جاڭا ەكونوميكالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ قۇرالى
مەملەكەت باسشىسى ءسوز باسىن اقپاراتتىق كەڭىستىكتەگى جاۋاپكەرشىلىك جانە اعارتۋشىلىق ميسسيادان باستاپ, تسيفرلىق داۋىردەگى گازەت-جۋرنالداردىڭ رولىنە توقتالادى. باسپاسوزگە ازاماتتىق ويدى تەرەڭدەتەتىن, وزەكتى جايتتاردى سالماقتى تالدايتىن ماڭىزدى زياتكەرلىك الاڭ رەتىندە باعا بەرەدى. الىپقاشپاسى كوپ اقپاراتتىق دۇربەلەڭ جاعدايىندا وي سۇزگىسىنەن وتكەن ساراپتامالىق دۇنيەلەردىڭ ماڭىزىنا نازار اۋدارادى. الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ىقپالى كۇشەيگەن كەزەڭدە گازەت-جۋرنالداردىڭ نەگىزگى مىندەتى اقپارات جەتكىزۋمەن عانا شەكتەلمەي, ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتۋ ەكەنى ناقتى جەتكىزىلگەن. بۇل – بۇقارا اراسىندا اقپاراتتى سانالى قابىلداۋ مادەنيەتىن ورنىقتىرىپ, مەملەكەتتىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىككە باسىمدىق بەرىپ وتىرعانىن كورسەتەتىن قادام. اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ وزەگى جالعان اقپاراتقا قارسى ارەكەتتەن گورى, الەۋمەتتىك ورتادا سىني ويلاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدا جاتىر. وسى تۇرعىدان العاندا, پرەزيدەنتتىڭ پىكىرلەرى مەملەكەت پەن كوپشىلىك اراسىنداعى ينتەللەكتۋالدىق بايلانىستى كۇشەيتۋدى كوزدەگەنىن بايقاي الامىز.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى تۇجىرىمدامالىق سۇحباتتا ەكونوميكالىق ءوسىم كورسەتكىشتەرىنە دە باسىمدىق بەرىپ, ولاردى الەۋمەتتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋمەن ءوزارا ساباقتاستىقتا قاراستىرۋدى ۇسىنادى. ەكونوميكانىڭ 6 پايىزدان استام ءوسىمى, ىشكى جالپى ءونىم كولەمىنىڭ 300 ملرد دوللاردان اسۋى – ءسوزسىز جەتىستىك. مەملەكەت باسشىسى بۇل ساندارعا توقمەيىلسۋگە بولمايتىنىن اشىق ايتتى. ينفلياتسيا, تۇتىنۋشىلىق شىعىنداردىڭ ءوسۋى, تۇرعىن ءۇي مەن كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ قىمباتتاۋى الەۋمەتتىك كوڭىل كۇيگە اسەر ەتەتىنى انىق. پرەزيدەنت اتالعان تۇيتكىلدەردى جاسىرماي ايتىپ, باسقارۋدا رەاليستىك كوزقاراسىن كورسەتتى.
وسى رەتتە جۇرتشىلىق اراسىندا قىزۋ تالقىلانعان سالىق رەفورماسى الدىڭعى قاتارعا شىعادى. مەملەكەت باسشىسى جاڭا رەفورمانى بيۋدجەت كىرىسىن ارتتىرۋمەن قاتار, جاڭا ەكونوميكالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ قۇرالى دەپ ءتۇسىندىردى. ەكونوميكالىق مىنەز-ق ۇلىقتى وزگەرتۋگە ارنالعان ورتاق كەلىسىم رەتىندە سيپاتتاپ, سالىق تولەۋدى وتانشىلدىقتىڭ ءبىر كورىنىسىنە اينالدىرۋ يدەياسىن ۇسىندى. «كاسىپكەرلىك ەركىندىك پەن الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك تەڭ جۇرۋگە ءتيىس» دەگەن قاعيدا العا تارتىلدى. سالىقتان جالتارۋ زاڭبۇزۋشىلىقپەن بىرگە, ءوزارا كەلىسىمدى السىرەتەتىن فاكتور ەكەنى ناقتى ايتىلدى. ال ادال سالىق تولەۋ مەملەكەتتىڭ دامۋىنا قوسىلعان تىكەلەي ۇلەس بولماق.
