«قىرىق باتىر» قامقورلىققا ءزارۋ

اۋىزشا جىرلاردى جۇيەلى جيناق­تاۋ 1932 جىلى قۇرىلعان كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ تۇراقتى عىلىمي بازاسىنىڭ نەگىزىندە قازاق فيليالى اشىلعاننان كەيىن باستالدى. ونىڭ قۇرامىندا ۇيىمداستىرىلعان «قازاق ءتىلى» جانە «قازاق ادەبيەتى مەن حالىق شىعارماشىلىعى» سەكتورلارى­نىڭ ماماندارى رەسپۋبليكانىڭ كوپ­تەگەن ايماعىندا اۋىزشا پوەتيكالىق شىعارمالار جيناقتادى. ق.ساتباەۆتىڭ قولعا الۋىمەن 1942 جىلى قازاقتىڭ ءتىل, ادەبيەت جانە تاريح ء(ارى قاراي قازتات) ينستيتۋتى اشىلدى. وسى عىلىمي مەكەمە ەرتە زاماندىق جىرشىلىق ءداستۇردىڭ قارت وكىلى مۇرىن جىراۋدىڭ ءوز اۋزىنان «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» ەپوس-جىرلار توپتاماسىن جازىپ الۋدى جۇزەگە اسىردى.

ءحىح عاسىردىڭ سوڭعى كەزدەرىندە تۇرىك­مەنستان, حيۋا, بۇحارا مەن تاجىكستاندا, رەسپۋبليكانىڭ باتىس ايماعىندا مۇرىن جىراۋ اتىمەن تانىمال ماڭعىستاۋلىق جىرشى تىلەگەن سەڭگىربەك ۇلىنىڭ (1859–1954) كولەمدى باتىرلىق جىرلار توپتاماسىن ورىنداۋ شەبەرلىگى تۋرالى ماعلۇمات كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاق فيليالىنا ماڭعىستاۋلىق اقىن ساتتىعۇل جانعابىلوۆتىڭ مالىمەتىنەن بەلگىلى بولادى.

سونىمەن, 1940 جىلى مۇرىن جى­راۋ­دىڭ جىرلارىن قاعازعا ءتۇسىرۋ جۇ­مىسى باستاۋسىز قالدى. سەبەبى جىراۋ­دى تۇرىك­مەنستاندىق جۇراعات-جەگجات­تارى بايرامالى قالاسىندا وزدەرى ۇيىم­داس­تىرىپ جاتقان جىراۋدىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنا شاقىرىپ, ەرتىپ الىپ كەتەدى. سول ساپارىندا جىراۋ تۇرىكمەنستان, قاراقالپاقستان, ورتالىق ازيانىڭ باسقا دا ەلدەرىن ارالاپ, «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جىرلار جيناعىن جازداي جىرلاپ, كۇزدە عانا اۋلىنا ورالادى. ق.ساتباەۆ قاراشا ايىندا اۋىزشا پوە­تيكالىق شىعارمالاردى ستەنوگرافيا ادىسىمەن جيناقتاۋشى اسايىن حان­گەلديندى جىراۋدىڭ جىرلارىن جازىپ الۋعا, ماڭعىستاۋعا جىبەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى.

ا.حانگەلدين فورت-شەۆچەنكو قالا­سىنا 1941 جىلى اقپان ايىندا كەلەدى. ونى شەۆچەنكو اۋداندىق پارتيا كومي­تەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى گيلاج يشكەنوۆ قابىلدايدى. ول جىرشى مەن جىر جيناق­تاۋشىعا جاعداي جاساۋ جاۋاپكەرشىلىگىن ۇگىت-ناسيحات ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى ورىنباي بالدەكوۆكە تاپسىرادى. العاشقى جىر جازىپ الۋ كەشىن ورىنباي بالدەكوۆ ءوز ۇيىندە وتكىزگەنىن ەستەلىگىندە جازادى. سونان سوڭ مۇنداي كەشتەر اۋپارتكوم حاتشىسى بەكىتكەن كەستە بويىنشا پارتيا-كەڭەس قىزمەتكەرلەرىنىڭ ۇيلەرىندە وتكىزىلىپتى («ماڭعىستاۋ» گازەتى, 1990; «ورىنباي بالدەكوۆ» كىتابى, 2014).

