جيىن ۋنيۆەرسيتەتتەگى ءداستۇرلى «احمەت بايتۇرسىن ۇلى وقۋلارى» اتتى جوبا اياسىندا ءوتتى. كونفەرەنتسياعا ەلىمىزگە بەلگىلى زەرتتەۋشىلەرمەن قاتار تۇركيا مەن وزبەكستاننىڭ بىرنەشە تۇركولوگ عالىمدارى دا بەلسەندى اتسالىستى. سونىمەن قاتار جيىلعانداردىڭ اراسىندا, اسىرەسە ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ جۇرگەن تالاپتى ستۋدەنت-جاستاردىڭ قاراسى مول بولدى جانە سولاي بولاتىن ءجونى دە بارتىن. سەبەبى جوعارىداعى ۇلى اباي مەڭزەگەن بىلىمدىلەردىڭ قاتارىندا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, گۋمانيتارلىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, كۇلتەگىن اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى جانە ەۋروپانىڭ فرانتس كافكا قوعامى ماراپاتىنىڭ يەگەرى نەمات كەلىمبەتوۆ سىندى عۇلامانىڭ تۇرعاندىعى داۋسىز جانە بۇلاي دەۋگە دالەل دە, دايەك تە جەتىپ ارتىلادى.
بىرىنشىدەن, نەمات كەلىمبەتوۆ – ەلىمىزگە اتى كەڭىنەن تانىمال ابىز پروفەسسور بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, مۇحتار ماعاۋين, رىمعالي نۇرعالي, الما قىراۋباەۆا, قۇلبەك ەرگوبەك سىندى ەڭ اتاقتى شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى عانا ەمەس, جۇزدەن جۇيرىك شىققان بىرەگەيى.
ەكىنشىدەن, عالىمنىڭ كوركەم تۋىندىلارى مەن اۋدارمالارى, سونداي-اق عىلىمي زەرتتەۋ مونوگرافيالارى مەن ماقالالارى – تەك ءتول مادەنيەتىمىز بەن ادەبيەتىمىزگە قوسىلعان اسىل مۇرا عانا ەمەس, ولار سونىمەن قاتار تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ تامىرىنا تىڭ جاڭالىقتارىمەن قان جۇگىرتكەن بىرەگەي قۇندىلىقتار.
ۇشىنشىدەن, عالىم-جازۋشىنىڭ وقىرماندارى مەن جاناشىرلارى تەك ءوز ەلىمىزدە عانا ەمەس, شىعىس الەمىندە دە, باتىس الەمىندە دە, ولاردىڭ ىشىندە كوشرىلەس رەسەي مەن قىتايدا دا جەتىپ ارتىلادى.
تورتىنشىدەن, عىلىمعا ادال قىزمەت ەتۋدى وزىنە پارىز ساناعان عۇلاما عالىم تاعدىردىڭ جەكە باسىنا سالعان ءزىل-باتپان سىناعىنان سىنىپ كەتپەي, ادال جارى ءارى ەكى ۇلىنىڭ قاھارمان اناسى – قۋانىش تازابەكقىزىنىڭ ولشەۋسىز قولداۋىنىڭ ارقاسىندا باتپانداپ كىرگەن كەسەلدى مىسقالداپ جەڭىپ, تەك تۋعان حالقىنىڭ عانا ەمەس, كۇللى ادامزات ۇدەسىنەن شىعاتىن رۋحى بيىك ءارى ەشۋاقىتتا ءمانىن جوعالتپايتىن ءورىسى مەن تىنىسى كەڭ كلاسسيكالىق شىعارمالاردى جارىققا شىعاردى. ولاردىڭ قاتارىندا ء«ۇش پايعامبار», «بابا رۋحى», «قازاق ادەبيەتىنىڭ ەجەلگى ءداۋىرى», «ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى», «ەجەلگى تۇركى پوەزياسى جانە قازاق ادەبيەتىندەگى ءداستۇر جالعاستىعى», «قازاق ادەبيەتىنىڭ باستاۋلارى», «ەجەلگى ادەبي جادىگەرلەر», «تۇركى حالىقتارىنىڭ ەجەلگى ادەبي جادىگەرلىكتەرى» اتتى تۋىندىلارىمەن قاتار « ۇلىما حات» جانە الەمنىڭ 19 تىلىندە جارىق كورگەن ء«ۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» اتتى عاجاپ تۋىندىلارى تۇر.