سۇحباتتاعى تاريف ساياساتىنا قاتىستى ويلارى دا كوڭىلگە قونىمدى. ارزان تاريفتەردىڭ شىن مانىندە اۋقاتتى توپتارعا جۇمىس ىستەپ كەلگەنى اششى دا بولسا شىندىق. «كوبىرەك تۇتىنعان – كوبىرەك تولەيدى» قاعيداتى الەۋمەتتىك ادىلدىككە نەگىزدەلگەن. ال الەۋمەتتىك وسال توپتاردى قولداۋ جالپىلاما جەڭىلدىكتەر ارقىلى ەمەس, ناقتى ءارى اتاۋلى كومەك ارقىلى جۇزەگە اسۋى كەرەك. جالپى, ەنەرگەتيكا, جىلۋ جۇيەلەرى, سۋ جانە ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ توزۋى ءدال بۇگىن پايدا بولعان جوق. ماڭىزدىسى – قازىرگى بيلىك وتكەن قاتەلىكتەردى مويىنداپ قانا قويماي, ولاردى تۇزەتۋگە ناقتى قادامدار جاساپ كەلەدى.
زاڭسىز اكتيۆتەردى قايتارۋ ساياسي ناۋقان ەمەس, مەملەكەتتىك قاعيدات ەكەنى دە تولىق كورىندى. مۇنداي قادامدار قوعامداعى ادىلدىك سەزىمىن قالپىنا كەلتىرۋمەن قاتار, مەملەكەتتىڭ بەدەلىن دە ارتتىرادى. قايتارۋ بارىسىن ساياسي شوۋعا اينالدىرماي, ونىڭ ناقتى ناتيجەسىن مەكتەپتەر, اۋرۋحانالار, ينفراقۇرىلىم نىساندارى ارقىلى كورسەتىپ وتىر.
پرەزيدەنتتىڭ جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلىق تەحنولوگيالارعا باسىمدىق بەرۋى – جاھاندىق ۇردىستەرمەن ۇندەس شەشىم. زاماناۋي بەتالىس باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت بولىپ قالۋدىڭ شارتى رەتىندە قاراستىرىلدى.
«Supercomputer» جوبالارى, «AI-Sana» باعدارلاماسى مەن تسيفرلىق ۋنيۆەرسيتەتتەردى دامىتۋ باستامالارى قازاقستاننىڭ ادام كاپيتالىنا جۇيەلى ءارى ۇزاقمەرزىمدى ينۆەستيتسيا سالىپ وتىرعانىن ايعاقتايدى. تىڭ ۇدەرىستە تەحنولوگيانى جاي تۇتىنۋدان گورى, ونى جاساي الاتىن كاسىبي كادرلار دايارلاۋعا باستى باسىمدىق بەرىلەدى.
تۋريستىك الەۋەت جانە جاۋاپكەرشىلىك
ەل ءتۋريزمى كەيىنگى جىلدارى جاڭا سەرپىن الا باستاعانى انىق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل سالاعا تىكەلەي نازار اۋدارىپ, ۇكىمەتكە ناقتى ەسكەرتۋ جاساۋى ورىندى. قازاقستاننىڭ تابيعي مۇمكىندىكتەرى جاعىنان باسەكەلەسى از. تاۋ, دالا, كول, شولەيت ايماقتار, ەكوتۋريزمگە سۇرانىس ارتىپ وتىرعان ۋاقىتتا بۇل وراسان ارتىقشىلىق. ماسەلە سول بايلىقتى ءتيىمدى ءارى ۇقىپتى پايدالانا بىلۋدە. قوناقجايلىق قىزمەتتە جالقاۋلىققا, اشكوزدىككە جانە دورەكىلىككە جول جوق ەكەنى ورىندى ايتىلعان. ساياحاتشىلارعا قىزمەت كورسەتۋ مادەنيەتى ەل تۋرالى العاشقى ءارى ەڭ ەستە قالار اسەر. بۇل جەردە تاياقتىڭ ءبىر ۇشى كاسىبي بىلىكتىلىككە تىرەلەدى. ساياحات يندۋسترياسىنا شىنايى وتانشىل, ءوز ىسىنە جان-تانىمەن بەرىلگەن ماماندار كەرەك.
