تسيفرلىق مەملەكەت جانە ارحيۆ: جاڭا بەلەس
بۇگىندە تسيفرلىق ترانسفورماتسيا مەملەكەتتىك دامۋدىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالىپ, قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنا دەندەپ ەنە باستادى. ەلىمىزدىڭ تسيفرلىق مەملەكەت قۇرۋ جانە جاساندى ينتەللەكتىنى (جي) ەنگىزۋ جونىندەگى ستراتەگيالىق باعدارى اياسىندا ارحيۆتەردىڭ ءرولى دە جاڭا سيپاتقا يە بولىپ جاتىر. ارحيۆ جانە قۇجاتتاما ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋدىڭ باعىت-باعدارى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنداعى «جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى قازاقستان: وزەكتى ماسەلەلەر جانە ونى تۇبەگەيلى تسيفرلىق وزگەرىستەر ارقىلى شەشۋ» اتتى باعدارلامالىق ۇستانىمداردا كورىنىس تاپتى. سونىمەن قاتار, پرەزيدەنتتىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ IV وتىرىسىندا ۇلتتىق تسيفرلىق ارحيۆ قۇرۋ تۋرالى تاپسىرماسى مادەني-تاريحي مۇرانى تسيفرلىق فورماتتا جۇيەلەۋگە, ەلىمىزدىڭ جاھاندىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتەگى ءرولىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادام بولدى.
جاپپاي تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ەنگىزىلۋى اقپاراتتى باسقارۋ تاسىلدەرىن تۇبەگەيلى قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل – ارحيۆ سالاسى ءۇشىن جاي عانا ەلەكتروندىق قۇجاتتاردى ساقتاۋدان دەرەكتەردى باسقارۋدىڭ تۇتاس جۇيەسىن ترانسفورماتسيالاۋعا كوشۋدى بىلدىرەتىن ساپالى قادام. ەندىگى جەردە ارحيۆتەر اقپاراتتىڭ ساقتالۋىنىڭ, تۇپنۇسقالىعىنىڭ جانە باسقارىلۋىنىڭ ستراتەگيالىق كەپىلى رەتىندە مەملەكەتتىك ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءتيىمدى ورىندالۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەدى.
بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك ۇدەرىستەردى تسيفرلاندىرۋدى قۇجاتتالعان اقپاراتپەن كەشەندى جۇمىس جۇرگىزۋسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ارحيۆ قورلارى مەملەكەتتىك باسقارۋدا دا, جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن دامىتۋدا دا سۇرانىسقا يە ەڭ اۋقىمدى ءارى جان-جاقتى رەسۋرس بولىپ سانالادى. تسيفرلاندىرۋ, جۇيەلەۋ جانە تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمعا كىرىگۋ ارقى-لى ارحيۆتەر قۇجات اينالىمىنىڭ سوڭعى بۋىنى بولۋدان, تسيفرلىق مەملەكەتتىڭ بەلسەندى ەلەمەنتىنە – زاماناۋي باسقارۋ جانە تالداۋ جۇيەلەرى ءۇشىن وتە قاجەتتى قۇرىلىمدالعان ءارى ۆەريفيكاتسيالانعان دەرەكتەر جەتكىزۋشىسىنە اينالادى.
ەكىنشىدەن, جاساندى ينتەللەكتىنى ءساتتى ەنگىزۋ اۋقىمدى, رەپرەزەنتاتيۆتى جانە مادەني مازمۇنى باي دەرەكتەردى تالاپ ەتەدى. ماتىندەردى, ۆيزۋالدى جانە اۋديوماتەريالداردى, ءىس جۇرگىزۋ كەشەندەرىن قامتيتىن ارحيۆ قورلارى قاجەتتى «وقىتۋ ورتاسىن» قالىپتاستىرادى. تەك وسى رەسۋرستار نەگىزىندە جي مودەلدەرى تاريحي كونتەكستى, مادەني ەرەكشەلىكتەردى, الەۋمەتتىك ۇدەرىستەر مەن قازاقستاننىڭ تىلدىك ورتاسىن دۇرىس بەينەلەي الادى. باسقاشا ايتقاندا, قازاقستاندىق كونتەنتكە باعدارلانعان ساپالى وتاندىق جي مودەلدەرىن جاساۋ ارحيۆ سالاسىنىڭ قاتىسۋىنسىز مۇمكىن ەمەس.
