننىڭ ءوزى باستاماشى بولعان دەيدى. ال وبلىستىق تەاتردىڭ العاشقى رەجيسسەرى – قادىر حامزين. ونەر تۇلعاسى بۇل جايىندا ءوزىنىڭ كىتابىندا دا جازىپ كەتكەن. وبلىستاعى تۇڭعىش قازاق تەاترى شىمىلدىعىن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ايمان-شولپان» سپەكتاكلىمەن اشادى. شىعارماشىلىق ۇجىم سوعىس جىلدارىنا دەيىن تابىستى قىزمەت ەتىپ, كورەرمەندەرگە كوپتەگەن قويىلىم تارتۋ ەتكەن. الايدا سوعىس ۋاقىتى ۇيىم جۇمىسىن تۇرالاتىپ, كەيىننەن ونىڭ قازاق-ورىس تەاترى بولىپ قايتا قۇرىلۋىنا الىپ كەلەدى. سول كەزدەگى باسشىلاردىڭ كوزقاراسى دۇرىس بولمادى ما ەكەن, 50-جىلدارى ورىس-قازاق تەاترىنىڭ قازاق ترۋپپاسى تاراتىلىپ, ونىڭ نەگىزگى قۇرامى لەبياجى اۋداندىق (قازىرگى اققۋلى اۋدانى) حالىق تەاترىنا اۋىستىرىلادى. ال 1990 جىلى بەلسەندى ازاماتتاردىڭ باس قوسۋىمەن كەرەكۋلىك
تەاتر قايتا تۇلەپ, وبلىستىق تەاتر رەتىندە قۇرىلعان.
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى مۇحيت وماروۆ – جۇسىپبەك تەاترىنىڭ قۇرىلۋىنا نەگىز بولعانداردىڭ ءبىرى. اقساقالدىڭ سوزىنشە, جەرگىلىكتى قازاق تەاترىنىڭ تاريحى ارىدەن باستالادى.
«1990 جىلى وبلىستىق قازاق تەاترىن قۇرعان ۋاقىتتا ءبىز تەاتردى جاڭادان اشتىق دەپ اعات ويلاپپىز. وڭىرلىك قازاق تەاترى شامامەن 1938–1945 جىلدار ارالىعىندا جۇمىس ىستەپ, كەيىن ونىڭ ورنىنا ورىس تەاترىن قۇرىپ, تاراتىپ جىبەرگەن. بۇل قياناتتان تەاتر جۇمىسى 50 جىلدان استام توقتاپ قالادى. 2025 جىلى ايماۋىتوۆ تەاترىنىڭ قۇرىلعانىنا 35 جىل تولدى دەلىندى. بىراق ءبىز تاريحتى سول 1938 جىلدان بەرى تارقاتۋىمىز كەرەك. 1990 جىلى مەن وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنا باسشى بولىپ كەلگەندە «قازاق تەاترى بولۋى كەرەك» دەگەن يدەيا كوتەردىك. تەاتر ەسىگىن ايقارا اشقان ۋاقىتتا كورەرمەندەر ۇزبەي كەلە باستادى. سول تۇستا رۋحانياتقا شولدەپ وتىرعان ەلدى كوردىك. اۋەل باستا اكتەرلىك قۇرامدى قالىپتاستىرۋدا قيىندىقتار بولعانى راس. قازىرگى جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىنىڭ سول تۇستاعى باسشىسى اشىربەك سىعاي كوپ قولداۋ كورسەتىپ, ەكى جىل قاتارىنان تۇلەكتەرىن بىزگە اتتاندىردى», دەپ ەسكە الدى تەاتردىڭ العاشقى جىلدارىن مۇحيت وماروۆ.