جىراۋدىڭ زەردەسىندە تەلەگەي تەڭىز-داريا ەپيكالىق قازىنا بارىنا كوز جەت­كىزگەن, ولاردى جازىپ الۋدى جالعىز ءوزى يگەرە المايتىنىن تۇسىنگەن ا.حانگەلدين ءبىر ايدان كەيىن الماتىعا ورالادى. سول ساپارىندا ول «قاراساي-قازي» جىر-ەپوسىن جانە كەيبىر ەپوستاردىڭ ۇزىندىلەرىن عانا قاعازعا ءتۇسىرىپتى. شىندىعىندا, ا.حان­گەلدين اتقارعان بۇل جۇمىس مۇرىن جىراۋدىڭ جادىنداعى جىرلاردى حات­تاۋدىڭ العاشقى باستالعان جەرى مەن مەزگىلىن انىق باياندايتىن شاعىن تاريحي ۋاقيعا ەدى. ونىڭ ەسكەرىلمەي ورىنسىز ۇمىتىلۋى جەرگىلىكتى تاريحتىڭ ءبىر بەتى جوعالعانداي ولقىلىق بولار ەدى. سول شاعىن تاريحتى, ياعني «العاش ەپيكالىق جىرلاردى جازىپ الۋ 1941 جىلى ماڭ­عىستاۋ استاناسى فورت-شەۆچەنكو قالاسىندا باستالدى» دەپ باعالاعان ءجون.

1942 جىلى قاڭتاردا ق.ساتباەۆ پەن قازتات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ن.ساۋ­رانباەۆ قازاق كسر حالىق كوميسسارياتى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.وڭداسىنوۆقا حات جازىپ, مۇرىن جىراۋدى الماتىعا شا­قىرتىپ, جىرلارىن قاعازعا ءتۇسىرۋ جۇمى­سىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن شەشۋدى وتى­نەدى. سوعىس جاعدايىندا قاراجات قيىن­شىلىعى بولسا دا, بۇل ءوتىنىش ورىندالا­دى, وعان ن.وڭداسىنوۆتىڭ تۋعان حالقى­نىڭ ەپيكالىق اۋىز ادەبيەتىنە جاناشىر­لىق كوزقاراسىنىڭ اسەر ەتكەنى ءسوزسىز. جىراۋ الماتىعا 1942 جىلى جازدا شاقىرى­لا­دى. ول كەزدە جول ناشار. جىراۋ قاسى­نا ەرتكەن 15-16 جاستاعى جيەنى داۋىتبايمەن ەكى كۇن تەڭىزدەن ءوتىپ گۋرەۆكە جەتەدى, ودان الماتىعا پويىزبەن ءتورت كۇن جۇرەدى. مىنە, وسىنداي قيىن­شىلىق جاعدايدا باتىرلىق جىرلارىن بولاشاق ۇرپاققا جەتكىزۋ مىندەتىن تۇسىنگەن قارت جىراۋدىڭ قيىن ساپار شەگۋگە جولعا شىققانىن ۇلكەن ازاماتتىق ەرلىككە تەڭەۋگە بولادى. سول ساپارىندا جىراۋدان شىلدە-قىركۇيەك ايلارىندا 36 ەپوس-جىر جازىپ الىنادى. كەيىن 1947 جىلى, اۋىلىندا ءتورت جىردىڭ ولەڭسوز ءماتىنىن جازدىرتىپ, قازتات ينس­تيتۋتىنا جىبەرتىپتى.

مىنە وسىلاي, مۇرىن جىراۋدىڭ كوكەيىندەگى قاھارماندىق جىرلار جاڭا زاماندا حاتتالىپ, قۇندى ەپيكالىق قازىناعا اينالدى. قازاقستان عىلىمىنىڭ بۇل جەتىستىگىن 1944 جىلى تاشكەنتتە وتكەن بۇكىلوداقتىق ادەبي-پوەتيكالىق فورۋمدا عالىمدار «عىلىمي جاڭالىق اشىلدى» دەپ جوعارى باعالادى.

مۇرىن جىراۋدىڭ «قىرىق باتىرىن» ەسكە العاندا ول قازىنانىڭ جازباشا نۇسقاسىن تۇركى الەمىنىڭ ەپيكالىق مادەني ساحناسىنا شىعارۋدى ابىرويمەن اتقارعان قازاق عالىمى قانىش ساتباەۆ ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.

