1930 جىلداردىڭ الاساپىران كەزەڭى وتان ءۇشىن وت كەشەر جاستاردىڭ دا جىگەرىن جانىعان شاق ەدى. قاليحان ورتا مەكتەپتى ءتامامداپ, كەيىن اۋدان ورتالىعىنداعى كولحوزدا ەڭبەككە ارالاستى. قيمىلى شيراق, بەينەتقور جىگىتتىڭ العىرلىعى كوپكە ۇنايتىن. 1939 جىلى كۇزدە قاتارداعى قاراپايىم بوزبالا كۇيىندە اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپتى. ول ارمياداعى ءومىردى جاتسىنعان جوق, قايتا شىنىعىپ, تارتىپكە بەيىمدەلدى. قارۋ ۇستاۋدى ۇيرەندى, ساپ تۇزەدى. ءدال سول تۇستا الەمدىك سوعىستىڭ قارا بۇلتى قالىڭداي تۇسكەن ەدى.
1941 جىلدىڭ ماۋسىمىندا سوعىس باستالعاندا ق.تىنجانوۆ اسكەر قاتارىندا بولاتىن. ونىڭ بولىمشەسى بىردەن باتىس شەكاراعا قاراي اتتانىپ, كەيىپكەرىمىز العاشقى شايقاستىڭ ءدامىن بريانسك تۇبىندە تاتتى. نەمىستىڭ تانكىلەرى مەن قارشا بوراعان وعىنان جاسقانباي, قارۋلاستارىمەن بىرگە وكوپ ىشىندە جانىن سالا سوعىستى.
ءبىر ەستەلىگىندە (كەيىن ەلگە ورالعان سوڭ) بىلاي دەيتىن: «بىزگە اسپاننان جاۋعان وق جاڭبىرداي كورىندى. بىراق ءبىز مۇنداي كورىنىستى كۇندە باستان كەشىپ جۇرگەندىكتەن, قورقىنىشتى ۇمىتقان ەدىك. ەڭ باستىسى, تۋعان جەردى قورعاپ تۇرعانىمىزدى جۇرەكپەن سەزىندىك». قاليحان ءبىر شايقاستا جارالانىپ, گوسپيتالگە ءتۇستى. سول جەردە جارالى جولداستارىنىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, ولارعا دەمەۋ بولدى. ءتىپتى جانىنداعى جىگىتتەردىڭ ءبىرى دومبىرا تاۋىپ اكەلگەندە, قاليحان ونى شەرتىپ, ەلدىڭ اندەرىن ورىنداپ بەرەتىن. سونىڭ ارقاسىندا تالاي ساربازدىڭ كوڭىلى كوتەرىلدى, ومىرگە دەگەن قۇلشىنىسى ارتتى.
1943 جىلدىڭ قىسى. اياز قارىپ, قار بەلۋاردان اسقان شاق ەدى. قاليحاننىڭ روتاسىنا بەلارۋس شەكاراسىنا جاقىن ءبىر اۋىلدىڭ شەتىندەگى بيىك توبەنى الۋعا تاپسىرما بەرىلدى. توبەنىڭ ۇستىندە نەمىس پۋلەمەتشىسى بۇكىل الاڭدى قاقپاقىلداپ, ءبىزدىڭ اسكەرگە جاقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرمەي تۇر. ءار سارباز ءبىر-ءبىرىن جاسىرىپ, جىلجۋعا تىرىسقانىمەن, جاۋدىڭ وق جاڭبىرى ەشكىمدى جىبەرمەدى. سول ساتتە قاليحان ەرەكشە امال ويلاپ تاپتى. ول قاسىنداعى جولداستارىنىڭ نازارىن اۋدارىپ:
«مەن العا جۇگىرەمىن, سەندەر سول كەزدە وڭ جاقتان اينالىپ وتەسىڭدەر!» دەپ ايقايلادى. جولداستارى العاشىندا قارسى بولدى, بىراق قاليحان تاباندىلىق تانىتتى. قولىنا تەك ءبىر گراناتا مەن قار ارالاس جاپىراقتارعا تولتىرىلعان قاپتى الدى دا, شانامەن سىرعاناپ, پۋلەمەت ورنالاسقان جاققا قاراي ەڭبەكتەپ كەتتى. نەمىستەر ونى بايقاپ قالعانىمەن, شانامەن سىرعاناپ كەلە جاتقان ساربازدى قاپتاعى قار-جاپىراقتار بۇركەمەلەپ, جالعىز گراناتانى قولىنان شىعارعان ساتتە عانا ءتۇسىندى. گراناتا جارىلىپ, پۋلەمەت ءۇنسىز قالدى. وسى ءساتتى پايدالانىپ, قاليحاننىڭ روتاسى توبەنى باسىپ الدى. كەيىن كومانديرى: ء«بىر ساربازدىڭ اقىل-ايلاسى بۇكىل روتانىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالدى» دەپ جوعارى باعاسىن بەرىپ, ونى ماراپاتقا ۇسىندى.
ال قاليحان بولسا قاراپايىم عانا: «مەنىڭ ورنىمدا باسقا جىگىت تە وسىلاي ىستەر ەدى» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدى. بۇل – وزگەلەردىڭ تاعدىرىن ساقتاپ قالعان, ەرەكشە تاپقىرلىققا قۇرىلعان كىشىگىرىم ەرلىك. جالپى, وسى سوعىستا ق.تىنجانوۆ «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىن يەلەنگەنىن ايتا كەتەيىك.
