سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
قازاقستان ءۇشىن سۋ ماسەلەسى تەك ەكولوگيالىق نەمەسە ەكونوميكالىق پروبلەما عانا ەمەس, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن وڭىرلىك تۇراقتىلىقتىڭ ستراتەگيالىق فاكتورى بولىپ وتىر. اسىرەسە ترانسشەكارالىق وزەندەرگە تاۋەلدىلىك جاعدايىندا بۇل ماسەلەنىڭ ءمانى ارتا تۇسەدى.
قازاقستان اۋماعىنداعى سۋ رەسۋرستارىنىڭ ەداۋىر بولىگى شەكارالاس مەملەكەتتەر اۋماعىندا قالىپتاسادى. ءىرى وزەندەردىڭ باسىم بولىگى – سىرداريا, ىلە, ەرتىس, شۋ, تالاس – ترانسشەكارالىق سيپاتقا يە. بۇل ءوز كەزەگىندە سۋ پايدالانۋ ماسەلەسىن تەك ۇلتتىق دەڭگەيدە ەمەس, كورشى ەلدەرمەن كەلىسىلگەن ساياسات اياسىندا شەشۋدى تالاپ ەتەدى.
سۋ تاپشىلىعىنىڭ كۇشەيۋى وڭتۇستىك وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگىنە, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىككە تىكەلەي اسەر ەتەدى. سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن ترانسشەكارالىق سۋلاردى ءادىل ءارى ورنىقتى باسقارۋ – ۇزاقمەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ وزەگى.
قازاقستان-وزبەكستان سۋ قاتىناستارى ايرىقشا ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. ەكى مەملەكەتتى ءوزارا تىعىز بايلانىستىراتىن نەگىزگى سۋ ارتەرياسى – سىرداريا وزەنى. بۇل وزەننىڭ سۋى ميلليونداعان حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, سۋارمالى ەگىنشىلىكتىڭ, اسىرەسە كۇرىش, ماقتا جانە باقشا داقىلدارىن ءوسىرۋدىڭ, سونداي-اق ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەۋىنە تىكەلەي ىقپال ەتەدى. سوندىقتان سىرداريا ماسەلەسى ەكى ەل ءۇشىن دە تەك ەكولوگيالىق نەمەسە شارۋاشىلىق پروبلەما ەمەس, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي ماڭىزى بار فاكتور سانالادى.
سونىمەن بىرگە ەكى ەل اراسىنداعى سۋ قاتىناستارىندا شەشىمىن تولىق تاپپاعان تۇيتكىلدەر دە جوق ەمەس. ەڭ الدىمەن, بۇل – ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن ءادىل ءارى تەڭگەرىمدى ءبولۋ ماسەلەسى. ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە وزبەكستان تاراپىنان سۋدى جوعارى كولەمدە الۋ فاكتىلەرى ءجيى بايقالىپ, قازاقستاننىڭ تومەنگى اعىسىنداعى ايماقتاردا, اسىرەسە قىزىلوردا وبلىسىندا سۋ تاپشىلىعى سەزىلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەگىننىڭ ونىمدىلىگىنە, ەكولوگيالىق جاعدايعا جانە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك احۋالىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى.
تاعى ءبىر وزەكتى پروبلەما – سۋقويمالارى مەن گيدروتەحنيكالىق نىسانداردىڭ جۇمىس رەجىمىن كەلىسۋ. كەي جاعدايلاردا وزبەك تاراپى ىشكى ەكونوميكالىق مۇددەلەرىن العا تارتىپ, سۋدى جيناۋ نەمەسە بوساتۋ كەستەسىن بىرجاقتى رەتتەۋگە ۇمتىلاتىنى بايقالادى. مۇندايدا «كورپەنى وزىنە تارتۋ» ايماقتىق سەرىكتەستىك رۋحىنا قايشى كەلىپ, ءوزارا سەنىمگە سىزات تۇسىرەدى. سۋ – ءبىر ەلدىڭ عانا ەمەس, ورتاق رەسۋرس ەكەنىن ەسكەرمەي, قىسقامەرزىمدى پايداعا باسىمدىق بەرۋ ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتىلىققا قاۋىپ توندىرەدى.
