قوس ەلدىڭ ءتۋريزمىن تۇلەتەتىن كەلىسىم
ءماجىلىستىڭ قاراۋىنا الدىمەن كورشىلەس قىرعىز ەلىنىڭ ىستىقكول كولى اۋماعىنداعى ەلىمىزدىڭ جۇدەۋ كۇيدە قاراۋسىز تۇرعان ساناتوريلەرى مەن سپورتتىق نىساندارىنىڭ الداعى تاعدىرىن شەشەتىن حالىقارالىق كەلىسىم جوباسى قىزۋ تالقىلاندى. ىستىقكول جاعاسىندا ءبىزدىڭ ەلگە تيەسىلى ءبىر ەمەس, ءتورت كۋرورتتىق-رەكرەاتسيالىق نىسانىمىز بار ەكەن. جەر قىرعىزدىكى بولعانىمەن ونىڭ ۇستىندەگى عيماراتتار ءبىزدىڭ ەلگە تيەسىلى. سوندىقتان داۋ ۇيىرسەك كەلەتىن مۇنداي ورتاق ماسەلە حالىقارالىق كەلىسىم اياسىندا شەشىلەتىنى تۇسىنىكتى. اڭگىمە اۋانىنان ۇققانىمىز, توزىپ بارا جاتقان سول نىسانداردى نە ءبىزدىڭ ەل جۇمىسىن جۇرگىزىپ, پايداسىن كورۋى كەرەك, نە كورشىگە قايتارىپ بەرۋىمىز كەرەك. وسى ءبىر تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ كۇرمەۋىن تارقاتۋعا باعىتتالعان كۇن تارتىبىندەگى ەكى ماسەلە ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى بولعاندىقتان, ەلىمىزدىڭ قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆ ەكى زاڭ جوباسىنا ورتاق بايانداما جاسادى.
قارجى ءمينيسترى تانىستىرعان العاشقى زاڭ جوباسى «2006 جىلعى 4 شىلدەدەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى قىرعىز رەسپۋبليكاسى ىستىقكول وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان كۋرورتتىق-رەكرەاتسيالىق شارۋاشىلىق وبەكتىلەرىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەنشىك قۇقىقتارىن رەتتەۋ تۋرالى كەلىسىمدى جانە 2006 جىلعى 4 شىلدەدەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى قىرعىز رەسپۋبليكاسى ىستىقكول وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان كۋرورتتىق-رەكرەاتسيالىق شارۋاشىلىق وبەكتىلەرىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەنشىك قۇقىقتارىن رەتتەۋ تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭى دەپ اتالادى. اتاۋى قانشالىقتى ۇزاق بولسا, ونداعان جىلدار بويى شەشىلمەي كەلە جاتقان ماسەلەسى دە سونشالىقتى وزەكتى.
ەكىنشىسى – «2009 جىلعى 1 جەلتوقسانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى قىرعىز رەسپۋبليكاسى ىستىقكول وبلىسىنىڭ ىستىقكول اۋدانىنداعى جەر ۋچاسكەلەرىن جالعا بەرۋ تۋرالى شارتتى جانە 2009 جىلعى 1 جەلتوقسانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى قىرعىز رەسپۋبليكاسى ىستىقكول وبلىسىنىڭ ىستىقكول اۋدانىنداعى جەر ۋچاسكەلەرىن جالعا بەرۋ تۋرالى شارتقا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭى.