ۇشىنشىدەن, ارحيۆ ينفراقۇرىلىمىن كەشەندى جاڭارتۋ مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەل الەۋەتىن بارلىق سالادا تولىققاندى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان نەگىزگى ستراتەگيالىق باسىمدىقتارىمەن ۇندەسەدى. ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتىپ, بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورما قۇرۋ – اقپاراتتىق ەگەمەندىك كەپىلى ءارى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ نەگىزى. وسىلايشا, ارحيۆتەر وتكەننىڭ ساقشىسى عانا ەمەس, تاريحي سانا مەن ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋ جونىندەگى ۇزاقمەرزىمدى مەملەكەتتىك مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قۋاتتى قۇرالىنا اينالىپ وتىر.
زياتكەرلىك تەحنولوگيا – سالانىڭ جاڭا كوكجيەگى
الەمدىك ترەندتەر مەن ۇلتتىق باسىمدىقتار اياسىندا ارحيۆ ىسىنە جاساندى ينتەللەكت پەن اۋقىمدى دەرەكتەردى (Big Data) تالداۋ تەحنولوگيالارىن كەڭىنەن ەنگىزۋ ماسەلەسى الدىڭعى قاتارعا شىقتى. اڭگىمە قۇجاتتاردى اۆتوماتتاندىرۋ, جىكتەۋ, يندەكستەۋ جانە سيپاتتاۋ ءۇشىن زياتكەرلىك جۇيەلەردى پايدالانۋ, سونداي-اق ۇلتتىق ارحيۆ قورىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ مەن قولجەتىمدى ەتۋ ماقساتىندا قويمالاردى ۆيرتۋالداندىرۋ تۋرالى بولىپ وتىر. جي جانە Big Data قۇرالدارى قۇجات كەشەندەرىن جاي ساقتاپ قانا قويماي, ولاردى تەرەڭ تالداۋعا – جاسىرىن زاڭدىلىقتاردى, ۇدەرىستەردىڭ ديناميكاسى مەن تاقىرىپتىق بايلانىستاردى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جي ەنگىزۋ قورلاردى وڭدەۋ مەن دەرەكتەردى باسقارۋ ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ ورتالىق رەسۋرسى رەتىندە قاراستىرىلادى. زياتكەرلىك جۇيەلەر عىلىمي-انىقتامالىق اپپارات پەن ءىس جۇرگىزۋگە قاتىستى بىركەلكى ءارى قايتالاناتىن وپەراتسيالاردىڭ ەداۋىر بولىگىن ءوز موينىنا الادى. بۇل ارحيۆشىلەردىڭ جۇكتەمەسىن ازايتىپ, ولاردىڭ نازارىن جوعارى بىلىكتىلىكتى تالاپ ەتەتىن تالدامالىق, ساراپتامالىق جانە عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنا اۋدارۋعا جول اشادى.
تسيفرلىق ورتادا ارحيۆشىلەردىڭ ءرولىن ارتتىرۋ جاڭا زاڭنامالىق باستامالارمەن بەكىتىلۋدە. جاساندى ينتەللەكت تۋرالى قابىلدانعان زاڭ جانە تسيفرلىق كودەكستىڭ ازىرلەنۋى ەلەكتروندىق قۇجاتتارمەن تولىققاندى جۇمىس ىستەۋدىڭ, تانۋ, اۆتوماتتى جىكتەۋ, زياتكەرلىك ىزدەۋ, ارحيۆ دەرەكتەرىن قورعاۋ مەن جىكتەۋ ىسىندە جي تەحنولوگيالارىن زاڭدى پايدالانۋدىڭ, سونداي-اق ارحيۆتەردى بىرىڭعاي مەملەكەتتىك تسيفرلىق ەكوجۇيەگە قوسۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن قالىپتاستىرادى. مۇنىڭ ءبارى جيىنتىعىندا ارحيۆتەرگە تەك قور ساقتاۋشى ءرولىن ەمەس, مەملەكەتتىڭ تسيفرلىق جادى مەن تاريحي مۇراسىن كاسىبي باسقارۋشى مارتەبەسىن بەكىتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
تسيفرلىق ترانسفورماتسيا جەتىستىگى كادرلارعا دا بايلانىستى
عاسىرلار قويناۋىنان باستاۋ الاتىن ءارحيۆشى ماماندىعى ءوزىنىڭ ىرگەلى سۇرانىسقا يە بولۋ قاسيەتىن جوعالتپايدى. دەگەنمەن تسيفرلىق مەملەكەت داۋىرىندە ول تەرەڭ ترانسفورماتسيانى باستان كەشىرۋدە: ارحيۆ ءىسىنىڭ بولاشاعى مامانداردان ءداستۇرلى ارحيۆتىك ءبىلىم مەن تسيفرلىق وڭدەۋ داعدىلارىنىڭ, جاساندى ينتەللەكتىمەن جۇمىس ىستەۋ جانە دەرەكتەردى ستراتەگيالىق باسقارۋ يكەمدىلىكتەرىنىڭ سينەرگياسىن تالاپ ەتەدى.