* * *

اۋىزشا «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جازباشا نۇسقاعا اينالعان سوڭ حالىق­قا, عىلىمي ورتاعا ءمالىم بولىپ ۇلگەر­مەستەن كوممۋنيستىك يدەولوگيا­نىڭ زاردابىن شەكتى. 1945 جىلى الما­تىعا قازاق رەسپۋبليكالىق پارتيا ۇيى­­مىنىڭ بۇقارالىق ساياسي-يدەولو­گيا­لىق قىزمەتىن تەكسەرۋگە كسرو كپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ ارنايى يدەو­­لو­گيالىق توبى كەلدى. تەكسەرۋدىڭ قو­رىتىندىسىندا «قازاقستان تاريحشىلارى مەن ادەبيەتشىلەرى التىن وردانى وتە جوعارى دارىپتەگەن; ءامىر ەدىگەنى بارىنشا جوعارى ماداقتاپ, قازاق حالقىنىڭ باتىرى رەتىندە قابىلدايدى» دەگەن, ت.ت. سىن ايتىلعان باياندامانى ورتالىق كوميتەتكە تاپسىرادى. سودان سوڭ قازاقستاندا پوەتيكالىق ادەبيەت, ەپيكالىق پوەزيا, تاريح سالاسىنداعى عىلىمي جۇمىس پارتيالىق باقىلاۋعا الىندى, جىراۋ­دىڭ تۋىندىسىمەن تانىسۋ, ونى زەرتتەۋ مۇمكىندىگى باسىلىپ قالدى. جازباشا نۇسقادا جاڭارۋ كەزەڭىن كوممۋنيستىك يدەولوگيا بىرنەشە جىلعا شەگەرىپ تاستادى. مۇرىن جىراۋدىڭ تۋىندىسى تۋرالى مالىمەتتەر كەلتىرگەن العاشقى عىلىمي ەڭبەكتەردى ە.ىسمايىلوۆ (1956 جىل), ۆ.م.جيرمۋنسكي (1962 جىل), س.سادىرباەۆ (1965 جىل) جاريالادى. قازاق ەلى ەگەمەندىك العان سوڭ عانا «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى», «باتىرلار جىرى», «بابالار ءسوزى» كوپتومدىق جىرلار جيناعى قۇرامىندا باسپادان شىقتى.

مۇرىن جىراۋ مەن ونىڭ تۋىندىسىن الەۋمەتتىك جەلىلەردە رەسەيلىكتەردىڭ تۇراقتى تالقىلايتىنىن بايقادىق. ولار­دا اڭگىمەلەنەتىن تاقىرىپ – «قازاق عالىم­دارى نوعايلىق جىرلاردى «قازاقتىق» قىلىپ «يەمدەنىپ» الدى-مىس» دەگەن پىكىر. مۇنداي تۇسىنىك الەۋمەتتىك جەلى شەڭبە­رىنەن شىعىپ, وتاندىق عىلىمي ورتادان دا ورىن الدى. ش.ەسەنوۆ اتىنداعى تەحنولوگيالار مەن ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي باسىلىمىندا ءبىر رەسەيلىك زەرت­تەۋشىنىڭ «نوعايلىق باتىرلار جىرىن كەيبىر قىپشاقتىق ەتنوس ءوزىنىڭ تۋىندىسى, مەنشىكتىگى دەپ ەسەپتەيدى», «نوعايلىق جىرلار مەن نوعايلىق مازمۇندى جىر­لار­دىڭ اراسىن ايىرىپ تانۋ كەرەك» دەگەن عىلىمي نەگىزسىز, دالەلدەمەسىز مالىم­دەمەسى ەشقانداي باعا بەرىلمەستەن, ماقۇل­دانعانداي رەتتە جاريالاندى (ۆيكتورين 2019).

تاعى دا ءبىر رەسەيلىك زەرتتەۋشى «بىزدە نوعايلىق باتىرلىق ەپوستاردىڭ باسىلىمدارى جوق, ولاردىڭ بارلىعىن كورشى ەل باسپادان شىعارىپ الدى, سوندىقتان رەسەيلىك تاريحشىلار مەن فيلولوگتەردىڭ كوكەيكەستى ماڭىزدى مىندەتى نوعايلىق باتىرلىق پوەمالاردى جيناقتاپ, باسپادان شىعارۋ بولۋ كەرەك» دەيدى (شالاك, 2021). ال باسقا ءبىر عىلىمي دارەجە قور­عاعان رەسەيلىك زەرتتەۋشى «مۇرىن جىراۋ سەڭگىربەك ۇلى نوعاي ەلىنىڭ تۋماسى, ول نوعايلىق باتىرلىق جىرلاردى قازاق ەلىنە العاشقى تاراتۋشى نوعايلىق جىراۋ» دەگەندى ديسسەرتاتسياسىنا ەنگىزىپتى (يشمۋحامبەتوۆ 2019). بۇل ديسسەرتاتسيانى بىرنەشە رەسەيلىك عىلىمي قىزمەتكەر مەن عىلىمي دارەجە تاعايىندايتىن جو­عار­عى اتتەستاتسيالىق كوميسسيا مۇشە­لەرى قولداپتى. دەمەك مالىمدەمە رەسەي­لىك عىلىمي ورتانىڭ ۇجىمدىق كوزقاراسى بولىپ تۇر.