العاشقى رەجيسسەرى (1990 جىلى قايتا اشىلعاندا) ەرسايىن تاپەنوۆپەن بىرگە پاۆلودارداعى تەاتر ونەرىنىڭ باستاۋىندا مۇحتارحان ماناپ, سەيىتجان جانە روزا تاجىباەۆتار, سانسىزباي بەكبولاتوۆ پەن امانگەلدى جۇكە, تالجىبەك اتامبەك, بەيبىت ءشانىم, وزگە دە تانىمال اكتەرلەر تۇردى. ءبىر قىزىعى سول تۇستا پاۆلودار وبلىسى تەاتر اكتەرلەرىن قولداۋدان رەسپۋبليكادا الدىڭعى ورىنعا شىعىپتى. اكتەرلەر مەن قىزمەتكەرلەردىڭ باس-باسىنا ءۇي بەرگەن. وبلىس باسشىلىعى ءبىر مەزەتتە 16 پاتەردى اكتەرلەر يگىلىگىنە تاپسىرعان. ودان سوڭ بۇل ىسكە وڭىردەگى مەكەمەلەر, ءىرى زاۋىتتار, كاسىپورىندار قوسىلىپ, ارقايسىسى ءبىر-ءبىر باسپانادان تەاترعا تارتۋ ەتكەن. بارا-بارا مادەنيەت سالاسىنىڭ باسشىلارى تەاتر قىزمەتكەرلەرىن سوعىممەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە دە جاۋاپتانعان. قاجەتتىنىڭ ءبارىن تاۋىپ بەرىپ, اكتەرلەردى قارىق قىلىپ وتىرعان. مۇنداي قولداۋ, كەڭشىلىك ورتا اكتەرلەردى جىگەرلەندىرمەي قويسىن با, از عانا ۋاقىتتا تەاتردىڭ تاسى ورگە دومالاپ, اتى الىسقا تاراي باستادى. ال وبلىستاعى ونەر ۇجىمىنا جاسالىپ جاتقان الەۋمەتتىك وڭ ىستەر رەسپۋبليكادا ۇلگى رەتىندە ءجيى ايتىلىپ, ءباسپاسوز بەتتەرىندە جازىلادى.
القيسسا, اڭگىمەنىڭ باسىنا قايتا ورالساق. ايماۋىتوۆ تەاترىنىڭ 90 جىلعا جۋىق تاريحى بار ەكەنىن ەسكەرگەن وبلىس باسشىلىعى بىلتىر ۇجىمنىڭ 35 جىلدىق مەرەكەسىن اتاپ ءوتۋدى دۇرىس شەشىم دەپ قابىلدامادى. بۇل ءارى-بەرىدەن سوڭ قازاق تەاترىنىڭ ەكى ارادا ءۇزىلىپ قالعان باي تاريحىن مويىنداماۋ بولىپ شىعار ەدى. سوندىقتان جەرگىلىكتى زيالى قاۋىمعا, ونەر زەرتتەۋشىلەرىنە تەاتر تاريحىن قايتا قاراپ, شاڭ باسىپ جاتقان ارحيۆ قۇجاتتارىنا تاعى ءبىر مارتە ءۇڭىلۋ جۇكتەلدى. سەبەبى كەيبىر ونەرتانۋشىلاردىڭ پايىمىنشا, ايماۋىتوۆ تەاترىنىڭ تاريحى 1938 جىلدان ءارى باستالۋى دا عاجاپ ەمەس. ال 50-جىلدارى ۇيىم تاراتىلعاندا ونىڭ ءىزىن باسقان اۋداندىق قازاق تەاترلارى وبلىستىق قازاق تەاترىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى – تاريحىن قايتا جالعاستىرۋشىلار بولىپ تابىلاتىنى انىق. ەندەشە, كەلەشەكتە وڭىرلىك قاراشاڭىراقتىڭ عاسىرلىق تاريحىن تويلاپ جاتساق, تاڭعالمايمىز.
وسىلايشا, 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى اسايىن بايحانوۆ جۇسىپبەك تەاترىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ ماقساتىندا ۇيىمعا 3 قىزمەتتىك پاتەردى تارتۋ ەتتى. سونداي-اق ۇجىمنىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا جانە مادەني جوبالاردى دامىتۋعا قولداۋ رەتىندە 50 ملن تەڭگە كولەمىندە قارجى ءبولدى.