بەسىنشىدەن, عالىم شىعارماشىلىعىنىڭ باسىم كوپشىلىگى تۇركى حالىقتارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن جانە رۋحاني مۇرالارىن ناسيحاتتاۋعا ارنالعان. بۇل ورايدا عالىمنىڭ «تۇركى حالىقتارىنىڭ ەجەلگى ادەبي جادىگەرلىكتەرى» اتتى ءارى وقۋلىق, ءارى عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەگىن ەرەكشە اتاعان ءجون. وندا اۆتور تاڭىرلىك ءداۋىر ادەبيەتىنە جاتاتىن ساقتاردىڭ «الىپ ەر توڭعا», «شۋ» اتتى داستاندارىمەن قاتار, ساقتار مەن عۇنداردىڭ داۋىرىندە ومىرگە كەلگەن «وعىز قاعان», «اتتيلا», «كوك ءبورى», «ەرگەنەكون» سىندى قاھارماندىق داستاندارىنان باستاپ, قازاق حاندىعى قۇرىلعان كەزەڭگە دەيىنگى ەجەلگى تۇركى ادەبي جادىگەرلىكتەرىنە كوركەمدىك ءداستۇر جالعاستىعى تۇرعىسىنان تالداۋ جاسايدى ءارى ول ادەبي مۇرالاردى عىلىمي تۇرعىدان تەرەڭ جۇيەلەي وتىرىپ, قازاق ادەبيەتى كونتەكسىندە باياندايدى. بۇل ەڭبەگىندە اۆتور سونىمەن قاتار ورحون-ەنيسەي جازبا ەسكەرتكىشتەرىنە جاتاتىن كۇلتەگىن, بىلگە قاعان, تونىكوك قۇلپىتاستارىنىڭ بەتىنە بادىزدەگەن ماتىندەردىڭ ءتىلى مەن قۇرىلىمىن جانە تاريحي ءمانىن اشادى, سول سياقتى تۇركى مەملەكەتتىلىگىنىڭ ەرلىك يدەياسى مەن تاۋەلسىزدىك رۋحىن شەگىنە جەتكىزە تالدايدى. بۇل ءبىر دەيىك.
ەكىنشىدەن, ەجەلگى تۇركى پوەزياسى مەن اۋىز ادەبيەتى داستۇرلەرىن, ونىڭ ىشىندە, كونە جىرلار مەن ميفتەردى جانە ەپوستىق سارىنداردى, تۇركىلىك دۇنيەتانىمعا جاتاتىن ءتاڭىردى, جەر-سۋ رۋحتارىن, اتا-بابا كۋلتىن تىلىنە تيەك ەتەدى.
ۇشىنشىدەن, قاراحانيد داۋىرىنە جاتاتىن «قۇتادعۋ بىلىك», «ديۋاني حيكمەت», «ديۋاني لۇعات ات-تۇرىك» اتتى شىعارمالاردى جالپىتۇركىلىك ادەبيەت پەن عىلىمنىڭ جانە ءتىلتانۋدىڭ ءتۇپ نەگىزدەرى رەتىندە قاراستىرادى.
تورتىنشىدەن, ورتا عاسىرلىق تۇركى ويشىلدارى ماحمۋد قاشقاري, ءجۇسىپ بالاساعۇن, احمەت يۇگىنەكي, قوجا احمەت ياساۋي سىندى عۇلامالار تۋرالى تۇشىمدى دەرەكتەرگە دە وقىرمان نازارىن
اۋدارادى.
بەسىنشىدەن, عالىمنىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى عىلىمي جاڭالىعىمەن دە وتە قۇندى. ويتكەنى اۆتور ساقتار مەن عۇنداردىڭ داۋىرلەرىندە ومىرگە كەلگەن كونە تۇركى مۇرالاردى قازاق ادەبيەتىنىڭ دە باستاۋ كوزدەرى رەتىندە جۇيەلى باياندايدى.
التىنشىدان, زەردەلى عالىم ەجەلگى ماتىندەردى تىلدىك, ستيلدىك جانە تاريحي تۇرعىدان كەشەندى تالداي وتىرىپ, تۇركى ادەبي مۇراسىنىڭ ءبىرتۇتاس رۋحاني كەڭىستىك ەكەنىنە وقىرماننىڭ كوزىن دە, كوڭىلىن دە نانىمدى جەتكىزەدى.
عالىمنىڭ ء«ۇش پايعامبار» دەپ اتالاتىن تاريحي-فيلوسوفيالىق ەسسەسىنىڭ ءمانى دە وتە تەرەڭ. اۆتوردىڭ مۇنداعى ماقساتى – تۇركى وركەنيەتىنىڭ دامۋ جولىن ميفتىك-تاريحي جانە فيلوسوفيالىق تۇرعىدان اشىپ بەرۋ. بۇل شىعارماسىندا اۆتور تۇركى حالىقتارىنىڭ بارىنە ورتاق ءۇش رۋحاني نەگىزدى – ءتاڭىر يدەياسىن, شاماندىق-تاڭىرلىك ءداستۇردى جانە يسلام ءداستۇرىن اتاپ كورسەتەدى. عالىم بۇل اتالعان ءۇش رۋحاني نەگىزدىڭ تۇركى مادەنيەتىندە قاتار ءومىر ءسۇرىپ, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىرعانىن ناقتى دايەكتەرمەن دالەلدەي كەلە, تۇركى مادەنيەتىنىڭ رۋحاني ساباقتاستىعىن, سول سياقتى تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي ساناسى مەن مادەني كودىن فيلوسوفيالىق تۇرعىدان تالدايدى.