مۇنداي مالىمدەمەلەردىڭ پايدا بولۋىنا شىن بايسالدى كوزقاراسپەن نازار اۋدارىپ, «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىنىڭ» تۇتاستىعىن ساقتاۋ, ىشكى-سىرتقى تالقىلاۋ-تۇرتپەكتەۋدەن زاڭدى نەگىزدە قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى ويلانۋ قاجەت. وسى ورايدا 1952 جىلى بىشكەكتە قىرعىز حالقىنىڭ ايگىلى ەپوسى «ماناسقا» قارسى كوممۋنيستىك يدەولوگيالىق سوت-تال­قىلاۋى بولعاندا «ماناستى» قورعاۋعا م.اۋەزوۆتىڭ قاتىناسقانى, قالا حالقىنىڭ دۇرلىگىپ قىرعىزدىڭ ۇلى ەپوسىن قور­عاۋعا جينالعانى تۋرالى تاريحي مالى­مەتتەر ەسكە تۇسەدى. قازىرگى زاماندا قىر­عىزدار «ماناستىڭ» دارەجەسىن جوعارى دەڭ­گەيگە كوتەردى. ونى 2013 جىلدان بەرى حالىقارالىق يۋنەسكو ۇيىمىنىڭ, 2021 جىلدان باستاپ قىرعىز رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ قورعاۋىنا جەتكىزدى. ءبىزدىڭ ەلدە دە مۇرىن جىراۋدىڭ «قىرىق باتىرىنىڭ» دارەجەسىن جوعارى كوتەرەتىن, ونىڭ تۇتاستىعىن قورعايتىن زاڭدى شارالاردى جۇزەگە اسىراتىن كەز كەلگەن سياقتى. ونى «قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعى» دەپ جاريالاپ, بۇرىن-سوڭدى قابىلدانعان, نەمەسە جاڭادان ارناۋلى قابىلداناتىن زاڭدار اياسىندا قورعاۋعا الۋ قاجەت.

مۇرىن سەڭگىربەك ۇلى مۇراسىنىڭ اكادەميالىق تولىق شىعارمالار جينا­عىن دايىنداپ, قازاق تىلىندە باسىپ شىعا­رۋ تۋرالى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ پىكىر-ۇسىنىسى بىزگە ءمالىم. مىنە, ەندى سونى جۇزەگە اسىرۋ تۋىنداعان بولسا كەرەك, سەبەبى الەمدىك عى­لىمي اينالىمدا «قىرىمنىڭ قى­رىق باتىرىنىڭ» تۇرىك تىلىنە اۋدارىلعان جالعىز, تولىق اكادەميالىق نۇسقاسى قا­زاق ادەبيەتىنىڭ اسىل مۇراسى رەتىندە تانى­لادى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – مۇ­رىن جىراۋ مۇراسىنىڭ تۇتاستىعىن ساق­تاۋ, قورعاۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ قازاق­ستان عىلىمىنىڭ تۇركى الەمى الدىنداعى ماڭىزدى مىندەتىنە اينالىپ وتىر.

جالپى, اتاقتى جىراۋدى قاراپايىم بۇقارا اراسىندا ەسكە الىپ دارىپتەۋ شارالارى جىراۋدىڭ تۋعان ولكەسى ماڭعىستاۋدا دا كوپتەن بەرى وتكىزىلمەگەنى الاڭداتادى. اتاپ ايتساق, مۇرىن جىراۋدى دارىپتەۋگە ارنالعان اۋقىمدى ءدۇبىرلى جيىن سوڭعى رەت 2014 جىلى ءوتتى. ون ءبىر جىل بۇرىن وتكەن وسى شارا ماڭعىستاۋ وبلىستىق اكىمدىگىنىڭ, ونىڭ مادەنيەت باسقارماسىنىڭ مۇرىن جىراۋ مەن «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» تاقىرىبىندا اتقارعان بۇقارالىق شاراسىنىڭ سوڭعىسى بولعانىن, سونان كەيىن بۇل باعىتتا بۇقارالىق مادەني-ادەبي قىزمەت اتقارىلماعان. مۇنىڭ ارتى جىراۋدىڭ ونەرىن ناسيحاتتاپ, بەس جىلدا ءبىر شاعىن اۋەسقوي ورتا جينالاتىن عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزىپ تۇرۋمەن شەكتەلدى. مىنە, وسىلاي مۇرىن جىراۋدىڭ مۇراسىن ەل-حالىققا, جاس ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ, ۋاعىزداۋ جۇمىسىنا ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگى 2014–2024 جىلدارى ءمان بەرمەي, ەسكى كوزقاراستى ۇستانۋىن وزگەرتپەي كەلەدى.