قىزمەتتىك پاتەرلەر تەاتر ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى جاڭالىق بولىپ وتىر. سەبەبى سوڭعى رەت تەاتردىڭ قىزمەتكەرى 1997 جىلى باسپانالى بولىپتى. سودان بەرى مۇنداي قولداۋ بولماعان. بىردەن ايتايىق, وسىنداي كەلەڭسىزدىك سالدارى ما, وڭىردەگى ىرگەلى قازاق تەاترىندا جاس اكتەرلەردىڭ تۇراقتاماۋى كەيىنگى جىلدارى بەلەڭ الىپ بارادى. بۇعان ەڭ باستى سەبەپ – باسپانانىڭ جوقتىعى. تەاترداعى ءبىر قىزمەتتىك پاتەر مەن 10 ادامعا ارنالعان ءبىر جاتاقحانادان باسقا تۇك بولماي كەلگەن. ۇجىمعا كەلەتىن ماماندارعا ءارى كەتسە جاتاقحانانىڭ ءبىر بولمەسى بۇيىرادى. بولماسا پاتەر جالداپ تۇرۋعا ءماجبۇر. ال جاس مامانداردىڭ قولىنا الاتىن جالاقىسى 120-130 مىڭ تەڭگە كولەمىندە ەكەنىن ەسكەرسەك, پاتەر جالداۋدى ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى. سونىڭ كەسىرىنەن تەاتردىڭ مىقتى مەكتەبىنەن ءتالىم العان اكتەرلەر ءارى كەتسە ءۇش-ءتورت جىلدان سوڭ, جاعدايىن جاساۋعا ۋادە ەتكەن ەلىمىزدىڭ وزگە تەاترلارىنا تايىپ تۇرادى. بىزدەن كەتىپ, ول جاقتا كوپ ۇزاماي باسپانالى بولىپ جاتقان اكتەرلەر از ەمەس.
«وكىنىشكە قاراي, تەاتر قىزمەتكەرلەرىن قولداۋ ءىسى كەيىنگى جىلدارى كىلت ۇزىلگەنى ءبىز سياقتى تەاتر جاناشىرلارىن قاتتى ويلاندىراتىن. بيۋدجەت قاراجاتى تاپشى ەكەنىن, بارلىق اكتەردى باسپانامەن قامتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. بىراق بۇل ءىستى ءبىز جاساعانداي مەتسەناتتار ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرۋعا ابدەن بولار ەدى. ول ءۇشىن وڭىردە «مەتسەناتتار كلۋبىن» قۇرۋدى ۇسىنار ەدىم. ول جالپى مادەنيەت پەن ونەر سالاسى ءۇشىن جاۋاپتى بولسا. قازىرگى ايماۋىتوۆ تەاترىندا جالىندى اكتەرلەر كوپ, الايدا ولار ۇزاق تۇراقتاماي كەتىپ جاتىر. باستى ماسەلە – باسپانا. كەيدە وزگە وبلىستاردىڭ تەاترلارى تۋرالى سۇراستىرامىن عوي. ولار بيزنەس وكىلدەرىن تارتىپ, تەاتردى قولداۋدىڭ ءتۇرلى ايلا-ادىستەرىن ۇيىمداستىرىپ قويعان. جاس مامانداردىڭ ءوزى باسپانامەن قامتىلعان. كەيبىر وبلىستاردا جىل سايىن 600-700 مىڭ تەڭگەدەن گرانت, سىيلىق ۇلەستىرىلەدى. بۇل ماسەلەگە وبلىس باسشىسى اسايىن بايحانوۆتىڭ كوڭىل اۋدارا باستاعانى ءبىزدى قۋانتىپ وتىر, دەيدى مۇحيت وماروۆ.