قوس زاڭ جوباسىن تانىستىرعان م.تاكيەۆ ەش ناتيجە كورسەتپەستەن ۋاقىتى وتكەن الدىڭعى كەلىسىمنىڭ مەرزىمىن تاعى دا بەس جىلعا سوزىپ, نىسانداردى جوندەۋگە كەتەتىن ميللياردتاعان تەڭگە قارجىنىڭ ماسەلەسىن ماقۇلداتىپ الۋعا كەلىپتى. قارجى ءمينيسترى ءوز بايانداماسىندا 4 كۋرورتتىق-ساناتورلىق كەشەنگە قاتىستى حالىقارالىق شارتتار بويىنشا ءبىزدىڭ تاراپتىڭ مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– كەلىسىمشارتقا سايكەس, ءبىزدىڭ تاراپ (قازاقستان تارابى) بۇل نىسانداردى مۇمكىندىگىنشە, جىل بويى جۇمىس ىستەيتىن 3 نەمەسە 4 جۇلدىزدى قوناقۇيلەر دەڭگەيىنە جەتكىزۋ شارالارىن قابىلداۋعا ءتيىس ەدى. سونىمەن قاتار 2022 جىلى ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتتەرى قازاقستان تارابىنىڭ مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ مەرزىمدەرىن ۇزارتۋ جانە ينۆەستورلار تارتۋ مۇمكىندىگى تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزدى. كەزدەسۋ قورىتىندىسى بويىنشا حاتتاما جوبالارىنا «بۇزۋ تۋرالى نورمالاردى» ەنگىزۋگە, «قازاقستان» ءساناتوريىن – 4 جۇلدىزدى, ال «ۋنيۆەرسيتەت» لاگەرى مەن «سامال» دەمالىس ءۇيىن – 3 جۇلدىزدى قوڭاقۇي دەڭگەيىنە جەتكىزۋ, «وليمپ» دەمالىس بازاسىندا سپورتشىلار ءۇشىن رەكونسترۋكتسيالاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بويىنشا مىندەتتەمەلەردى بەلگىلەۋگە كەلىستى. سونداي-اق حاتتامالاردىڭ كۇشىنە ەنۋى ءۇشىن قاجەتتى مەملەكەتىشىلىك راسىمدەردى ورىنداۋ تۋرالى تاراپتار سوڭعى حابارلامالاردى العان كۇننەن باستاپ بەس جىل ىشىندە مىندەتتەمەلەردى ىسكە اسىرۋ مەرزىمى بەلگىلەندى, – دەدى زاڭ جوبالارىن دەپۋتاتتارعا ەگجەي-تەگجەيلى تانىستىرعان قارجى ءمينيسترى.
بىلتىر 4 جەلتوقسان كۇنى ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتتەرى جوعارىدا اتالعان كەلىسىم مەن شارتقا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامالارعا قول قويعان ەكەن. سوناۋ 2006 جىلى جاسالعان حالىقارالىق كەلىسىم ءبىزدىڭ زاڭناما بويىنشا راتيفيكاتسيالاۋعا جاتپاعاندىقتان ەلەۋسىز قالىپ, مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن. وسى كەلىسىم اياسىندا قازاقستان ۇكىمەتى ينۆەستيتسيا سالىپ, ءتورت نىساننىڭ پايداسىن كورۋ كەرەك بولعان. بىراق بايانداماشى ءمادي تاكيەۆ ءتاپ-ءتاۋىر ءىستىڭ اياقسىز قالعانىن قىرعىزستانداعى ساياسي, ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىقتارمەن جانە ءوزىمىزدىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءتيىستى قارجىنىڭ بولىنبەۋىمەن بايلانىستىردى.
جەردى جالعا الۋ مەرزىمى نەگە ۇزارتىلماعان؟
سۇراق-جاۋاپ بولىمىنە جەتكەندە دەپۋتات ماگەررام ماگەرراموۆ وي سالاتىن-اق ماسەلەنى كوتەردى. كەلىسىم جوباسىندا الگى 4 ساناتورلىق-كۋرورتتىق نىسانىمىز ورنالاسقان جەردىڭ جالعا الۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ ماسەلەسى قاراستىرىلماپتى. ياعني 49 جىلدان كەيىن بۇل نىساندارىمىز اۆتوماتتى تۇردە جەرمەن بىرگە قىرعىز تاراپىنا ءوتىپ كەتەدى. دەپۋتات م.ماگەرراموۆ مۇنداي ماسەلە مەملەكەتارالىق اربيتراج تۇيتكىلدەرىن تۋدىرۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتىپ, كەلىسىم پرولانگاتسياسىنىڭ نەلىكتەن قاراستىرىلماعانىن سۇرادى.
دەگەنمەن ءمادي تاكيەۆ 2058 جىلى جەردى جالعا الۋ كەلىسىمى اياقتالعانىمەن نىساندارعا قاتىستى حالىقارالىق كەلىسىم مەرزىمىن ۇزارتۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىن ايتىپ قالدى. سەبەبى قوس تاراپقا ورتاق ماسەلەلەر قاشاندا ۇكىمەتارالىق كەڭەس ارقىلى شەشىلىپ كەلگەن ەكەن.
– 2006 جىلى جاسالعان كەلىسىم اياسىندا ءبىز ەشنارسە جاساعان جوقپىز. 2016 جىلى ۇكىمەتارالىق كەڭەس دەڭگەيىندە ماسەلە كوتەرىلىپ, تەك 2019 جىلى ەكى ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى كەلىسىم مەرزىمىن ۇزارتۋ جونىندە ۇيعارىمعا كەلدى. الايدا ءبىز اراعا بەس جىل سالىپ بارىپ, ياعني 2024 جىلى كەلىسىمگە قول قويدىق. سوندىقتان بۇل – وسىنداي ۇزاق ۇدەرىسكە نەگىزدەلگەن شارۋا, – دەگەن قارجى ءمينيسترى 2058 جىلعا دەيىن بۇل تۇيتكىلدى شەشەمىز دەپ سەندىرگەندەي بولدى.
