باكۋ سەزى العاش رەت تۇركى حالىقتارىنىڭ كورنەكتى عالىمدارىن, تىلشىلەرىن, ادەبيەتتانۋشىلارىن, تاريحشىلارىن ءبىر الاڭعا جينادى. ماقساتى – عىلىم, ءبىلىم, مادەنيەت سالاسىندا ورتاق دامۋعا جول اشۋ. اتالعان سەزگە ازەربايجان, قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان, تاتارستان, باشقۇرتستان, تۇرىكمەنستان سەكىلدى رەسپۋبليكالاردان, سونداي-اق رەسەي مەن ەۋروپادان كەلگەن عالىمدار قاتىستى. ولاردىڭ قاتارىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ەلدەس ومار ۇلى, حالەل دوسمۇحامەد ۇلى, بەكىر چوبانزادە, الەكساندر سامويلوۆيچ سىندى تۇركىتانۋدىڭ ءىرى تۇلعالارى دا بولدى.
عاسىر ۋاقىت وتكەن سوڭ, بۇل باسقوسۋعا قايىرىلا نازار سالساق, بۇل جيىن تاريحى مەن تاعدىرى ءبىر, «اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس» جاتقان تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلدىك, مادەني جانە عىلىمي ماسەلەلەرىن جۇيەلى تۇردە تالقىلاعان تۇڭعىش ءىرى حالىقارالىق فورۋم رەتىندە تاريحتا قالدى. عالىمداردىڭ دەرەگىنشە, وسى القالى وتىرىستا لاتىن ءالىپبيى جانە تاعدىرلى شەشىمدەر تۋرالى وقىعاندار وي ورتاقتاستىرعان. ايتالىق, سەزدىڭ ەڭ ماڭىزدى تاقىرىپتىڭ ءبىرى – تۇركى تىلدەرىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ ماسەلەسى ەدى. بۇل ماسەلە سول كەزەڭدە تۇركى حالىقتارىنىڭ ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ, عىلىم مەن بىلىمگە جول اشۋ تۇرعىسىنان وڭ قادام بولدى. ناتيجەسىندە, لاتىن ءالىپبيى بىرقاتار تۇركى ەلدەرىندە ۋاقىتشا بولسا دا كەڭ قولدانىسقا ەندى.
الايدا بۇل شەشىمنىڭ ارتىندا ساياسي استار دا جاتقانىن ۋاقىت كورسەتتى. كەيىنىرەك ستاليندىك رەپرەسسيا جىلدارى وسى سەزگە قاتىسقان كوپتەگەن عالىم «ۇلتشىل», «پانتۇركيست» دەگەن ايىپتارمەن قۋعىندالىپ, اتىلدى نەمەسە تۇرمەگە توعىتىلدى. وسى تۇرعىدان العاندا, باكۋ سەزى – عىلىمي ەركىندىك پەن ساياسي قىسىم توعىسقان تراگەديالىق بەلەس تە بولعانى ءشۇباسىز. بۇل سوزىمىزگە ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «بارلىق تۇركى حالىقتارى ءۇشىن ماڭىزى جوعارى بولعان تاريحي سەزگە قازاقستاننىڭ اتىنان احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ءنازىر تورەقۇلوۆ, ەلدەس وماروۆ, ءبىلال سۇلەەۆ قاتىسىپ, ءسوز سويلەگەن. سەزگە بارلىعى 130 دەلەگات قاتىسقان. بىراق وسى ءبىر-ءبىر ەلدىڭ رۋحى مەن تۋىن كوتەرىپ بارعان مارعاسقالاردىڭ ءبارى دەرلىك, ماسكەۋدەن بارعان بارتولد, مالوۆ, اشمارين سەكىلدى ءبىردى-ەكىلى عالىمداردان وزگەسىنىڭ ءبارى دە كەيىن تۇتاس اتىلىپ كەتتى», دەگەن پىكىرى دالەل.
