سۋرەت: inbusiness.kz
اقتاۋ – مادەني استانا
ناقتى مىسالدارعا جۇگىنسەك, بيىل پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا كىرەتىن التى باۋىرلاس ەلدىڭ بارىنە, سونداي-اق ورتالىق ازياداعى تاجىكستانعا ساپارلاپ بارعانىن كورۋگە بولادى. ءتىپتى وزبەكستان مەن تۇرىكمەنستانعا ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ەكى رەتتەن ات باسىن بۇردى. سونداي-اق ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى مەن ازەربايجاننىڭ پرەزيدەنتتەرى دە وسى جىلى ءبىزدىڭ ەلگە كەلىپ قايتتى. ولاردىڭ ىشىندە دە قازاق ەلىنە ەكى مارتەدەن جولى تۇسكەن مەملەكەت باسشىلارى بار. ءتىلى جاقىن, تىلەگى ءبىر كوشباسشىلار تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ ازەربايجاندا وتكەن سامميتىندە, سونداي-اق ءوزارا جۇمىس ساپارلارى مەن «ورتالىق ازيا+» فورماتىنداعى كەزدەسۋلەردە باس قوسىپ, ايماق دامۋىنىڭ اياقالىسى مەن باۋىرلاس مەملەكەتتەردىڭ بولاشاق ارەكەتتەستىگى ماسەلەلەرىن كەڭىنەن تالقىلادى.
تۇركى دۇنيەسىنىڭ تۇتاستانۋى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا وسى جىلى اقتاۋ قالاسىنىڭ «تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى» بولىپ جاريالانۋى الدىمەن اۋىزعا ىلىگەدى. مىڭ بوياۋلى مۇنايلى ولكەنى ءارى ەلىمىزدەگى بىردەن-ءبىر پورتتى شاھاردى مۇنداي بيىك مارتەبەگە لايىق دەپ تانۋ تۋرالى شەشىم بىلتىر تۇرىكمەنستان استاناسى اشعابادتا وتكەن حالىقارالىق تۇركسوي ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ مادەنيەت مينيسترلەرى باس قوسقان 41-كەڭەس وتىرىسىندا قابىلداندى. ايتا كەتسەك, بۇعان دەيىن 2012 جىلى استانا قالاسى مەن 2017 جىلى تۇركىستان قالاسى دا مادەني استانا اتاعىن يەلەنگەنى بەلگىلى.
ۇيىمنىڭ باس حاتشىسى سۇلتان اكىم ۇلى اقتاۋ قالاسىن تاڭداۋداعى باستى ۇستانىم تۋرالى ايتا كەلە: «ماڭعىستاۋ ءوڭىرى – تۇركسوي ۇيىمىنىڭ ماقساتى ءۇشىن وتە قولايلى ايماق. مۇندا كۇللى تۇركى جۇرتىنا ورتاق قاسيەتتى نىساندار بارشىلىق. ءتىپتى بۇل ولكە اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي ىسپەتتى. كەلگەن قوناقتار بوزجىرا, ىبىقتىنىڭ سايى, شەرقالا سىندى ەرەكشە تابيعات تارتۋىن تاماشالايدى. تاريحقا بويلاي بەرسە, سىرشىل مەكەن ماڭعىستاۋ تۋرالى سان مىڭ حيكايا ايتۋعا بولادى. سول سەبەپتى ءبىز قاسيەت تۇنعان قازىنالى ولكەنى الەمگە كەڭىرەك تانىتا ءتۇسۋدى كوزدەپ وتىرمىز. كيەلى مەكەننىڭ ورتالىعىن «تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى» دەپ جاريالاۋداعى ماقسات – وسى», دەگەن بولاتىن.
اتاۋلى جىل اياسىندا اقتاۋ شاھارىندا تۇركى حالىقتارىن جاقىنداستىرۋدى ماقسات تۇتقان وپەرا, بي, ءداستۇرلى ونەر جانە باسقا دا كوپتەگەن بايقاۋ مەن فەستيۆالدار, تۇركى الەمى سۋرەتشىلەرىنىڭ سيمپوزيۋمى, قولونەر شەبەرلەرىنىڭ فەستيۆالى, عىلىمي كونفەرەنتسيالار, كلاسسيكالىق جانە حالىق مۋزىكاسىنىڭ كونتسەرتتەرى, ت.ب. ءىرى حالىقارالىق ءىس-شارالار ءوتتى.