ەكوتۋريزمدى دامىتۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان جايتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە كەيبىر «ەكو-بەلسەندىلەردىڭ» ارەكەتى سىنعا الىندى. بۇل جەردە ماڭىزدى شەكارانى اجىراتا ءبىلۋ قاجەت: تابيعاتتى قورعاۋ مەن كەز كەلگەن دامۋعا قارسى شىعىپ, اياقتان تارتۋ ءبىر ۇعىم ەمەس. تۋريزم مەن تابيعاتتى قورعاۋ ءبىر-بىرىنە قارسى ەمەس, كەرىسىنشە, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىراتىن قاعيدالار بولسا, يگى.
قوناقجايلىقتى دامىتۋ – ەل ءيميدجىن نىعايتۋ, وڭىرلەردى وركەندەتۋ جانە ۇلتتىق ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ورىندى تەتىگى ەكەنى ۇمىتىلماۋعا ءتيىس.
اقيقاتقا سۇيەنگەن تاريحي سانا
بۇگىنگى قازاقستان ءۇشىن ەڭ وزەكتى ماسەلە – ۇلتتىق سانانىڭ باعىتى مەن دامۋ باعدارىن ايقىنداۋ. تاريحقا كوزقاراس, وتانشىلدىق ۇعىمى, يدەولوگيانىڭ ءرولى, جاستاردىڭ دۇنيەتانىمى جانە مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق تاڭداۋى ءوزارا تىعىز بايلانىستا قامتىلۋى قاجەت. دايەك-دەرەكتەردى بۇرمالاپ, ناقتى قۇجاتتارمەن دالەلدەنبەگەن ادامداردى شامادان تىس دارىپتەۋ ۇلتتىق سانانىڭ دامۋىنان گورى, كەرىسىنشە, ونىڭ السىرەۋىنە الىپ كەلەدى. مۇنداي ءۇردىس ەل ىشىندە جالعان تۇسىنىك قالىپتاستىرىپ, وتكەنگە دەگەن شىنايى كوزقاراستى كومەسكىلەيدى. تاريحتى تالقىلاۋعا قىزىعۋشىلىقتى پايدالانىپ ويدان شىعارىلعان دەرەكتەردى تاراتۋ, وتكەنگە قاتىستى جاۋاپكەرشىلىكتى وزگە جۇرتقا ارتا سالۋ – مەملەكەتشىل ساناعا قايشى ارەكەت. تاريح جۇرتتى ءبىر-بىرىنە قارسى قوياتىن قۇرال ەمەس, كەرىسىنشە, ۇلتتى ۇيىستىراتىن, ورتاق قۇندىلىققا اينالاتىن نەگىز بولۋى كەرەك.
وسى تۇستا اباي ءىلىمى ەرەكشە مانگە يە. ۇلى ويشىل قوعامداعى كەمشىلىكتەردى جاسىرماي ايتىپ, جەكە ادامنان باستاپ, تۇتاس ۇلتتىڭ كەمەلدەنۋ جولىن كورسەتتى. ونىڭ «تولىق ادام» تۇجىرىمى وسى مەزەتتەگى سانالى ورتا قالىپتاستىرۋ يدەياسىمەن تولىق ۇندەس. اباي ەڭبەكقورلىقتى, بىلىمدىلىكتى جانە ادامگەرشىلىكتى ۇلت دامۋىنىڭ باستى تىرەگى دەپ ءبىلدى. سوندىقتان ابايدىڭ «قارا سوزدەرى» بۇگىن دە وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق.