 «2024 جىلى مۇرىن جىراۋدىڭ 165 جىلدىعى قالاي اتالعانىمەن ەستە قالدى؟» دەگەن سۇراق قويىپ, وعان جاۋاپ­ ىزدەگەندە ەسكە تۇسەتىنى تۇپقاراعان اۋدا­نى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن وتكەن جاس جىرشىلار بايقاۋى مەن عىلىمي-تاجى­ريبەلىك كونفەرەنتسيانى, مۇرىن جىراۋ مۇراجايى ۇجىمى وتكىزگەن ءارتۇرلى شاعىن ەسكە الۋ شارالارىن عانا اتاي الامىز. بۇلاردان باسقا وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى ۇيىمداستىرعان «مۇرىن جىراۋدىڭ مۇراسىن يۋنەسكو-نىڭ بەيماتەريالدىق قۇندىلىقتار تىزىمىنە ەنگىزۋگە ىقپال ەتەمىز» دەپ الدارقاتۋ ايتىپ, «مۇرىن جىراۋدىڭ ىزىمەن» دەگەن كونتسەرتتىك باعدارلامامەن ماڭعىستاۋ­لىق كوركەمونەرپازداردىڭ وزبەكستان, ازەربايجان, تۇركيا ەلدەرىنە ساپارلاردا بولعانىن ەسكە الۋعا بولادى.

رەسپۋبليكا كەڭىستىگىندە مۇرىن جىراۋ­دى, ونىڭ مۇراسىن ۇلىقتاۋ, دارىپتەۋدىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى بۇرىن دا ايتىلىپ كەلدى. بۇل ماسەلەلەر ءبىزدى دە كوپتەن بەرى ويلاندىرىپ جۇرگەن سوڭ, كەزىندە ماڭعىستاۋ وبلىستىق اكىمدىگىنە ىنتالى توپتىڭ ۇندەۋ-ۇسىنىسىن رەسمي تۇردە جىبەرگەن ەدىك, ول حات جاۋاپسىز قالدى. سونداي مازمۇندى اشىق حاتتى جوعارعى ورگاننىڭ دا نازارىنا جەتكىزدىك, وعان ۇكىمەت تاراپىنان, رەسپۋبليكالىق عىلىمي قۇرىلىمداردىڭ پىكىرلەرىن قوسقان جاۋاپ الدىق. ول پىكىرلەردىڭ مازمۇنى ءبىزدى جۇباتاتىن ءبىر سارىندا عانا. ياعني ءبىز كوتەرگەن ماسەلەلەردى تۇسىنىستىكپەن قابىلداعانىن, قولداۋ كورسەتكەندىك جانە الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەندىگىن ايتقان. بۇل تاقىرىپتى قايتادان رەسپۋبليكالىق ورتالىق باسىلىمدا قوزعاپ وتىرعانىمىزدىڭ سەبەبى ەلىمىزدە جاڭارۋ باستالعان كەزدە جاڭادان قۇرىلعان پرەزيدەنت جانىنداعى عىلىم اكادەمياسى, ماڭعىستاۋ وبلىستىق اكىمدىك قۇرامىنداعى جەرگىلىكتى جاس اكىم مەن اينالاسىنداعى جاس ارىپتەستەرى مۇرىن جىراۋدىڭ داڭقىن دارىپتەۋگە جا­ڭاشا كوزقاراس تانىتسا دەيمىز. مادە­نيەت, ادەبيەت شارالارىن وتكىزۋدى جاڭا سەرپىن­مەن باستار دەگەن ءۇمىت وتى دا جوق ەمەس.

امانگەلدى بالدەكوۆ,

مۇرىنتانۋشى