بايىپتى باۋىرلاستىق
3 قازان – تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ ىنتىماقتاستىق كۇنى. بيىل وسىناۋ ايتۋلى مەرەكەدەن كەيىن ىلە-شالا 7 قازاندا ازەربايجاننىڭ گابالا قالاسىندا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى ءحىى ءسامميتىنىڭ ءوتۋى باۋىرلاس ەلدەر ىنتىماقتاستىعىنىڭ جاڭا تاريح پاراعىن اشتى دەسەك بولادى. بۇل جيىندا ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداندى, سونىڭ ىشىندە تۇركى اكادەمياسىنا, تۇركى مادەنيەتى مەن مۇراسى قورىنا تۇرىكمەنستاننىڭ باقىلاۋشى رەتىندە قوسىلۋى, ءوزارا مۇددەلى سالالاردا سىرتقى سەرىكتەستەرمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ يكەمدى نەگىزى رەتىندە «تمۇ +» فورماتىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم جانە تۇركى مادەنيەتىنىڭ حالىقارالىق ۇيىمىن (تۇركسوي) دامىتۋ جانە نىعايتۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر جۇزەگە استى. ۇيىمعا توراعالىق قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنا ءوتىپ, مەملەكەت باسشىلارى گابالا دەكلاراتسياسىن قابىلدادى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جيىن بارىسىندا جاھاندىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسى كۇردەلى كەزەڭدى باستان وتكەرىپ جاتقانىن, قاقتىعىستار مەن شيەلەنىستەر, گەوساياسي تەكەتىرەستەر الەمنىڭ كەز كەلگەن مەملەكەتىنە اسەر ەتەتىن قاۋىپتى ۇردىسكە اينالعانىن ايتا كەلە, وسىنداي الماعايىپ زاماندا 30 جىلدان اسا ۋاقىت شەشىمىن تاپپاعان شيەلەنىسكە قاتىستى ازەربايجان مەن ارمەنيانىڭ بەيبىتشىلىك دەكلاراتسياسىنا قول قويعانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. «بۇل تۇراقتىلىق پەن ەكونوميكالىق ورلەۋگە جول اشاتىن تاريحي مامىلە بولدى. قازىر الەمدەگى گەوساياسي احۋال اسا كۇردەلى, سوندىقتان تۇركى ەلدەرى ورتاق مۇددە جولىندا كۇش جۇمىلدىرۋعا ءتيىس. بۇگىندە جاھان جۇرتى ءبىزدى زور سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرە الاتىن, بەدەلى مىقتى, ىنتىماعى جاراسقان مەملەكەتتەر رەتىندە تانيدى. بىرقاتار ەل ءبىزدىڭ ۇيىمعا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. بۇل رەتتە قازاقستان ىنتىماقتاستىق اياسىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان «تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى +» فورماتىن قۇرۋ يدەياسىن قولدايدى. وسى باستاما ۇيىمنىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىرۋعا جول اشاتىنى ءسوزسىز», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ەلىمىز ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىن اۋعانستان مەن پاكىستان ارقىلى ءۇندى مۇحيتىنا, ازەربايجاندى كاسپي تەڭىزى ارقىلى ەۋروپاعا شىعاتىن وتكەل رەتىندە قاراستىرىپ وتىرعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. وسى ورايدا باۋىرلاس ەلدەر كولىك-لوگيستيكا سالاسىنداعى ارىپتەستىكتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋدىڭ باستى مىندەت ەكەنىنە ءبىراۋىزدان كەلىستى. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ: «ەلدەرىمىز شىعىس پەن باتىستى, وڭتۇستىك پەن سولتۇستىكتى جالعايتىن توعىز جولدىڭ تورابى – ەۋرازيا تورىندە ورنالاسقان. بۇل رەتتە ءبىز تۇركى مەملەكەتتەرىن ورتا ءدالىز بويىنداعى اۋە حابتارى, تەمىرجول بەكەتتەرى جانە تەڭىز پورتتارى ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋعا بەلسەنە اتسالىسۋعا شاقىرامىز. قازىر كولىك-ترانزيت سالاسىن تسيفرلاندىرۋعا قاتىستى جۇمىس قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. وسى ورايدا جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسىن پايدالانۋ ءتيىمدى بولاتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان بەدەلدى ساراپشىلاردى تارتا وتىرىپ, ۇيىم اياسىندا ارنايى تسيفرلىق مونيتورينگ ورتالىعىن قۇرۋ ماسەلەسىن تالقىلاۋدى ۇسىنامىز», دەدى ول.