وسىلايشا, قوس مەملەكەتتىڭ باسشىلارى اراسىنداعى ىنتىماق پەن ىستىق ىقىلاستىڭ ارقاسىندا 2019 جىلى قوس تاراپقا ورتاق حاتتامامەن پايدالانۋ مەرزىمى ۇزارتىلعان كەلىسىم كەشە كەزەكتى مارتە عۇمىرىن ۇزارتتى. ناقتىلاپ ايتساق, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى جالپى وتىرىستا 2006 جىلعى 4 شىلدەدەگى قازاقستان ۇكىمەتى مەن قىرعىزستان ۇكىمەتى اراسىنداعى قىرعىز رەسپۋبليكاسى ىستىقكول وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان كۋرورتتىق-رەكرەاتسيالىق شارۋاشىلىق وبەكتىلەرىنە قازاقستاننىڭ مەنشىك قۇقىقتارىن رەتتەۋ تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭىن قابىلدادى. سونىمەن قاتار سول نىسانداردىڭ جەر ۋچاسكەلەرىن جالعا بەرۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالادى.
ەندى ءبىزدىڭ تاراپ زاڭدى قابىلداپ قويىپ, بۇل كەلىسىمنىڭ دە مەرزىمىن وتكىزىپ الماي, ىستىقكول ماڭىنداعى ءوز نىساندارىن زاماناۋي قوناقۇي دەڭگەيىنە جەتكىزىپ, كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋى كەرەك. ولاي بولماعان جاعدايدا نىساندار ۋاقىتى كەلگەندە كەلىسىمنىڭ شارتتارىنا سايكەس قىرعىزستاننىڭ مەنشىگىنە اينالىپ شىعا كەلەدى. بۇنى زاڭ تالقىلاۋدىڭ سۇراق-جاۋاپ بولىمىندە قارجى ءمينيسترى م.تاكيەۆ راستادى.
سەناتتان كەلگەن تىڭ ۇسىنىستار ماقۇلداندى
سونىمەن قاتار ءماجىلىس قۇرىلىس كودەكسى مەن وعان ىلەسپە قۇجاتقا سەنات ەنگىزگەن تۇزەتۋلەردى ماقۇلدادى. اتالعان ماسەلە بويىنشا بايانداعان دەپۋتات مۇرات ابەنوۆ بۇل زاڭنىڭ پارلامەنتتە 2 جىلعا جۋىق ۋاقىت قارالعانىن ايتتى.
«وتە وزەكتى زاڭناما. بيىل قارالعان ەڭ ماڭىزدى زاڭداردىڭ ءبىرى دەپ ايتۋعا بولادى. سەبەبى بۇنىڭ بۇكىل قوعامعا قاتىسى بار. بۇل زاڭ جان-جاقتى تالقىلاپ, ءارتۇرلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, ۇيىمدارمەن, قاۋىمداستىقتارمەن, بيزنەس وكىلدەرىمەن اقىلداستىق. 2 200-دەن اسا ۇسىنىس بەرىلدى. نەگىزىنەن زاڭنىڭ 60-70 پايىزى وزگەرتىلدى. ەڭ باستى ماقسات رەتىندە الدىمىزدا بۇل زاڭ ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ كەرەك دەگەن قاعيدا تۇردى. قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى, قالانىڭ ادامدارعا ىڭعايلى بولۋى دا كوزدەلدى», دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.
سونىمەن قاتار ول بۇل كودەكستەگى زاڭنامالىق وزگەرىستەر نەگىزىنەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى باعىتتاعى تاپسىرمالارى اياسىندا قولعا الىنعانىن ايتىپ ءوتتى.
وتىرىس بارىسىندا ءماجىلىس سەناتتان جاڭا رەداكتسياداعى جەكەلەگەن باپتاردى ەنگىزۋ ءۇشىن قايتىپ كەلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تسيفرلاندىرۋ, كولىك جانە كاسىپكەرلىك سالاسىندا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىن قابىلدادى. سوىنىمەن قاتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» زاڭعا دا سەنات ۇسىنعان وزگەرتۋلەر ەنگىزىلىپ, ماجىلىستە قايتا قابىلداندى.
وتىرىس سوڭىندا قورىتىندى ءسوز سويلەگەن ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ پالاتانىڭ بيىلعى اتقارعان جۇمىسىن جوعارى باعالاپ, بۇل جىل ساياسي جاعىنان دا, زاڭنامالىق تۇرعىدان دا وقيعالارعا تولى بولعانىن اتاپ ءوتتى.