سونىمەن قاتار كليماتتىڭ وزگەرۋى, مۇزدىقتاردىڭ ازايۋى جانە سۋ رەسۋرستارىنىڭ تابيعي قىسقارۋى جاعدايىندا بۇل ماسەلەلەر ودان ءارى ۋشىعۋى مۇمكىن. وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەت – سۋ ماسەلەسىن ساياسيلاندىرماي, حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىنا, ءوزارا مىندەتتەمەلەر مەن اشىق ديالوگكە سۇيەنە وتىرىپ شەشۋ. تەك وسى جاعدايدا عانا سىرداريا ەكى ەل اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىك كوزى ەمەس, كەرىسىنشە, وڭىرلىك ىنتىماقتاستىق پەن تۇراقتى دامۋدىڭ تىرەگىنە اينالا الادى.
كەيىنگى جىلدارى قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىندا سۋ سالاسىنداعى ديالوگ جاندانىپ, بىرقاتار كەلىسىمگە قول جەتكىزىلدى. دەگەنمەن ماسەلەنىڭ جۇيەلى شەشىمى ينستيتۋتسيونالدىق تەتىكتەردى كۇشەيتۋدى, عىلىمي نەگىزدەلگەن كۆوتالاۋ مەن ورتاق مونيتورينگتى تالاپ ەتەدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جاھاندىق سۋ ۇيىمىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسى – تەك حالىقارالىق دەڭگەيدەگى رەفورما ەمەس, ورتالىق ازياداعى سۋ پروبلەمالارىن جۇيەلەۋدىڭ دە ءتيىمدى قۇرالى. ەگەر UN-Water ۆەدومستۆوارالىق تەتىگى تولىققاندى ارناۋلى اگەنتتىككە اينالسا, ترانسشەكارالىق سۋ داۋلارىن رەتتەۋدە بىرىڭعاي ستاندارتتار مەن مىندەتتەمەلەر قالىپتاسار ەدى.
بۇل باستاما قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى سۋ قاتىناستارىن دا جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. حالىقارالىق ۇيىم اياسىندا عىلىمي ساراپتاما, دەرەكتەردىڭ اشىقتىعى, تاۋەلسىز باعالاۋ مەحانيزمدەرى ىسكە قوسىلسا, سەنىم فاكتورى كۇشەيىپ, بىرجاقتى شەشىمدەر قاۋپى ازايادى.
الداعى ءساۋىر ايىندا استانادا وتەتىن ايماقتىق ەكولوگيالىق ءسامميتى قازاقستاننىڭ سۋ ديپلوماتياسىنداعى بەلسەندى ءرولىن ايقىندايدى. بۇل الاڭدا جاھاندىق سۋ ۇيىمىن قۇرۋ جونىندەگى كونسۋلتاتسيالىق ۇدەرىستىڭ باستالۋى – ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن ورتاق ساياسي ەرىك-جىگەردى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادام.
وزبەكستانمەن بىرلەسە وتىرىپ, سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسىپ باسقارۋ, ارال تەڭىزى باسسەينىن قالپىنا كەلتىرۋ, سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ سەكىلدى باستامالار وسى ءسامميتتىڭ ناقتى ناتيجەسىنە اينالۋعا ءتيىس.
قورىتىندىلاي كەلە ايتساق, ترانسشەكارالىق سۋ ماسەلەسى قازاقستان ءۇشىن ابستراكتىلى ۇعىم ەمەس, كۇندەلىكتى دامۋعا اسەر ەتەتىن وتكىر شىندىق. وزبەكستانمەن اراداعى سۋ قاتىناستارى بۇل ماسەلەنىڭ قانشالىقتى ءوزارا تاۋەلدى جانە ساياسي تۇرعىدان سەزىمتال ەكەنىن ايقىن كورسەتەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاھاندىق سۋ ۇيىمىن قۇرۋ جونىندەگى باستاماسى – ۇلتتىق مۇددەنى حالىقارالىق جاۋاپكەرشىلىكپەن ۇشتاستىرعان ستراتەگيالىق كوزقاراس.
ورتاق ساياسي ەرىك-جىگەر, ايماقتىق سەنىم جانە حالىقارالىق ينستيتۋتسيونالدىق قولداۋ بولعان جاعدايدا عانا ورتالىق ازياداعى سۋ تۇيتكىلدەرى جۇيەلى تۇردە شەشىلىپ, سۋ رەسۋرستارى قاقتىعىس كوزى ەمەس, ىنتىماقتاستىق فاكتورى بولا الادى.
رۋسلان دۇيسەنوۆ,
مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىنىڭ ساراپشىسى