عالىمنىڭ وزگە تۋىندىلارى دا ادام رۋحىن, ەل تاريحىن, ءتىلى مەن ءدىلىن, ۇلتتىق ساناسىن جانە ادامگەرشىلىك تاقىرىپتارىن تەرەڭ قاۋزايدى. مىسالى, عالىم-جازۋشىنىڭ ء«ۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» اتتى شىعارماسى – تەك قازاق رۋحانياتىندا عانا ەمەس, الەم رۋحانياتىندا دا وشپەس ءىز قالدىرعان كلاسسيكالىق تۋىندى. سەبەبى اۆتور ءوز تاعدىرىنىڭ نەگىزىندە جازىلعان بۇل عاجاپ شىعارماسىندا بەل ومىرتقاسىنا جاسالعان نەيروحيرۋريالىق اۋىر وپەراتسيانىڭ سالدارىنان قول-اياعى جانسىزدانىپ, ون جىل بويى توسەككە بايلانىپ قالسا دا, ومىردەن ءۇمىتىن ءبىر ءسات تە ۇزبەگەن قايسار رۋحتى كەيىپكەرى مەن ونى ون جىل بويى ايالاپ كۇتىپ, قاتارعا قايتا قوسقان ادال جارىنىڭ ىشكى قۋات-كۇشى مەن مورالدىق جانە رۋحاني قاسيەتتەرىن شەگىنە جەتكىزە سيپاتتاپ بەرگەن. بۇل پىكىردىڭ ناقتى دالەلى رەتىندە سۇڭعىلا عالىمنىڭ اتالعان تۋىندىسى الەمنىڭ 20-عا تارتا تىلىنە, ونىڭ ىشىندە اعىلشىن, فرانتسۋز, يسپان, پورتۋگال, ورىس, ۋكراين, قىتاي, جاپون, كورەي, تاي, نەمىس, اراب, تۇرىك, ۆەنگر, مالاي جانە باسقا تىلدەردە جارىق كورۋىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. سوسىن نەمات كەلىمبەتوۆ بۇل شىعارماسىنىڭ وزەگىنە جالپىادامزاتتىق امبەباپ قۇندىلىقتاردى شەبەر ورگەن. بۇل سيپات عالىم-جازۋشىنىڭ « ۇلىما حات» اتتى تۋىندىسىنا دا ءتان.
عالىمنىڭ ديالوگ فورماتىندا جازىلعان تاربيەلىك ءمانى وتە تەرەڭ جانە ءبىر تۋىندىسى «كۇنشىلدىك» دەپ اتالادى. اۆتور بۇل شىعارماسىندا كۇنشىلدىككە ۇرىنعان قارانيەت پەندەنىڭ جيىركەنىشتى بولمىسىن شەگىنە جەتكىزە سيپاتتاي وتىرىپ, ادامدار اراسىنداعى ىشتارلىق پەن كۇنشىلدىكتىڭ, سول سياقتى قىزعانىش پەن كورەالماۋشىلىقتىڭ تەك جەكەلەگەن ادامداردىڭ تاعدىرىن عانا ۋلاپ قويماي, كەيدە كۇللى قوعامنىڭ دا, ال كەيدە ءتىپتى مەملەكەتتىڭ العا باسۋىنا دا كەسىرىن تيگىزەتىنىن, سول سياقتى كۇنشىلدىك دوستىقتى, تۋىستىقتى جانە ماحابباتتى بۇزاتىن قانىپەزەر كۇش ەكەنىن جانە ەڭ باستىسى, وزگەنىڭ باقىتىن عانا ەمەس, تەرەڭ ءبىلىمى مەن ادال تابىسىن دا كورە المايتىن ءىشى تار, كۇنشىل ادامداردىڭ تۇبىنە ءتۇپتىڭ تۇبىندە كۇنشىلدىكتىڭ ءوزى جەتەتىنىن دە تەرەڭ شىنايىلىقپەن سۋرەتتەيدى.