سۇحباتتاعى ەڭ قۇندى تۇجىرىمداردىڭ ءبىرى – پرەزيدەنت ۇسىنعان پاتريوتيزم. ناعىز وتانشىلدىق – ۇران ەمەس, ادال ەڭبەك, كاسىبي پارىز, اينالاڭا ناقتى پايدا كەلتىرۋ.
تاۋەلسىزدىك جولى جانە بولاشاق باعدار
تاۋەلسىزدىكتىڭ 35 جىلى – تاريحي ولشەممەن قىسقا مەرزىم بولعانىمەن, مەملەكەت قالىپتاستىرۋ ءۇشىن اسا كۇردەلى كەزەڭ. وسى جىلداردا قازاقستان ەلەۋلى جەتىستىكتەرگە جەتىپ, حالىقارالىق ارەنادا بەدەلدى مەملەكەتكە اينالدى. ارينە, قاتەلىكتەر دە بولدى, بىراق ولار – دامۋ جولىنداعى تابيعي قۇبىلىس. الداعى جىلدار – جاڭا سىن-قاتەرلەر مەن ۇلكەن مۇمكىندىكتەر ۋاقىتى. جاستاردىڭ تالاپشىلدىعى مەن جوعارى ازاماتتىق ساناسى – ەل بولاشاعىنىڭ باستى كەپىلى. بىراق ارمان مەن ەموتسياعا بەرىلمەي, ناقتى ومىرگە بەيىمدەلۋ, ەڭبەكقورلىق پەن ءتارتىپتى باستى قۇندىلىق ەتۋ – ۋاقىت تالابى.
سونىمەن قاتار «تازا قازاقستان» باستاماسى يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەرەكشە ماڭىزعا يە. تازالىق – تەك ەكولوگيالىق ۇعىم ەمەس, ول رۋحاني, مورالدىق تازالىقتىڭ سيمۆولى. ۇنەمشىلدىك, قايىرىمدىلىق پەن ەرىكتىلىك مادەنيەتى سانالى ادامنىڭ باستى بەلگىلەرى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ 2026 جىلدى «حالىقارالىق ەرىكتىلەر جىلى» دەپ جاريالاۋى وسى باستامانىڭ جاھاندىق دەڭگەيدە مويىندالعانىن كورسەتەدى.
جاۋاپتى مەملەكەت پەن سانالى قوعام – ءبىر-بىرىنەن اجىرامايتىن ۇعىمدار. وسى قۇندىلىقتاردى بەرىك ۇستانعاندار عانا وتكەننەن تاعىلىم الىپ, بولاشاققا سەنىممەن قادام باسا الادى.
قورىتا ايتقاندا, كەلەلى سۇحبات قازاقستاننىڭ دامۋىنداعى جاڭا بەلەسىنىڭ يدەولوگيالىق نەگىزىن ايقىندادى. بۇل بەتبۇرىستىڭ باستى شەشىمى – شىندىقتى مويىنداۋ, جاۋاپكەرشىلىكتى ءبولىسۋ, رەفورمادان قورىقپاۋ. پرەزيدەنتتىڭ باستى ۇستانىمى: پوپۋليزم ەمەس – ناتيجە, يلليۋزيا ەمەس – شىندىق, ۋادە ەمەس – جاۋاپتى مىندەت. قازاقستان الدا كۇردەلى, بىراق ماعىنالى جولدان وتپەك. الايدا بۇل جول توقىراۋدى ەمەس – دامۋدى, يلليۋزيانى ەمەس – شىنايىلىقتى تاڭداۋعا جەتەلەيدى. ەندىگى باستى ماسەلە – وسى رەفورمالاردىڭ كوپشىلىك تاراپىنان دۇرىس ءتۇسىنىلىپ, ورىندالۋىنىڭ ورتاق بورىشقا اينالۋى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, ءبىر ورىندا تۇرىپ قالۋعا ءبىزدىڭ تاريحي مۇمكىندىگىمىز دە, مورالدىق قۇقىعىمىز دا جوق.
جانسەيىت تۇيمەباەۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ باسقارما توراعاسى – رەكتور