سوعىس تەك قاسىرەت ەمەس, كەيدە ادامعا ەرەكشە اسەر قالدىراتىن قىزىق وقيعالارعا دا تولى. ق.تىنجانوۆ مايداندا ءجۇرىپ ءبىر جولى نەمىستەردىڭ قويماسىن باسىپ العان كەزدە قاپ-قاپ قانت پەن شوكولاد تاۋىپ العانىن ايتاتىن. اۋىلدان شىققان جىگىت ءۇشىن ول تاتتىلەر تاڭسىق ەدى. سول كۇنى ساربازدار كامپيتتى تويعانشا جەپ, وزدەرىن بالاداي سەزىنگەنى بار.
نەمىستەرمەن سوعىستى بەرلينگە جاقىن جەردە اياقتاعان سوڭ, 1945 جىلدىڭ جازىندا ونىڭ اسكەري ءبولىمى قيىر شىعىسقا جىبەرىلدى. كەڭەس اسكەرى جاپونياعا قارسى سوعىسقا كىرگەندە, ول دا قاتاردا ەدى. پويىزبەن الىس جولعا شىققان ساربازدار جەڭىس كۇنىن جاقىنداتامىز دەپ ۇمىتتەندى. بىراق جول ۇستىندە اۋىر ساتتەر دە بولدى. بىردە قىتاي جەرىندەگى تاۋلى وتكەلدەن ءوتىپ بارا جاتقاندا, پويىزدى جاپون ۇشاقتارى بومبالادى. سول ساتتە ۆاگون ىشىندەگى ساربازدار اجال وعىنان امان قالۋ ءۇشىن ءبىر-بىرىنە جاردەمدەستى. كەيىپكەرىمىز جانىنداعى جولداسىن ارقالاپ شىعىپ, ءومىرىن ساقتاپ قالدى. كەيىن ول ازامات: «مەنىڭ ءتىرى جۇرگەنىم – قاليحاننىڭ ارقاسى» دەپ ايتاتىن.
قيىر شىعىستاعى شايقاستاردا تالاي قاۋىپتى ءساتتى باستان وتكەرگەن ول بىردە ورمان اراسىنداعى تۇنگى جورىق كەزىندە جاپون اسكەرىنىڭ توسىن شابۋىلىنا تاپ بولعانىن ەسكە الاتىن. قالىڭ اعاش ىشىندە قيان-كەسكى ايقاس بولادى. ق.تىنجانوۆ قولىنا تۇسكەن جاۋ مىلتىعىن شەبەر پايدالانىپ, بولىمشەسىن قۇتقارۋعا ءبىر كىسىدەي اتسالىستى. سول ەرلىگى ءۇشىن كومانديرىنىڭ العىسىنا ىلىكتى.
ال قيىر شىعىستا بىردە قىتايدىڭ اۋىلىنا كىرگەندە, اۋىل قاريالارى قازاقتاردى ءوز تۋىستارىنداي قارسى العانىن ايتادى. ق.تىنجانوۆ سول جەردە دومبىراعا ۇقساس اسپاپتى كورىپ, تاڭعالىپتى. جەرگىلىكتى حالىقپەن تانىسىپ, ءتىل تابىسادى. بۇل مايداننىڭ اۋىرتپالىعىن ۇمىتتىرعان ءبىر ءسات ەدى.
كۆانتۋن ارمياسى تىزە بۇككەننەن كەيىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇپكىلىكتى اياقتالعان سوڭ دا, ق.تىنجانوۆ ءبىر جىلداي اسكەردە بولىپ, 1946 جىلدىڭ كۇزىندە عانا تۋعان ەلىنە امان-ەسەن ورالدى. ول قورعالجىن دالاسىنا قايتا كەلگەندە, اۋىلداستارى ونى قاھارمان رەتىندە قارسى الدى. سوعىستىڭ قاسىرەتى جۇرەگىندە قالعانىمەن, ول ءومىردى قايتا باستاۋعا, ەڭبەككە ارالاسۋعا تىرىستى. الدىمەن سابىندى اۋىلىنا كەلىپ, كەيىن شالقار ەلدى مەكەنىنە قونىس اۋدارىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ەتىپ, جاس ۇرپاققا ەلدى ءسۇيۋدىڭ, باتىرلىقتىڭ ءمانىن ايتىپ ءوتتى. قارتايعان شاعىندا سوعىستىڭ اۋىر كۇندەرىن ەسكە الىپ: «جەڭىس دەگەنىمىز – حالىقتىڭ شىدامدىلىعى مەن بىرلىگىنىڭ جەمىسى. ءبىز تەك جاۋدى جەڭگەن جوقپىز, ءوز قورقىنىشىمىزدى دا جەڭدىك» دەپ وتىراتىن.
«قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا, اجالدى ولەدى» دەگەندەي, قوس مايدانداعى الاساپىراننان امان قالىپ, ۇزاق ءومىر سۇرگەن كەيىپكەرىمىز 2006 جىلى دۇنيەدەن وزدى. ول – تاريحتا اتى جازىلماعانىمەن, تاعدىرى مىڭداعان قازاق ساربازىنىڭ ومىرىنە ۇقساس جاۋىنگەر. ونىڭ ەرلىگى مەن قىزىقتى وقيعالارى ۇرپاق جادىندا ساقتالۋعا ءتيىس. بۇل قازاق ساربازىنىڭ قاراپايىم تاعدىرى ارقىلى بەيبىت ءومىردىڭ قادىرىن ۇقتىراتىن تاعىلىمدى ءومىر جولى ەدى. بۇگىندە ونىڭ ۇرپاقتارى – ۇلدارى مەن نەمەرە-شوبەرەلەرى استانا قالاسى مەن قورعالجىن اۋدانىندا تۇرىپ جاتىر.