ەندىگى جەردە «بىلىمدىدەن شىققان ءسوز تالاپتىعا بولسىن كەز» دەگەن جوعارىداعى اباي تاعىلىمىنا قايتا ءبىر ورالىپ, نەمات كەلىمبەتوۆ سىندى ءبىلىمدى دە بىلىكتى ۇستازدان ءدارىس العان تالاپتى دا تالانتتى شاكىرتتەرىنىڭ عۇلاما ۇستازدارى تۋرالى اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعان مىنا ءبىر پىكىرىنە نازار اۋدارعىم كەلەدى: «نەمات كەلىمبەتوۆ شاكىرتتەرى ءۇشىن كىم ەدى؟ قايىسپاس قارا نارداي ءارى ادام, ءارى تۇلعا ەدى. ول كىسىنىڭ ساباعىندا شىبىننىڭ ىزىڭى عانا ەستىلەتىن. ءبىرىنشى كۇننەن تالاپتى وتە قاتاڭ قوياتىن. سودان «قازاق ادەبيەتىنىڭ ەجەلگى ءداۋىرى» باستالىپ كەتەتىن. دارىستە كۇلتەگىن كۇركىرەپ, قورقىت كۇڭىرەنىپ, فارابي دۇرىلدەپ, ياساۋي تولعاپ, بابىر سىر شەرتىپ جاتاتىن... اشىق, انىق, قوڭىر, اۋەزدى ءۇنى تۇرىك دانالارىنىڭ ءسوزى مەن ويىن, داڭقى مەن دابىسىن بىلىمگە شولدەگەن شاكىرتتەردىڭ ساناسىنا قۇيا بەرەتىن, سىڭىرتە بەرەتىن. سودان كەيىنگى وقۋ كەزەڭدەرىندە «قازاق حاندىعى تۇسىنداعى ادەبيەت» كۋرسى باستالاتىن. وقىتۋشىمىز – تاعى دا نەمات اعاي. تۇرىك تامىرىنىڭ ارۋاقتى كەزەڭىنەن رۋح العان ستۋدەنتتەردىڭ بىلىك-ءبىلىمى ەندى اسان قايعى, شالكيىز, دوسپامبەت, جيەمبەت, اقتامبەردى, ۇمبەتەي, مارعاسقا, تاتىقارا, بۇقار تولعاۋلارىمەن تولىعاتىن. ۇستازىمىزدىڭ ارتىقشا قاسيەتى – مەملەكەتشىلدىكتىڭ ۇستىنى بولعان جىراۋلاردىڭ تاۋ تۇلعاسىن كوز الدىمىزعا ەلەستەتە الاتىن. سودان ءبىزدىڭ قۇيقامىز شىمىرلايتىن, ارقامىز قوزاتىن, نامىسىمىز ارتاتىن, جىگەرىمىز شىڭدالاتىن. نەمات اعايدىڭ ءار ءدارىسى ۇستىندە جانە سول دارىستەن شىققان سايىن «قيىننان ايلا تاباتىن, دۇشپاننان كەكتى الاتىن» نوكەر ەرتكەن حاندار مەن شۇلەڭگىر مىرزالاردىڭ سوڭىنان ەرىپ, ءحV–حVىى عاسىرعا ەنىپ كەتكىمىز كەلىپ تۇراتىن... نەمات اعايدى ءار دارىسىنە قۋانىش اپايىمىز سۇيەمەلدەپ اكەلەتىن. ول كىسى سابىرلى, مەيىرىمدى, سۇيكىمدى كورىنەتىن. تاعدىردىڭ قيىن ساتتەرىندە جارىنا سەرىك, سىرلاس بولعان ايەلدىڭ جاسىماعان ءور بەينەسىن ءبىز كۇندە كورەتىنبىز».
رۋحانيات الەمىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتكەن عالىم-جازۋشى ءبىر ءجۋرناليستىڭ «ەڭ مىقتى شىعارماڭىزدى اتاڭىزشى؟» دەگەن ساۋالىنا: «مەنىڭ ەڭ مىقتى شىعارمالارىم, ەكى ۇلىم – مۇحيت پەن قايرات», دەگەن ەكەن. «تەكتىدەن تەكتى تۋادى, تەكتىلىك تۇقىم قۋادى» دەمەكشى, تەكتى اتا-انالارىنىڭ وسيەتتەرىن بۇلجىتپاي ورىنداپ, ۇمىتتەرىن اقتاعان, ەلىمىزدەگى ەڭ ىرگەلى رەسپۋبليكالىق فيزمات مەكتەبىنىڭ ءبىلىم بۇلاعىنان سۋسىنداپ, رەسەي مەن امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ايگىلى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنەن جوعارى ءبىلىم الىپ, ەلگە ورالىپ, جەمىستى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ول قايراتكەر ازاماتتار تۋرالى اڭگىمە بولەك.
ءادىل احمەت,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, فيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