اقساقال سونداي-اق جەرگىلىكتى تەاتر اكتەرلەرىنە قۇرمەتتى اتاق-ماراپاتتاردىڭ از بەرىلەتىنىن دە ايتادى. ماسەلەن, مەملەكەتتىك مەرەكەلەردە كورشىلەس وڭىرلەردىڭ تەاتر قىزمەتكەرلەرى «پاراسات», «قۇرمەت» وردەندەرىن, «حالىق ءارتىسى», اتاقتارىن الىپ جاتقاندا پاۆلودارلىق تەاتر ۇجىمى تۇكسىز قالعانىن تالاي مارتە كوز كوردى. كەيىنگى جىلدارى حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق تەاترلار فەستيۆالدارىندا ۇنەمى جۇلدە الىپ جۇرگەن ايماۋىتوۆ تەاترى «اكادەميالىق تەاتر» مارتەبەسىن الۋعا ۇمتىلىس تانىتقان سىڭايدا. ال مادەنيەت مەكەمەلەرىنە «اكادەميالىق» مارتەبە بەرۋ تۋرالى قر ۇكىمەتىنىڭ 2015 جىلعى 5 ناۋرىزداعى №85 بۇيرىعىندا «شىعارماشىلىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ كەمىندە 25 پايىزى بۇرىنعى كسرو-نىڭ جانە وزگە دە شەت مەملەكەتتەردىڭ جانە (نەمەسە) مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن ماراپاتتالعان بولۋ كەرەك» دەپ كورسەتىلگەن. جۇسىپبەك تەاترىنداعى بەلدى اكتەرلەردىڭ ايتۋىنشا, ونداي جوعارى ماراپات-اتاقتار بۇل ۇجىمدا از. سەبەبى جىل سايىن وبلىستان رەسپۋبليكاعا جىبەرىلگەن ۇسىنىستار كوبىنە قابىلدانبايدى نەمەسە ول ەلوردادا پاۆلودارلىقتاردىڭ مۇددەسىن قولداپ, قورعايتىن ازاماتتار جوقتىڭ قاسى. تەاتردىڭ ءوز قىزمەتكەرلەرىن ماراپاتتاۋ بويىنشا ۇسىنىستارى جوعارى جاقتان قولداۋ تاپپاي, ىسىرىلا بەرەتىن بولسا, ويعا العان جوبا-جوسپارلارى قۇر قيال بولىپ قالا بەرەتىندەي.
وڭىرلىك مادەنيەت, تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى مەدەت تاۋاسقاننىڭ دەرەگىنشە, ايماۋىتوۆ تەاترىنىڭ 2025 جىلعى بيۋدجەتى 539 ملن تەڭگە بولسا, چەحوۆ اتىنداعى وبلىستىق دراما تەاترىنا 408 ملن تەڭگە بولىنگەن. العاشقى تەاتردا ءبىر جاتاقحانا مەن ءبىر پاتەر (2025 جىل سوڭىنا دەيىن), سوڭعىسىندا ءبىر جاتاقحانا مەن ءۇش پاتەر بار.
قارجىلاندىرۋ كولەمىن سالىستىرۋ ماقساتىندا وزگە وبلىستارداعى تەاترلارعا سۇراۋ سالىپ, مالىمەت الدىق. ماسەلەن, قىزىلوردانىڭ ن.بەكەجانوۆ اتىنداعى وبلىستىق قازاق اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ بىلتىرعى بيۋدجەتى – 788 ملن تەڭگە, قاراعاندىنىڭ س.سەيفۋللين اتىنداعى وبلىستىق اكادەميالىق قازاق دراما تەاترىنىڭ بيۋدجەتى – 1 ملرد 155 ملن تەڭگەنى قۇراسا, قاراعاندى اكادەميالىق مۋزىكالىق كومەديا تەاترى – 1 ملرد 368 ملن تەڭگە, حالىقتار دوستىعى وردەندى ك.ستانيسلاۆسكي اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ورىس دراما تەاترى – 828 ملن تەڭگە, ب.ريموۆا اتىنداعى تالدىقورعان اكادەميالىق دراما تەاترى – 601 ملن تەڭگە (اكادەميالىق مارتەبە 2025 جىلعى جەلتوقساندا بەرىلدى), ن.ءجانتورين اتىنداعى ماڭعىستاۋ وبلىستىق مۋزىكالىق دراما تەاترى 1 ملرد 340 ملن تەڭگە بيۋدجەت قاراجاتىن العان.