بۇگىندە تسيفرلىق ساۋاتتىلىق پەن ترانسفورماتسيا يدەيالارى ابستراكتىلى ستراتەگيا بولۋدان قالىپ, ءاربىر ءارحيۆشى ءۇشىن ناقتى مىندەتتەرگە اينالىپ, ماماننىڭ جاڭا كەلبەتىن قالىپتاستىرا باستادى.
دەمەك زاماناۋي ءارحيۆشى مەملەكەتتىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن, قاجەتتى IT-قۇزىرەتتەردى مەڭگەرگەن كاسىبي مامان بولۋعا ءتيىس. وسى اۋقىمدى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن IT-سەكتورمەن, جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن تىعىز ىنتىماقتاسا وتىرىپ, كادرلاردى جۇيەلى قايتا دايارلاۋدى جانە مودۋلدىك ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ازىرلەۋىمىز كەرەك. وسىلايشا, ارحيۆشىلەر مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەگەن ستراتەگيالىق باعىتقا تولىق ساي كەلەتىن مەملەكەتتىك اقپاراتتىق اكتيۆتەردى باسقارۋ جونىندەگى جەتەكشى ماماندار رەتىندەگى ءرولىن بەكەمدەيدى.
ءبىلىم بەرۋ جوبالارى جانە كاسىبي ىنتىماقتاستىق
پرەزيدەنت ءارحيۆى «ارحيۆتىك سانانى» قالىپتاستىرۋعا, زەرتتەۋشىلىك داعدىلاردى دامىتۋعا جانە جاستاردى تاريحي دەرەككوزدەرمەن جۇمىس ىستەۋگە تارتۋعا ۇلكەن ءمان بەرىپ وتىر. بۇل باعىتتا «ArchiveSPACE» جوباسى بەلسەندى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ورتا جانە جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان بۇل جوبا جاس بۋىندى ارحيۆ قىزمەتىمەن ەگجەي-تەگجەيلى تانىستىرۋعا جانە تاريحي-قۇجاتتىق مۇرانى ساقتاۋدىڭ ومىرلىك ماڭىزدىلىعىن تۇسىنۋگە باعىتتالعان.
كاسىبي كادرلاردى دايارلاۋ جانە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى رەتىندە پرەزيدەنت ءارحيۆى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-مەن بىرلەسىپ, ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى ءبىلىم الۋشىلاردىڭ وندىرىستىك, ديپلومالدى, عىلىمي زەرتتەۋ پراكتيكالارىنىڭ بارلىق تۇرىنە, سونداي-اق ديپلومدىق جانە ماگيسترلىك جۇمىستارىنا جەتەكشىلىك ەتەدى. تاعىلىمداما بارىسىندا بەيىندى ماماندىقتاردىڭ تۇلەكتەرى ارحيۆ ءىسى سالاسىنداعى پراكتيكالىق جۇمىس داعدىلارىن يگەرەدى.
بۇگىندە پرەزيدەنت ءارحيۆى رەسپۋب-ليكاداعى ارحيۆ ءىسىنىڭ ادىسنامالىق جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى بولۋعا ۇمتىلۋدا. تاسىمالداۋشىلاردى ارحيۆتەۋ ءادىسناماسىنان باستاپ, عىلىمي تاسىلدەرگە نەگىزدەلگەن اقپاراتپەن جۇمىس ىستەۋ ءادىسناماسىنا دەيىنگى جاڭا يننوۆاتسيالىق شەشىمدەر, سونىڭ ىشىندە قولدانبالى جانە پەرسپەكتيۆالى زەرتتەۋلەر ەنگىزىلىپ جاتىر.
ەلىمىزدەگى ارحيۆ سالاسىنىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتالىعى رەتىندەگى ارحيۆ ءرولىنىڭ نىعايۋىنىڭ دالەلى رەتىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءارحيۆىن قازىرگى زامان تاريحىنىڭ قۇجاتتارىمەن جيناقتاۋ: تاجىريبە, پروبلەمالار جانە پەرسپەكتيۆالار» اتتى ۇجىمدىق مونوگرافيانىڭ جارىق كورگەندىگىن ايتۋعا بولادى.