«جىل باسىندا ەل دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتىن ايقىنداعان, اۋقىمدى ساياسي رەفورمالاردىڭ نەگىزىن قالاعان ماڭىزدى قۇجات – مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاريحي جولداۋىنىڭ ءۇش جىلدىعى اتالىپ ءوتتى. سونداي-اق جىل ەلدىگىمىز ءۇشىن ماڭىزى زور مەرەيتويلارعا تولى بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 30 جىلدىعىن اتاپ وتتىك. ول – تاۋەلسىزدىك پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتىڭ ىرگەتاسىنا اينالعان نەگىزگى زاڭىمىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا دەپۋتاتتاردىڭ باستاماشىلىعىمەن كونستيتۋتسيانىڭ 30 جىلدىعىنا بايلانىستى راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى زاڭ قابىلداندى. ول ىزگىلىكتىڭ سيمۆولىنا اينالدى دەۋگە بولادى. ەلىمىزدەگى 17 مىڭعا جۋىق سوتتالعان ادام وسى راقىمشىلىق تالاپتارىنا ىلىكتى», دەدى ە.قوشانوۆ.
سونداي-اق ول ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان حالقىمىزدىڭ ەرلىگىن ەسكە الۋعا ارنالعان اۋقىمدى ءىس-شارالار وتكەنىنە دە توقتالدى. بۇعان قوسا جۇرتشىلىقپەن تىكەلەي ديالوگ ورناتقان بىرەگەي الاڭ – ۇلتتىق قۇرىلتاي جيىندارى جالعاسىن تاپقانىن اتاپ ءوتتى.
– وسى ورايدا پرەزيدەنتتىڭ بۋرابايدا سويلەگەن ءسوزى باعدارلامالىق سيپاتقا يە بولدى. ول ەلدىڭ ىشكى ساياساتىن دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق باعدارىن ايقىنداپ بەردى. مەملەكەت باسشىسى ءبىزدىڭ دەپۋتاتتاردىڭ ىشكى ساياسات تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ تۋرالى باستاماسىن قولدادى. ۇسىنىلىپ وتىرعان قۇجاتتا ءماجىلىس جانىنداعى قوعامدىق پالاتاعا ەرەكشە ءمان بەرىلدى. بۇل – قوعامدىق پالاتانىڭ وسى كەزگە دەيىن قالىپتاسقان ينستيتۋتتاردىڭ قاتارىنان وزىندىك ورنىن تاپقانىنىڭ ءارى كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگان رەتىندەگى تيىمدىلىگىنىڭ ناقتى كورىنىسى, – دەدى ءماجىلىس توراعاسى.
سونىمەن قاتار پالاتا سپيكەرىنىڭ پىكىرىنشە, وسى جىل سىرتقى ساياسي بەلسەندىلىك ارتىپ, ماڭىزدى حالىقارالىق باستامالار قارقىن العان كەزەڭگە اينالدى. پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ورتالىق ازيا مەن اۋعانستانعا ارنالعان ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى جونىندەگى وڭىرلىك ورتالىعىنىڭ اشىلۋى ايماقتىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى ارتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.
ەرلان جاقان ۇلى وسى جىل ءماجىلىس ءۇشىن دە جەمىستى بولعانىن جەتكىزدى.
– ءبىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋلارىندا, سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا, ۇلتتىق قۇرىلتايدا بەرگەن تاپسىرمالارى نەگىزىندە بىرقاتار ماڭىزدى زاڭنامالىق اكتىلەردى قابىلدادىق. بيىل 100 زاڭ قابىلداندى, ونىڭ 24-نە دەپۋتاتتار باستاماشى بولدى. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ نەگىزگى قۇجاتتارى – سۋ, بيۋدجەت, سالىق, قۇرىلىس جانە تسيفرلىق كودەكستەر بويىنشا جۇمىستى اياقتادىق. ولاردىڭ ارقايسىسى قوعامدا قىزۋ تالقىلاندى, – دەگەن پالاتا سپيكەرى نەگىزگى كودەكستەر بويىنشا جۇمىستى اياقتاپ, ءبىز بولاشاقتىڭ ىرگەسىن قالايتىن زاڭناماعا كوشكەنىمىزدى ايتتى.
دەپۋتاتتار ەندى جاقىندا ەل ارالاپ, سايلاۋشىلارمەن كەزدەسىپ كەلەدى. ءماجىلىس توراعاسى سايلاۋشىلارعا قابىلدانعان زاڭدار ادامداردىڭ ومىرىنە قالاي اسەر ەتىپ جاتىر, الەۋمەتتىك ادىلدىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قالاي قامتاماسىز ەتەدى, وسىنىڭ ءبارىن قاراپايىم تىلمەن ءتۇسىندىرۋ كەرەكتىگىن جۇكتەدى.