بۇعان قوسا تۇركى مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ نازارىنان ەنەرگەتيكا, سۋدى بىرلەسە پايدالانۋ سالالارىنداعى ىقپالداستىق, ساۋدا-ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستار دا تىس قالعان جوق. «ازەربايجاننىڭ ايگىلى اقىنى ءارى وسى تاريحي جەردىڭ تۋماسى باحتيار ۆاحابزادەنىڭ «تۇرىكتىڭ تۇرىككە دۇشپاندىق جاساۋعا حاقىسى جوق!» دەگەن وسيەتى بار. ءبىز اعا بۋىننىڭ ۇلاعاتتى سوزدەرىن جادىمىزدا ساقتاپ, تۇركىلەردىڭ ءتۇبى ءبىر تۋىس, بىرلىگى بەكەم باۋىر ەكەنىن بۇكىل الەمگە پاش ەتىپ كەلەمىز», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونداي-اق جيىن بارىسىندا ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اسكەري جانە قورعانىس سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن دا ارتتىرۋ قاجەتتىگىن ەسكە سالدى. «قازىرگى زامانعى گەوساياسي سىن-قاتەرلەر مەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى اياسىندا, اسىرەسە حالىقارالىق قۇقىق نورمالارى مەن قاعيداتتارىنىڭ بۇزىلۋى جاعدايىندا تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىرتۇتاس كۇش ورتالىعى رەتىندە ارەكەت ەتۋى وتە ماڭىزدى», دەگەن ول 2026 جىلى ازەربايجاندا تمۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بىرلەسكەن اسكەري جاتتىعۋلارىن وتكىزۋدى ۇسىندى.
ورتالىق ازيانىڭ ورتاق مۇراتى
ايماقتىق ينتەگراتسيانى جەدەلدەتۋگە باعىتتالعان تاعى ءبىر ىرگەلى جيىن – 16 قاراشادا تاشكەنتتە وتكەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ VII كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋى. بۇل ءىس-شارانىڭ ەرەكشەلىگى – كەڭەس قۇرامىنا ازەربايجان دا قوسىلىپ, ەۋرازيا كىندىگىندەگى تامىرلاس تۇركىلەردىڭ باسىن بىرىكتىرگەن دوستىق ۇياسىنىڭ كەڭەيۋى.
ورتالىق ازيا – كەيىنگى جىلدارى الەمدەگى كوشباسشى مەملەكەتتەردىڭ نازارى كوبىرەك اۋا باستاعان الەۋەتى جوعارى ءوڭىر. باتىس پەن شىعىستىڭ, وڭتۇستىك پەن سولتۇستىكتىڭ توعىسقان تۇسىنداعى ولكەدە 80 ميلليوننان اسا ادام مەكەن ەتەدى. بيىل ءوڭىردىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 500 ملرد دوللاردان اسىپ ءتۇستى. جيىندا وڭىرلىك ىقپالداستىقتىڭ ەكونوميكالىق نەگىزىن كۇشەيتكەن تولايىم تابىستارعا توقتالعان قاسىم-جومارت توقاەۆ: ء«وندىرىس, ەنەرگەتيكا, ماشينا جاساۋ, اگروونەركاسىپ جانە باسقا دا سەكتورلاردا بىرلەسكەن كاسىپورىنداردىڭ سانى كوبەيىپ, اۋقىمدى جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ساۋدا كەدەرگىلەرى بىرتىندەپ جويىلىپ, جاڭا وتكىزۋ بەكەتتەرى اشىلىپ, اۆتو, تەمىرجول ارقىلى بايلانىس جاندانىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە, بىلتىر ءوڭىر ىشىندەگى ساۋدا-ساتتىق كولەمى 11,5 ملرد دوللارعا جەتتى. كورسەتكىشتى 20 ملرد دوللارعا دەيىن جەتكىزۋ ءۇشىن وسى قارقىندى ساقتاۋ قاجەت دەپ ويلايمىن», دەپ ناقتى جەتىستىكتەردى العا تارتتى.
سونداي-اق ول ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ءۇشىن ىشكى تۇيتكىلدەر مەن داۋلاردىڭ شەشىمىن تابۋى ماڭىزدى ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە ەسكە سالدى. اتاپ ايتقاندا, تاجىكستان مەن قىرعىزستان اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارا تۋرالى, سونداي-اق قىرعىزستان, تاجىكستان جانە وزبەكستان شەكارالارىنىڭ ءتۇيىسۋ نۇكتەسى تۋرالى شارتتارعا قولداۋ ءبىلدىرىپ, بۇل مامىلەلەردى ماڭىزدى قادام رەتىندە باعالادى.
جالپى بۇعان قوسا, بيىل 5 تامىزدا تۇرىكمەنستاننىڭ اۆازا قالاسىندا شىمىلدىعىن تۇرگەن تەڭىزگە شىعار جولى جوق دامۋشى ەلدەرگە ارنالعان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ءۇشىنشى كونفەرەنتسياسى اياسىندا, «ورتالىق ازيا +» فورماتىنداعى باسقوسۋلاردا دا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋلەرى وتكەنىن ايتا كەتەيىك. سونىمەن قاتار مينيسترلەر دەڭگەيىندەگى جيىنداردىڭ ءوزى – ءبىر توبە. مۇنىڭ ءبارى باۋىرلاس حالىقتاردىڭ ىنتىماعىن بەكەمدەپ, بولاشاققا بىرگە قادام جاساۋ جوسپارلارىن ايقىندادى. قولعا الىنعان جارقىن باستامالار الداعى جىلى دا جالعاسىن تابا بەرەرى ءسوزسىز.