احمەت بايتۇرسىن ۇلى باستاعان قازاق زيالىلارى بۇل جيىندا قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى, تەرمينولوگيا, ءالىپبي, وقۋ-اعارتۋ ماسەلەلەرىن كوتەردى. ولار تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلدىك تامىرىن بۇزباي, ءتىپتى ءوزارا جاقىندىعىن ساقتاي وتىرىپ, ءار ۇلتتىڭ دەربەس دامۋىنا ءمان بەرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. زەردەلەپ كورسەك, بۇل كوزقاراس پەن وسىعان بايلانىستى قادامدار قازاق ءتىل ءبىلىمى مەن ۇلتتىق عىلىمنىڭ قالىپتاسۋ جولىنداعى باتىل ءارى جاۋاپتى شەشىمدەردىڭ ءبىرى ەدى.
شىندىعىندا, باكۋدە وتكەن تۇركىتانۋشىلار جينالىسىنىڭ تاريحي ماڭىزى بۇگىن دە كۇشى جويىلعان جوق. كەرىسىنشە, قازىرگى ۋاقىتتا تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ينتەگراتسياسى, ورتاق مادەني كەڭىستىك, تىلدىك ساباقتاستىق ماسەلەلەرى قايتا كۇن تارتىبىنە شىعىپ كەلەدى. سول ءۇشىن دە بۇگىنگى كۇندە اتالعان باسقوسۋدىڭ يدەيالىق مۇراسى جاڭا قىرىنان باعالانۋدا. تىعىز بايلانىستى ۇستانعان تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى اياسىنداعى عىلىمي ىنتىماقتاستىق, ورتاق ءالىپبي ماسەلەسى, تۇركى الەمىنىڭ گۋمانيتارلىق بايلانىستارى ەسكەرە بىلسەك, سوناۋ 1926 جىلعى باكۋ سەزىندە كوتەرىلگەن ويلارمەن ۇندەس, مۇراتتاس ءھام تىلەكتەس.
سودان بەرى نەشە ءتۇرلى زامان بولدى, تۋىسقان تۇركى حالىقتارى الۋان كەيىپتەگى الماعايىپ ساتتەردى باستان وتكەردى. كىسەنىن اجىراتقىسى كەلمەگەن كسرو-نىڭ تەمىر قۇرساۋىندا دا ولار ءوز مادەنيەتىن, ءتىل-جازۋىن, بولمىس-ءبىتىمىن ساقتاپ قالدى. بۇلتتان شىققان جارىق كۇندەي بولىپ كەلگەن تاۋەلسىزدىك تۇركى حالىقتارىنىڭ باسىن قايتادان ءبىر اراعا توعىستىرۋعا جول اشتى. ەندى مىنە, عاسىر ۋاقىتتان كەيىن سول سەزدىڭ باتىل شەشىمدەرىنە قايتادان باس شۇلعىپ, يلانىپ, قۋاتتاپ وتىرمىز.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءجۇز جىل بۇرىن وتكەن تۇركىتانۋشىلار سەزى – ءبىر عانا عىلىمي جيىن ەمەس, تۇتاس ءداۋىردىڭ ينتەللەكتۋالدىق ايناسى. ول تۇركى حالىقتارىنىڭ ءوز تاعدىرىن عىلىمنىڭ كۇشىمەن بيىك بەلەسكە كوتەرۋگە ۇمتىلعان ءساتىن كورسەتەدى. ارادا اتتاي جەلىپ ءبىر عاسىر وتكەن سوڭ, بۇل تاريحي وقيعا بىزگە عىلىمنىڭ ەركىندىگى, ۇلتتىق مۇددە مەن جاۋاپكەرشىلىك, رۋحاني تۇتاستىق تۋرالى تەرەڭ وي سالادى, سالا بەرەدى دە. ەندەشە, باكۋدەن باستالعان ورتاق ۇنگە بۇگىن دە ءۇن قوسۋعا حاقىلىمىز.