قىزىلوردادا 2024 جىلى مادەنيەت سالاسىنا 40 پاتەر تاپسىرىلىپ, ونىڭ 13-ءىن تەاتر اكتەرلەرى يەلەنگەن. ال قاراعاندى, تۇركىستان, جەتىسۋ, ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا اكتەرلەردى باسپانامەن قامتۋعا باسا ءمان بەرىلىپ, مۇنداعى ءار تەاتردا كەمىندە 5-10-نان قىزمەتتىك جانە جالدامالى پاتەرلەر بار.
كوميتەت وكىلدەرى «وبلىستارداعى تەاترلار قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن قالاي كوتەرۋگە بولادى؟» دەگەن ساۋالىمىزعا:
«وڭىرلىك مەملەكەتتىك تەاترلار جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا باعىنىشتى ۇيىمدار بولعاندىقتان جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن, تيىسىنشە قالالىق نەمەسە وبلىستىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلادى. «ازاماتتىق قىزمەتشىلەرگە, مەملەكەتتىك بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن ۇستالاتىن ۇيىمدار قىزمەتكەرلەرىنە, قازىنالىق كاسىپورىندار قىزمەتكەرلەرىنە ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەسى تۋرالى» قر ۇكىمەتىنىڭ 2015 جىلعى 31 جەلتوقسانداعى № 1193 قاۋلىسىنا سايكەس, ءتيىستى جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردىڭ شەشىمى بويىنشا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن ۇيىمدار جۇمىسكەرلەرىنىڭ لاۋازىمدىق ايلىقاقىلارىنا جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن ىنتالاندىرۋ ۇستەمەاقىلارىن بەلگىلەۋ قۇقىعى بەرىلگەن. ال جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن ۇيىمدار قىزمەتكەرلەرىنىڭ لاۋازىمدىق ايلىقاقىلارىنا ىنتالاندىرۋ ۇستەمەاقىلارىن بەلگىلەۋ ءتارتىبى مەن شارتتارىن ءتيىستى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان ايقىندايدى», دەپ جاۋاپ قايتاردى.
ەندەشە بۇل جەردە بارلىق گاپ جەرگىلىكتى جاۋاپتى ورگانداردىڭ بيۋدجەتتى بەلگىلەۋ كەزىندە ونەر مەن رۋحانيات سالاسىنا ءمان بەرمەيتىنىنەن تۋىنداپ وتىر دەپ شامالاۋعا بولاتىن شىعار. وبلىس باسشىلىعىندا, وڭىرلىك ءماسليحاتتا رۋحانياتقا شىن جانى اشيتىن ازاماتتار تابىلماي وتىرعانى وكىنىشتى.
ا.بايحانوۆتىڭ قازاق تەاترىنا جاساعان سىيلىعىنا جارىقتىق جۇسەكەڭنىڭ ارۋاعى ءبىر اۋناپ تۇسكەن شىعار دەپ ويلايمىز. ەندەشە ول ءبىر رەتتىك اكتسيا بولىپ قالماسا ەكەن. ۇيىمنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن ودان ءارى تالداپ, قولداۋدى ۇدەتە تۇسسە, ونەردەگى قاراشاڭىراقتىڭ مۇمكىندىگى كەڭەيىپ, ەكىنشى تىنىسى اشىلاتىنىنا داۋىمىز جوق.
پاۆلودار وبلىسى