جاڭعىرۋ لوگيكاسى مەن كاسىبي قوعامداستىق كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىنداعان تاعى ءبىر باستاما – پرەزيدەنت ءارحيۆى قۇرعان ساراپشىلار كلۋبى. بۇل مامانداندىرىلعان الاڭ ارحيۆ ءىسىن دامىتۋدىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن اشىق تالقىلاۋعا جانە بىرلەسىپ شەشۋگە ارنالعان. كلۋبتىڭ مىندەتى تەك پىكىر الماسۋمەن شەكتەلمەيدى, سونىمەن قاتار مەتادەرەكتەرگە قاتىستى بىرىڭعاي تاسىلدەردى تۇجىرىمداۋدان باستاپ, تسيفرلىق ارحيۆتەردى رەتتەۋدىڭ قۇقىقتىق تەتىكتەرىن ازىرلەۋگە دەيىنگى ناقتى, پراكتيكاعا باعدارلانعان جانە بەيىمدەلگىش شەشىمدەردى جاساقتاۋدى كوزدەيدى. مۇنداي باستاما تسيفرلىق جاڭعىرتۋ مىندەتتەرىنە تولىق سايكەس كەلەدى جانە ترانسفورماتسيا ۇدەرىستەرىنە بەلسەندى ارالاسۋعا دايىن كاسىبي قوعامداستىقتىڭ قالىپتاسۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى.
الەمدىك تاجىريبە جانە ارىپتەستىك كوكجيەگى
ارحيۆ تاراپىنان بىرقاتار ماڭىزدى حالىقارالىق باستامالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. سونىڭ ءبىرى – جاس ارحيۆشىلەردىڭ جازعى مەكتەبى, مۇندا جاس ماماندار ءبىلىمىن شىڭداپ, ءوزارا تاجىريبە الماسادى. بۇل جوبا 2017 جىلدان بەرى رەسەي مەملەكەتتىك گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتى جانە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بيىل مەكتەپتە قازاقستاننىڭ 14 وڭىرىنەن جانە جاقىن شەتەلدەردەن 100-دەن استام مامان ءبىلىم السا, اشىلعان ساتتەن بەرگى سەگىز جىل ىشىندە 1 200 جاس ءارحيۆشى قاتىستى.
حالىقارالىق ءوزارا ءىس-قيمىل مەن جان-جاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ تاعى ءبىر فورماتى – پرەزيدەنت ءارحيۆى بازاسىندا ەكى جىلدا ءبىر رەت وتكىزىلەتىن ارحيۆشىلەر كونگرەسى. وتكەن جىلى ونىڭ جۇمىسىنا 20 ەلدەن كەلگەن جەتەكشى عالىمدار مەن ارحيۆ ءىسىنىڭ ماماندارى قاتىستى.
2026 جىلدىڭ جازىندا «Digital Archive EXPO» (DA-EXPO) III ارحيۆشىلەر كونگرەسىن وتكىزۋ جوسپارلانۋدا. بۇل فورمات ارنايى ارحيۆ قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن ازىرلەنگەن وزىق IT-شەشىمدەردى, سونىڭ ىشىندە جي ونىمدەرى مەن سەرۆيستەرىن پراكتيكالىق تۇرعىدا كورسەتۋگە جانە سىناقتان وتكىزۋگە بىرەگەي مۇمكىندىك بەرەدى. سەسسيالىق ءىس-شارالاردا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ارحيۆتىك ەكوجۇيەلەردى دامىتۋ ستراتەگيالارىنا, ارحيۆتەردە جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ ماسەلەلەرىنە, سالانىڭ قازىرگى سىن-قاتەرلەرى مەن بولاشاعىنا ارنالعان وزەكتى ماسەلەلەر ورتاعا سالىنادى.
ءتۇيىن ورنىنا
الدىمىزدا تۇرعان تسيفرلىق ترانسفورماتسيا كەزەڭى – بۇكىل ارحيۆ سالاسى ءۇشىن كۇردەلى ءارى كوپقىرلى سىناق. اتالعان ماسەلەلەرگە كەشەندى جانە بايىپتى كوزقاراس قانا تاۋەكەلدەردى ازايتىپ, رەفورمالاردىڭ ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ستراتەگيالىق مىندەتتەر مەن ماماندىقتىڭ جاڭا كەلبەتىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتىلىگى اياسىندا ءاربىر ءارحيۆشى ەلىمىزدىڭ تسيفرلىق جانە زياتكەرلىك بولاشاعىن قۇرۋعا ءوزىنىڭ باعا جەتپەس ۇلەسىن قوسۋدا. بۇل – ءبىزدىڭ وتكەن الدىنداعى ورتاق پارىزىمىز جانە جارقىن بولاشاقتىڭ بەرىك ىرگەتاسى.
ءاليا مۇستافينا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى, ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
